Bankter 2,7 trln teńge paıda tapty: nesıe nege arzandaǵan joq
ASTANA. KAZINFORM – Keıingi kezde talaı qazaqstandyqtar kýá bolyp júrgen bir ahýal bar: bankke barsań – nesıe paıyzy joǵary, dúkenge barsań – baǵanyń toqtaıtyn túri joq. Al BAQ-ta bankterdiń tabysy artqany týraly jańalyqtar jıi shyǵady. Memleket ınflıatsııamen kúresip jatsa, halyq nege qymbatshylyqtan bas kótere almaı otyr, bankterdiń nesıesi nege qymbat? Bul suraqtyń jaýaby Ulttyq banktiń keńsesinde nemese bank bólimsheleriniń ishinde emes, búkil qarjy júıesiniń qalaı qurylǵanynda jatyr.
Bank eshkimge óz qaltasynan aqsha bermeıdi
Qazir Qazaqstanda bazalyq mólsherleme joǵary deńgeıde qalyp otyr. Ulttyq banktiń 2026 jylǵy 23 qańtardaǵy sheshimi boıynsha bazalyq mólsherleme jyldyq 18% deńgeıinde saqtaldy. Bul – keıingi jyldardaǵy eń joǵary kórsetkishterdiń biri. Bir qaraǵan adamǵa memlekettiń ınflıatsııamen kúresý saıasaty halyqqa aýyr tıip jatqandaı kórinýi múmkin. Ulttyq bank bazalyq mólsherlemeni kóteredi, bankter nesıeni qymbattatady, al halyqtyń tabysy ol ekeýiniń qarqynyna ilesetin túri joq.
Bankter úshin negizgi jáne iri qarjy kózderiniń biri – depozıt. Basqasha aıtsaq, bul – bankte ýaqytsha saqtalyp turǵan aqsha. Onyń negizgi úsh kózi bar: halyq, kompanııalar jáne memlekettik uıymdar.
Halyq qalaı bank depozıtiniń kózi bolyp otyr? Jeke ózińiz depozıt ashpaǵan bolsańyz da, tanystaryńyzdan Kaspi, Freedom nemese Halyk bankte depozıt ustap otyrǵanyn estigen bolarsyz. Biri páterge aqsha jınap júr, biri balasynyń oqýyna saqtap júr, endi biri «aqsha bos jatpasyn, paıyz tússin» dep bankke qoıǵan. Bankırler aıtatyn «halyqtyń depozıti» degen – osy.
Ekinshi kóz – kompanııalar. Qazaqstandaǵy iri jáne orta bıznes kún saıyn mıllıardtaǵan teńge aınaldyrady. Mysaly, dúkender jelisi bir kúnde júzdegen mıllıon teńgeniń taýaryn satady. Biraq bul aqsha birden túgel jumsalmaıdy. Jalaqy men salyq tóleýge, jetkizýshilermen esep aıyrysýǵa deıin ol qarajat bank shottarynda saqtalady. Bul da – banktiń resýrsy.
Úshinshi kóz – memleketke tıesili uıymdar men ulttyq kompanııalar. Mysaly, munaı-gaz, temirjol, energetıka, baılanys salasyndaǵy ulttyq kompanııalardyń aınalymy trıllıon teńgemen esepteledi. Bul qarajattyń bir bóligi bank júıesinde saqtalady. Memlekettik mekemeler men túrli operatorlardyń qarajaty da bankterde jatady.
Demek, bankterdegi aqsha – búkil ekonomıkanyń aqshasy: halyqtyń jalaqysy, kompanııalardyń aınalym qarajaty, ulttyq kompanııalardyń tabysy jáne memlekettik uıymdardyń ýaqytsha bos qarajaty.
