Bárimen teń dárejede jumys isteımiz – jedel ýákil Janar Baıǵazına

- Janar Baqytjanqyzy, oqyrmanǵa ózińizdi tanystyryp ketseńiz.

- Soltústik Qazaqstan oblysynda týyp, óstim. Mektepten keıin Almatydaǵy pedagogıkalyq ınstıtýtta oqydym, birinshi mamandyǵym – tarıh-bıblıograf. Joǵary oqý ornyn aıaqtaǵannan keıin, azdaǵan ýaqyt alǵan kásibim boıynsha eńbek ettim. Biraq, ol jumysqa meniń kóńilim jatpaıtynyn túsinip, ishki ister organdaryna jumysqa keldim. Kelgen kezde aqparat ortalyǵyna qyzmetke aldy. Al 2002 jyly Esirtki bıznesine qarsy kúres basqarmasyna jedel ýákil bolyp aýystym. Qazir bizdiń basqarma Esirtki qylmysyna qarsy is-qımyl basqarmasy dep atalady. Búginde ishki ister organdarynda jumys istep júrgenime – 23 jyl. Onyń ishinde osy basqarmada aǵa jedel ýákil bolyp júrgenime 18 jyl tolypty.

- Áıel-polıtseı – ol qandaı adam?

- Qandaı adam deısiz be? Eń aldymen áıel – qashanda, qandaı jaǵdaıda bolmasyn áıel bolyp qalady, ol polıtseı bolsyn, basqa qandaı kásipte jumys istemesin. Iıa, meniń mamandyǵym áıelderge laıyq emes, naǵyz er adamdar jumys isteıtin mamandyq. Aıtarlyqtaı qıyn jumys. Biraq soǵan qaramastan, men áıel, ana ekenimdi umytpaımyn. Jumystan qolym bosap jatsa, ony tolyǵymen otbasyma arnaımyn. Tátti taǵamdar pisirip, bir sát olardy qýantqym keledi. Ýaqytym bolyp jatsa tańerteńgilik as ázirlep, otbasymdy erkeletemin. Jyl saıynǵy eńbek demalysymdy da dástúr boıynsha otbasymmen ótkizemin.

Al jumysta áriptes er adamdar bizge árıne jeńildikter jasaıdy, jaǵdaıymyzǵa qaraýǵa tyrysady. Biraq, negizinen olarmen teń dárejede jumys isteımiz. Polıtsııa qyzmetkeri áıel, er adam bolyp bólinbeıdi. Bizdiń qyzmettik mindetterimiz bar, sony oryndaımyz. Jedel-izdestirý is-sharalaryna qatysamyz, aldyn alý jumystaryn júrgizemiz.

- Sizdiń jumysyńyz esirtki qylmysymen baılanysty. Bul indetpen kúreske 18 jylyńyzdy arnapsyz...

- Jalpy, bizdiń basqarmanyń jumysy óte qyzyqty. Kópshilik tar baǵytta ǵana jumys isteıdi dep oılaıdy. Mysaly, bizdiń qyzmetkerler kim esirtki satady sony anyqtap, ustaıdy jáne aıyp taǵady. Nátıjesinde qylmystyq jaýapkershilikke tartylady dep oılaıdy. Biraq, bul – jańsaq pikir.

Esirtki qylmysymen kúresý úshin biz zaman aǵymynan qalmaýymyz kerek. Hımııa ǵylymy – jas ǵylymdardyń biri, únemi damý ústinde. Sol sebepti esirtki naryǵynda da óte kóp psıhobelsendi sıntetıkalyq zattar paıda bolyp jatyr. Álemde bir aıda alty túrli jańa esirtki men onyń túrleri naryqqa shyǵady eken. Sol sebepti bir orynda otyryp, osydan 5-10 jyl burynǵy normalardy qoldaný múmkin emes. Biz únemi kásibı biliktiligimizdi arttyryp, tájirıbe jınaqtap turýymyz qajet. Onsyz esirtki bıznesimen kúresý múmkin emes. Jańadan shyqqan sıntetıkalyq esirtkilerdiń, psıhobelsendi preparattardyń, esirtkilerdiń qurylymyn zerttep, tanysamyz. Olardyń taralý joldary men jasalý tásilderin, saqtaý oryndaryn – bárin bilýimiz kerek.