Bank ol aqshany jaı ǵana seıfte saqtap otyrmaıdy, aınalymǵa jiberedi. Qarapaıymdap aıtsaq, bir adamnyń depozıti ekinshi adamnyń tutyný nesıesine aınalady. Bir kompanııanyń shotyndaǵy aqsha kásipkerdiń bıznes nesıesine aınalady. Ulttyq kompanııanyń bank shotyndaǵy qarajaty ıpotekaǵa berilgen nesıe bolyp túrlenýi múmkin. Osylaısha bank ekonomıkanyń ártúrli bólikterindegi aqshany qaıta bóledi.
Osy jerden taǵy da suraq týyndaıdy. Bir adamnyń depozıti ekinshi adamnyń nesıesine aınalatyn bolsa, bank osy eki adamnyń arasynda nege sonsha úlken paıyz aıyrmasyn ustaıdy?
Munyń jaýaby banktiń «ashkózdiginde» ǵana emes. Onyń artynda ınflıatsııa, memlekettik shyǵyndar, Ulttyq banktiń bazalyq mólsherlemesi jáne qarjy júıesiniń qurylymy sııaqty birneshe faktor qatar tur.
Solardyń ishindegi eń mańyzdysy – ınflıatsııa.
Bankterdiń negizgi qarjy kózi depozıt bolǵanymen, bul - jalǵyz resýrs emes. Bankter qajet bolǵan jaǵdaıda aqshany basqa bankterden, qarjy naryǵynan, oblıgatsııa shyǵarý arqyly nemese Ulttyq bankten qaryzǵa tarta alady. Keıbir iri bankter syrttan da qaryz alady. Biraq bul kózderdiń quny da bazalyq mólsherlemege jáne jalpy ekonomıkalyq jaǵdaıǵa táýeldi. Eger elde ınflıatsııa joǵary bolsa jáne bazalyq mólsherleme kóterilse, bankke depozıt te, oblıgatsııa da, syrtqy qaryz da qymbattaıdy. Osynyń áserinen banktiń nesıe berý quny da tómendeı almaıdy.
Inflıatsııa óse bastaǵanda, ony toqtatýǵa jaýapty organ – Ulttyq bank. Onyń negizgi quraly – bazalyq mólsherleme. Muny qarapaıym tilmen bankterge beriletin aqshanyń «kóterme baǵasy» dep sıpattaýǵa bolady. Bazalyq mólsherleme joǵary bolsa, bankterge aqsha tartý qymbattaıdy. Óıtkeni depozıttiń syıaqy paıyzyn kótermese, halyq, kompanııalar aqshasyn basqa bankterdiń tıimdi depozıtterine kóshiredi. Depozıt paıyzy kóterilgen soń nesıe paıyzy da kóteriledi. Nesıe qymbattaǵanda, adamdar men kompanııalar qaryz alýdy azaıtady. Osynyń áserinen ekonomıkadaǵy aqsha aınalymy baıaýlaıdy. Bul ınflıatsııany tómendetýge kómektesedi.
Bul saıasat syrttaı qaraǵanda bankterge tıimdi áser etetindeı kórinýi múmkin. Biraq onyń negizgi maqsaty – bankterdi baıytý emes, ınflıatsııany baqylaý. Ulttyq bank bulaı istemese, ınflıatsııa odan da joǵary bolýy múmkin. Halyqaralyq tájirıbede ábden qalyptasqan tásil bul.
Qarapaıym adamǵa bul protsess birden baıqalmaıdy. Óıtkeni baǵalar burynǵydaı tez ósýin tejegenmen, taýarlar men qyzmetter qaıta arzandap ketpeıdi. Al nesıe, kerisinshe, qymbattaı túsedi.
Qazaqstanda sońǵy jyldary ekonomıkaǵa túsetin aqsha kólemi birneshe kózden ósti. Onyń eń úlkenderiniń biri – memlekettik shyǵyndar. Memleket jyl saıyn trıllıondaǵan teńge jumsaıdy. Bul shyǵyndardyń basym bóligi áleýmettik mindettemelerge baǵyttalady. Erbolat Dosaev Ulttyq bankti basqaryp turǵanda eldegi qymbatshylyqqa halyq tabysynyń artýy negizgi túrtki boldy dep jaýap berip, kópshilik ony túsinbegen. Shyn máninde ol sózdiń jany bar edi.
Inflıatsııany tejeý Ulttyq banktiń mindeti bolsa, ekonomıkany qarjylandyryp, áleýmettik tólemderdi arttyrý – Úkimettiń mindeti. Ulttyq bank bir jaǵynan ınflıatsııany tómendetý úshin bazalyq mólsherlemeni kóterip, ekonomıkadaǵy aqsha aınalymyn baıaýlatýǵa tyrysyp jatqanda Úkimet ekinshi jaǵynan bıýdjet shyǵyndaryn kóbeıtip, ekonomıkaǵa jańa aqsha jiberedi.
Osy qaıshylyqtyń saldarynan ınflıatsııalyq qysym oıdaǵydaı álsiremeı qalady. Mysaly, bıýdjetten aı saıyn zeınetaqy tólenedi, muǵalimder men dárigerler aılyq alady, járdemaqylar beriledi, memlekettik qyzmetshi ara-tura syıaqy alady, túrli áleýmettik baǵdarlamalar qarjylandyrylady. Bul tólemderdiń bári – naqty adamdardyń tabysy. Olar bul aqshany azyq-túlikke, kıimge, qyzmetterge jumsaıdy. Ekonomıkadaǵy suranys osylaı artady.
Bul - ózdiginen jaman qubylys emes. Kerisinshe, memlekettiń negizgi mindetteriniń biri. Áleýmettik tólemder halyqtyń ómir súrý deńgeıin ustap turý úshin qajet. Biraq ekonomıkalyq turǵydan qaraǵanda, bul aqsha ekonomıkadaǵy jalpy aqsha kólemin arttyrady jáne onyń kólemi óndiris pen qyzmet kórsetý kóleminen tez ósse, baǵa da ósedi.
Qazaqstannyń jaǵdaıynda ınflıatsııaǵa shıkizat sektorynan túsetin tabys ta túrtki bolyp otyrady. Munaı men basqa da tabıǵı resýrstardan túsken aqsha memlekettik bıýdjet arqyly ekonomıkaǵa qaıta bólinedi. Bul da ekonomıkadaǵy aqsha kólemin arttyrady. Saldarynan bankterdegi depozıt kólemi ósip, sonymen birge ınflıatsııa da údeıdi.
Al ınflıatsııa ósken kezde depozıt ıeleri óz aqshasynyń qunsyzdanbaýyn oılap, joǵary paıyz talap etedi. Bank bul talapty oryndamasa, depozıt qoryn azaıtyp alady. Sonyń áserinen nesıe bere almaıtyndaı kúıge túsýi múmkin. Osylaısha «ınflıatsııa → depozıt paıyzy → nesıe paıyzy» degen tizbek qalyptasady.
Bankter qalaı «baıyp» jatyr?
Bazalyq mólsherleme ınflıatsııany birden toqtatpaıdy. Ol tek ekonomıkadaǵy aqsha aǵynyn birtindep tejeıdi. Bul áser tolyq sezilý úshin ýaqyt kerek. Keıde 3-6 aı kerek bolsa, keıde tipti birneshe jyl qajet bolyp jatady. Al osy aralyqta bankter jańa jaǵdaıǵa tez beıimdele alady. Keıingi jyldary Qazaqstanda depozıt paıyzy aıtarlyqtaı ósti. Biraq nesıe paıyzy depozıtten árqashan joǵary bolady. Mysaly, bank depozıtke 15 paıyz tólese, ol nesıeni dál 15 paıyzben bere almaıdy. Sebebi nesıeniń bir bóligi qaıtarylmaýy múmkin. Onyń ústine bank óz qyzmetkerlerine aılyq tóleıdi, ǵımarattar men bankomat jelisin, onlaın bankıng júıesin ustaıdy, salyq tóleıdi. Sondyqtan depozıt paıyzy men nesıe paıyzynyń arasynda aıyrmashylyq bolady. Bul aıyrmashylyq - bank marjasy dep atalady.