Qazir tsıfrlyq tehnologııalardyń, nanotehnologııalardyń zamany. Búginde ınternet esirtki ótkizýdiń alańyna aınalǵan. Bul jasyryn emes, ókinishke oraı jastarǵa qaýip tóngen. Sol sebepti meniń negizgi jumysym narkomanııanyń aldyn alý. Bul – basqarmadaǵy basymdyq berilgen baǵyttardyń biri. Túrli keń kólemdi is-sharalar, sporttyq jarystardy ótkizýmen qatar, qosymsha túrli kezdesýler, áńgimelesýler, konkýrstar uıymdastyramyz, dárister oqımyz.

«Sol ı spaısy. Dorogı v nıkýda» atty derekti fılm túsirdik. SQO toǵyz joldyń torabynda ornalasqandyqtan bul másele bizde ótkir tur. Sıntetıkalyq esirtkiler elimiz boıynsha bizdiń óńirde birinshi paıda boldy. Bul jaıynda mınıstrlikke birneshe ret jazyldy, aıtyldy. Zańǵa ózgertý engizý máselesi kóterildi. Óıtkeni, sıntetıkalyq esirtki jastar arasynda tarap barady, ony satyp alyp qoldanyp jatyr. Biz alǵashqylardyń biri bolyp bul máseleni kóterip, sony osy fılmde de kórsettik. Barlyq kezdesýlerde ony jastarǵa kórsetip júrmiz. Ol eń aldymen ata-analarǵa kómekshi qural. Spaıstyń, sıntetıkalyq esirtkiniń ne ekenin bilýleri kerek.

2019 jyl – Esirtkimen kúres jyly bolyp belgilendi. Aldyn alý jumystaryn júrgizýde qytaılyq úlgini negizge aldyq. Men tájirıbe alý maqsatynda Qytaıǵa baryp, oqyp keldim.

Bir qyzyǵy qytaılyqtar óz densaýlyqtaryna, jastardyń densaýlyǵyna asa mán beredi. Olarda esirtki profılaktıkasy birinshi orynda tur. Buǵan óte kóp qarajat jumsaıdy. Úlken baǵdarlamalary bar. Ol baǵdarlamalary óz nátıjesin berip te jatyr. Aýrýdy emdegennen, aldyn alǵannyń durystyǵyn bárimiz bilemiz. Sol sebepti bizdiń bastamamyzben vedomstvoaralyq baǵdarlama ázirlenip, ony oblys ákimi bekitti. Sonyń aıasynda kóptegen is-shara ótti, bul jumystarǵa sport juldyzdaryn qatystyrdyq.

Bıyl Volonterler jylyna oraı óz jumysymyzǵa volonterlerdi de tartamyz. «Qamqor» volonterlik klýbymen jaqsy baılanys ornaǵan. Olar qabyrǵalarǵa jazylǵan esirtki habarlandyrýlardy boıaýǵa kómektesedi. «Street art esirtkige qarsy» atty aktsııa uıymdastyrdyq. Jazbalardy jaı ǵana boıap qoımaı, olardy ártúrli ádemi sýretterge aınaldyramyz. Jas sýretshi Stas Alerttiń kóp kómegi tıdi. Bul bastamany bizden keıin basqa óńirler qoldap áketti.

- Siz úshin bul qyzmettegi eń qıyny ne?

- Jedel ýákil mamandyǵy – qatańdyqty talap etetin, er adamǵa laıyq jumys. Qazir men bul jumyssyz óz ómirimdi elestete almaımyn. Ony tolyq meńgerip aldym. Maǵan is-sharalardy uıymdastyryp-ótkizý qıyn emes. Men odan kerisinshe raqattanamyn. Maǵan jedel-izdestirý jumystaryna shyǵý, qylmyskerdi ustaý, tintý júrgizý de qıyn emes. Meniń jumysymdaǵy eń qıyny... bizdiń qyzmettik mindetterimizde «esirtkige táýeldi jandardy em alýǵa yntalandyrý» degen pýnkt bar. Osyndaǵy yntalandyrý jumysy da men úshin qıyn emes. Biraq, nashaqormen til tabysý, táýeldi jandarmen kelisimge kelý ońaı emes. Olar esirtki qoldanǵan alǵashqy bir-eki, tipti, bes-alty jyldan keıin de ózderiniń táýeldi bolǵandaryna senbeıdi. Mundaı adamdar «biz ózimiz-aq qajet bolǵanda qoıamyz, bizge medıtsınalyq kómek kerek emes» dep aıtady. Sol sebepti emdelýge barmaıdy, esepke turmaıdy, qashyp júredi.