Ulttyq banktiń resmı kestesine súıensek, Qazaqstan bankteriniń paıyzdyq marjasy árkelki. Ortasha deńgeı shamamen 7 paıyzdyń mańaıynda, biraq naqty kórsetkishter ár banktiń bıznes-modeline, klıent bazasyna jáne qarjy qurylymyna qaraı qubylyp tur.
2025 jylǵy 1 jeltoqsandaǵy resmı derek boıynsha:
- Halyk Bank – 7,3%
- Kaspi Bank – 8,9%
- Bank TsentrKredıt – 6,1%
- ForteBank – 6,7%
- Bereke Bank – 7,0%
Bul – júıequraýshy iri bankterdiń marjasy. Olar negizinen naryqtyń ortasha dıapazonynda jumys isteıdi.
Basqa bankterde marja kórsetkishi mynadaı:
- Otbasy bank – 4,2%
- Eýrazııalyq bank – 4,7%
- Frıdom Bank Qazaqstan – 4,3%
- Altyn Bank – 5,4%
- Shınhan Bank Qazaqstan – 5,6%
- Nurbank – 5,4%
- RBK Bank – 0,4%
Keıbir bankterde marja budan joǵary:
- Alatau City Bank – 8,6%
- Sıtıbank Qazaqstan – 10,5%
- Home Credit Bank – 16,0%
Bankter osy marja esebinen:
- depozıt ıelerine paıyz tóleıdi;
- nesıe qaıtarylmaı qalǵan jaǵdaıdaǵy shyǵyndy jabady;
- operatsııalyq shyǵyndaryn óteıdi;
- salyq tóleıdi.
Ádette osy shyǵyndardan keıin baryp banktiń taza paıdasy qalyptasady.
Ulttyq banktiń resmı statıstıkasyna súıensek, 2025 jyly Qazaqstandaǵy bankter 2,7 trln teńge taza paıda tapqan. Bul aldyńǵy jylmen salystyrǵanda 6,7% ósim kórsetken. Al 2024 jyly ósim qarqyny 17% bolǵan edi.
Ulttyq banktiń notalary
Bazalyq mólsherleme kóterilgen kezde bankterdiń tabysy tek depozıt pen nesıe arasyndaǵy aıyrmashylyqtan ǵana emes, Ulttyq banktiń notalary arqyly da ósýi múmkin. Notalar Ulttyq bankke ekonomıkadaǵy artyq aqshany ýaqytsha «soryp alýǵa» kómektesedi. Óıtkeni bankterde ýaqytsha bos aqsha kóbeıip ketse, olar bul aqshany jappaı nesıege bere bastaıdy. Nesıe esebinen aqsha kóbeıgenimen, taýar kólemi birden artpaıdy da, saldarynan baǵa ósedi. Osyndaı kezde Ulttyq bank bankterge «Ýaqytsha bos aqshań bolsa, ony ázirge nesıege jibermeı, maǵan sal. Men saǵan paıyz tóleımin» degen usynys jasaıdy.
Qarapaıym tilmen aıtqanda, notalar arqyly shamadan tys kóbeıgen aqshanyń bir bóligi ýaqytsha aınalymnan shyǵarylady.
Eger bazalyq mólsherlemeni Ulttyq bank belgilese, onda nege bankterge nesıe men depozıt arasyndaǵy aıyrmany, ıaǵnı spredti, shektemeıdi? Nege Ulttyq bank nesıe men depozıt arasyndaǵy aıyrmashylyq 3-4 paıyzdan aspaý kerek dep talap qoımaıdy?
Ulttyq bank bazalyq stavkany belgileıdi, biraq ár banktiń naqty qandaı paıyzben nesıe beretinin tikeleı basqarmaıdy. Sebebi bank - kommertsııalyq uıym. Ol aqshany belgili bir táýekelmen beredi. Mysaly, bank nesıe bergen adamnyń nemese kompanııanyń ony tolyq qaıtaratynyna 100% kepildik joq. Bank paıyzǵa tek óz paıdasyn ǵana emes, osy táýekeldi de qosady.
Damyǵan elderde bul másele basqasha sheshilgen.
Onda bankterdiń negizgi resýrsy tek depozıt emes. Olar uzaq merzimdi aqshany ınvestıtsııalyq qorlardan, saqtandyrý qorlarynan jáne zeınetaqy qorlarynan alady.
Mysaly, zeınetaqy qorlary ondaǵan jyl boıy jınalatyn qarajatty basqarady. Bul aqsha qysqa merzimde alynbaıdy. Sondyqtan ony uzaq merzimdi nesıege qaýipsiz túrde berýge bolady. Bizde Biryńǵaı jınaqtaýshy zeınetaqy qoryn qarjy naryǵyna emes, naqty ekonomıkaǵa baǵyttaý beleń alǵan.
Qazaqstanda da ınvestıtsııalyq qorlar bar. Biraq olardyń basym bóligi bankterdiń ekojúıesinde shoǵyrlanǵan. Eldegi eń iri bankterdiń barlyǵy derlik óz ınvestıtsııalyq kompanııalaryn qurǵan:
Halyk Bank – «Halyk Finance», Bank CenterCredit – «BCC Invest», ForteBank – «ForteFinance», Freedom Bank – «Freedom Finance Global» jáne «Freedom Finance», Jusan Bank – «Jusan Invest» ınvestıtsııalyq kompanııasy.
Bul kompanııalardyń barlyǵy formaldy túrde jeke zańdy tulǵa bolǵanymen, negizgi aktsıoneri – bank nemese sol bankke tıesili qarjy holdıngi.
Bank ózine táýeldi ınvestıtsııalyq holdıng arqyly klıentti tolyq ekojúıede ustap qalady. Mysaly, klıent jalaqysyn sol bankten alady, depozıtti sol bankte ustaıdy, ınvestıtsııalyq qordy sol banktiń kompanııasy arqyly satyp alady, nesıeni sol bankten alady.
2000 jyldardyń sońynda jáne 2010 jyldardyń basynda Qazaqstannyń birneshe iri banki ózimen baılanysty kompanııalardy belsendi qarjylandyrdy. Bul nesıelerdiń bir bóligi keıin qaıtarylmaı qalyp, saldarynan keıbir bankter bankrotqa ushyrady. Solardyń kóbi memleket qoldaýymen ǵana aman qalyp, bank sektoryn saýyqtyrýǵa trıllıondaǵan teńge jumsaldy. Bul jaǵdaıdan keıin retteý kúsheıtildi. Biraq bank júıesinde mundaı táýekel bolǵan saıyn bankter jalpy nesıe saıasatyn saqtyqpen júrgizedi. Bank tek naqty bir kompanııanyń táýekelin emes, búkil júıedegi táýekeldi eskerip, nesıe paıyzyna qosymsha qorǵanys ústemesin qosady. Bul da nesıe paıyzynyń joǵary bolyp qalýyna áser etetin faktorlardyń biri boldy.
Memleket buǵan nege jol berip otyr?
Damyǵan elderde ınvestıtsııalyq qorlar bankterden táýelsiz jumys isteıdi. Olar bankterge básekeles bola alady nemese bankterge uzaq merzimdi arzan qarjy beredi. Qazaqstanda jaǵdaı kerisinshe ekenin aıttyq. Biraq bul sheshimniń tarıhı jáne praktıkalyq sebepteri bar.