Meniń jumysymdaǵy eń qıyny – nashaqorlardyń týystarynyń solǵyn tartqan júzderine, sóngen kózderine qaraý. Táýeldi jastardyń qınalyp ketken ata-analarynyń kózderine qaraý – men úshin eń aýyry. Olardyń balalarynyń táýir bolyp, qatarǵa qosylýy úshin qoldan kelgenshe tyrysýy, baryn berýi, júgirýi – júrekti aýyrtady. Biraq, ókinishke oraı, kóp jaǵdaıda munyń bári bos áýreshilik bolyp jatady. Aınalyp kelgende bári qaıtadan bastalady: esirtki, kóz jasy, qaıǵy-qasiret. Bul – meniń jumysymdaǵy eń qorqynyshty sátter. Mápelep ósirgen, bolashaǵynan úmit kúttirgen balalarynyń qurdymǵa ketkenin kórgen áke-shesheniń kúıinishin kórý – óte aýyr /kúrsinedi/. Bul dertti emdep-jazý ońaı emes. Remıssııadaǵy adamdardyń protsenti ókinishke oraı óte tómen.

- Bul salaǵa kelgenińizge ókingen kezder boldy ma?

- Jumysym ózime qatty unaıdy. Árıne, birden jaqsy kórip kettim dep aıtpaımyn. Óıtkeni, qolymnan kelmeı, qajyǵan kezderim boldy. Qıyn mamandyqty tańdaǵanym úshin ózime ishteı urysqan kezderim boldy. Mende jeke, ózime bóletin ýaqytym is júzinde bolmaıdy. Otbasyma qaraýǵa ýaqytym jetpeı jatady. Soǵan qaramastan, ýaqyt óte kele men durys tańdaý jasaǵanymdy túsindim.

Bul mamandyqty tańdaǵanyma qazirgi ýaqytta esh ókinbeımin. Óıtkeni zeınet demalysyna shyǵýyma da az ǵana ýaqyt qaldy. Osy qyzmetimnen zeınetke shyqqym keledi, ol úshin jaýapkershilikpen jumys isteımin. Al zeınet demalysyna shyqqannan keıin men qol qýsyryp qarap otyrmaı, tek qana áıelderge laıyqty ispen aınalysamyn. Óıtkeni shırek ǵasyrdy osy erlerdiń jumysyna arnaǵan ekenmin.

- Jalpy, ómirlik ustanymyńyz qandaı?

- Meniń ómirlik ustanymym – qandaı jaǵdaıdan bolmasyn, sonyń ishinde asa jaǵymsyz bolsa da oń jaqtaryn tabýǵa tyrysamyn. Ár isten pozıtıv izdeımin. Ómirimde optımıstpin. Sodan aıyrylmaýǵa tyrysamyn.

- Áıelder nege ishki ister organdaryna jumys isteýge barady?

- Qazirgi kezde áıelder qaı salada bolmasyn tabysty eńbek etip júr. Keıde buǵan deıin «erlerge ǵana laıyq» degen jumysty áıel adamnyń anaǵurlym joǵary deńgeıde atqarǵanyn kórip júrmiz. Iıa, qazirgi ýaqytta kóp nárseni erlerden aldyq, tipti kıim-kesheginen de. Mysaly kostıým-shalbardy. Búgin kólik júrgizgen áıel eshkimdi tań qaldyrmaıdy. Іshki ister organdaryna da áıelder jumysqa ornalasyp, asqan jaýapkershilikpen isterin tabysty atqaryp júr. Meniń áriptesterimniń arasynda polkovnık áıelder kóp. Olar bilimdi, bilikti mamandar. Osyndaı áriptesterimdi kórý, olarmen birge jumys isteý, aralasý, olardan bir nárse úırený - janǵa jaılylyq syılaıdy.

Búgingi múmkindikti paıdalanyp, áıelder qaýymyn kóktemniń osy shýaqty merekesimen quttyqtaǵym keledi. Bizdiń qyz-kelinshekterge tilerim, men buǵan deıin aıttym, áıelderimiz qaı salada bolmasyn tabysty eńbek etip jatyr, olar qandaı jaǵdaıda bolmasyn áıel qalpynda qalsa eken. Jylýlyq, meıirimdilik, náziktik tileımin! Densaýlyqtary myqty bolsyn jáne de tabysty bolsyn!

- Suqbatyńyzǵa rahmet! Armandaryńyzdyń oryndalýyna tilektespiz!