Qazaqstan táýelsizdik alǵan kezde tolyqqandy qarjy naryǵy bolǵan joq. Investıtsııalyq qorlar, basqarýshy kompanııalar jáne damyǵan kapıtal naryǵy qalyptaspaǵan edi. Sondyqtan memleket qarjy júıesin bank sektoryna súıene otyryp damytý jolyn tańdady. Bul bastapqy kezeńde tıimdi boldy. Bankter tez qalyptasty, halyqtyń senimi paıda boldy, qarjy júıesi jumys isteı bastady.
Qazaqstan qazir osy ótpeli kezeńnen tolyq shyqqan joq. Qarjy júıesi jumys istep tur. Biraq ol áli de bankterge qatty táýeldi.
Naryqtyq ekonomıkaǵa ótken kóptegen elde qarjy naryǵynyń tolyq qalyptasýy shamamen 10-20 jyl ishinde júrdi. Mysaly, Polshada 1990-2010 jyldary tolyqqandy ınvestıtsııalyq naryq qalyptasty. Chehııada da 1990-2010 jyldary, Ońtústik Koreıada 1980-2000 jyldary ótpeli kezeń boldy.
Qazaqstan naryqtyq júıege toqsanynshy jyldardyń ortasynda ótti. Sodan beri 30 jyldan astam ýaqyt ótse de, bankter áli negizgi qarjy kózi bolyp otyr. Investıtsııalyq qorlar shaǵyn, oblıgatsııa naryǵy shekteýli, uzaq merzimdi qarjy kózderi az, ıaǵnı ótpeli kezeń shynymen uzaqqa sozylyp barady.
Onyń basty sebebi – ekonomıkanyń qurylymy. Qazaqstan – shıkizattyq ekonomıka. Bul qarjy naryǵynyń damýyn baıaýlatady. Eger elde myńdaǵan óndiristik kompanııa bar bolsa, olar oblıgatsııa shyǵaryp, ınvestıtsııalyq qorlar olardy satyp alǵan bolar edi. Osylaısha qarjy naryǵy tez damýshy edi. Biraq Qazaqstanda iri ekonomıkanyń úlken bóligi munaı men metalǵa táýeldi. Memlekettik nemese kvazımemlekettik sektordyń úlesi orasan. Kompanııalar qarjyny kóbine shetelden nemese memleketten alady, ıaǵnı ishki qarjy naryǵyn tolyq paıdalanbaıdy.
Memleket ekonomıkada úlken ról oınap otyr. Іri aktıvter ulttyq kompanııalarda jatyr. Al ulttyq kompanııalar kvazımemlekettik sektordyń baqylaýynda. Bul jeke qarjy naryǵynyń tabıǵı damýyn baıaýlatady.
«Bizge úkimettik bankter kerek»
Taǵy bir mańyzdy sebep – halyq tabysynyń deńgeıi. Damyǵan qarjy naryǵy bolý úshin halyqtyń jınaǵy kóp bolý kerek. Mysaly, AQSh-ta halyqtyń ınvestıtsııalyq qorlarda trıllıondaǵan dollary bar. Al Qazaqstanda halyqtyń negizgi jınaǵy depozıtte jatyr nemese múlde joq. Keıbir sarapshylar keıingi 3-4 jyldyń kóleminde aqshasyn depozıtke salatyn halyqtyń úlesi azaıyp bara jatqanyn aıtyp, dabyl qaǵyp júr.
Ulttyq banktiń derekterine sáıkes, eldegi bank aktıvteriniń, depozıtterdiń jáne nesıelerdiń edáýir bóligi sanaýly ǵana qarjy ınstıtýttarynyń úlesinde. Halyk Bank, Kaspi Bank, Bank TsentrKredıt jáne ForteBank sııaqty birneshe iri bank naryqtyń basym bóligin qamtyp otyr.
Bul qubylysty ekonomıster olıgopolııa dep ataıdy, ıaǵnı naryqta oıynshylar formaldy túrde kóp bolǵanymen, negizgi sheshýshi róldi sanaýly ǵana iri qatysýshylar atqaratyn júıe qalyptasqan.
Mundaı jaǵdaıda bankter bir-birimen básekege túsedi, biraq naryq tolyq bytyrańqy emes. Bul nesıe paıyzynyń qalyptasýyna da, qarjy resýrstarynyń ekonomıkada qalaı bólinetinine de áser etedi.
Sondyqtan halyq arasynda «Eýropada nemese arab elderinde nesıe nege arzan? Nege sol elderdiń bankterin Qazaqstanǵa kirgizip, básekeni kúsheıtpeıdi?» degen zańdy suraqtar týyndaıdy.
Ulttyq banktiń alǵashqy tóraǵasy Ǵalym Baınazarovtyń aıtýynsha, bul jaǵdaı kezdeısoq qalyptasqan joq. Onyń pikirinshe, táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynda memleket bank júıesin ashýdan buryn, eń aldymen óz ulttyq qarjy ınstıtýttaryn qalyptastyrýǵa jáne nyǵaıtýǵa basymdyq berdi.
– 1993 jylǵy zańda beırezıdent bankterdiń fılıaldaryn ashý qaralmaǵan bolatyn. Ol Qazaqstannyń ishki naryǵyndaǵy bank qyzmeti segmentin sheteldik qýatty bankterdiń ústemdiginen qorǵaý jáne jańa ósip nyǵaıyp kele jatqan otandyq bankterdiń múddesin qorǵaýdy kózdeýden týyndaǵan edi, – deıdi ol.
Onyń paıymdaýynsha, qazir otandyq bankter tehnologııalyq turǵydan sheteldik bankterden qalyspaıdy, biraq qarjylyq resýrs bazasy áli de álsizdeý.
– Mundaı jaǵdaıda beırezıdent bankterdiń baqylaýsyz kelýi eldiń ındýstrııalyq saıasatyna jáne qarjy júıesiniń táýelsizdigine áser etýi múmkin. Osy máselelerdi oılastyryp, oǵan durys mán berip, úkimet ózi senetin jáne ózine súıenish bola alatyn, ásirese aýyl ekonomıkasyn, kishi kásipkerlikti damytatyn, ózindik damý quraldaryn, óziniń (úkimettik) ámbebap bankterin qurǵany jón. Budan jekemenshik bank júıesiniń naryqtaǵy «nıshasy» tarylmaıdy. Sebebi aýyl ekonomıkasy jáne kishi bıznes – olar barmaı otyrǵan, olarǵa qyzǵylyqty emes «nıshalar», - deıdi Ǵalym Baınazarov.
Bank salasyn retteýdiń qazirgi saıasatynda sarapshy aıtqan qaterler eskerilip otyr deýge bolady. Al onyń qanshalyqty tıimdi bolatynyn is júzinde kórý úshin ýaqyt kerek. Qazir memleket bank sektoryna jańa oıynshylardy, sonyń ishinde sheteldik bankterdi de kirgizýge daıyn ekenin ashyq aıtyp otyr.
Birinshiden, jańa bankterdiń paıda bolýyn jeńildetetin jańa lıtsenzııalaý tártibi engizildi. Buryn Qazaqstanda bank ashý úshin óte úlken kapıtal, kúrdeli talaptar jáne uzaq bıýrokratııalyq rásimder qajet bolatyn. Bul jańa oıynshylardyń kelýin is júzinde shektep turdy.
Qazir zańnamaǵa «bazalyq banktik lıtsenzııa» degen jańa uǵym engizildi. Bul – tolyqqandy ámbebap bank lıtsenzııasyna qaraǵanda jeńildetilgen nusqa. Mundaı lıtsenzııamen jumys isteıtin bank bastapqy kezeńde barlyq operatsııany birden emes, belgili bir shekteýli baǵytta ǵana júrgize alady. Keıin birtindep keńeıýge múmkindik berilip otyr. Bul mehanızm jańa bankterdiń, sonyń ishinde tsıfrlyq bankterdiń jáne sheteldik qarjy ınstıtýttarynyń Qazaqstan naryǵyna kirýin jeńildetedi.
Ekinshiden, buryn sheteldik bank Qazaqstanda jumys isteý úshin mindetti túrde jeke enshiles bank qurýy kerek bolatyn. Bul qymbat jáne kúrdeli protsess edi. Qazir fılıal formatynda jumys isteýge múmkindik qarastyrylyp jatyr. Bul jerde Ǵalym Baınazarov aıtqan ulttyq bank júıesin qorǵaý saıasaty tolyq ózgerip ketken joq, biraq birtindep jumsaryp jatyr. Memleket syrtqy oıynshylarǵa esikti tolyq ashyp tastap otyrǵan joq. Biraq olardy belgili bir deńgeıde kirgizýge daıyn.
Úshinshiden, memleket bankterdiń ekonomıkaǵa nesıe berýin arttyrýǵa tyrysyp jatyr. Sońǵy jyldary bankterdiń tabysy ósip jatqanymen, olardyń negizgi bóligi tutynýshylyq nesıeden túsip otyr. Al óndiris, ınfraqurylym jáne bıznes nesıesi baıaý ósip keledi.
Sondyqtan jańa zańdar men retteý talaptary bankterdi ekonomıkanyń naqty sektoryn kóbirek qarjylandyrýǵa yntalandyrýǵa baǵyttalǵan. Bank tek halyqqa nesıe berip qana qoımaı, kásiporyndardy, óndiristi jáne uzaq merzimdi jobalardy da qarjylandyrýy kerek degen saıasat qalyptasyp jatyr.
Tórtinshiden, memleket qarjy naryǵynyń ınfraqurylymyn birtindep keńeıte bastady. Qazaqstan qor bırjasy, Astana halyqaralyq qarjy ortalyǵy jáne jańa qarjy ınstıtýttary osy maqsatta damytylyp jatyr. Bul ınstıtýttardyń mindeti – qarjy naryǵyn tek bankterge táýeldi júıeden birtindep ártaraptandyrylǵan júıege aınaldyrý.
Qazaqstan uzaq ýaqyt boıy bankke súıengen qarjy modelimen ómir súrdi. Endi sol modeldiń negizin saqtaı otyryp, ony birtindep ashyq ári básekeli júıege aınaldyrý kezeńin bastap ketti.
Sonymen, bankter taıaý arada nesıeni arzandatpaıdy, óıtkeni:
- ınflıatsııa joǵary
- bazalyq stavka joǵary
- depozıt qymbat
- táýekel joǵary
- naryq olıgopolııalyq
- uzaq merzimdi arzan aqsha joq.
Sondyqtan bankterdiń tabysy ósip jatqanyna qaramastan, nesıe paıyzy avtomatty túrde tómendeı almaıdy. Nesıe arzandaýy úshin eń aldymen ınflıatsııa turaqty túrde tómendeýi, bazalyq mólsherleme tómendeýi jáne qarjy naryǵynda báseke kúsheıýi kerek. Bul – bir kúnde nemese bir sheshimmen ózgeretin jaǵdaı emes. Nesıe paıyzynyń tómendeýi ınflıatsııanyń turaqty báseńdeýine, bazalyq mólsherlemeniń tómendeýine jáne qarjy naryǵyndaǵy básekeniń naqty kúsheıýine tikeleı baılanysty, ıaǵnı másele jeke bankterdiń sheshiminde emes, búkil qarjy júıesiniń qurylymynda jatyr.