Balyq bataǵalary jańa kásiptiń bastaýy boldy
ATYRAÝ. QazAqparat - Táýelsizdik alǵanǵa deıin qazaqtyń biraz baılyǵy tisi batqannyń aýzynda, mysy basqannyń qolynda ketti. Aıtalyq, óz enshimizge tıgen Kaspıı teńizi men Jaıyq ózenine basymyzdan toqpaq ketkenshe ıelik ete almadyq. XVII-XX ǵasyr aralyǵynda bizdiń jerimizde ornalasqan balyq bataǵalary (vataga) orys kópesterin baıytyp, olardy mol oljaǵa keneltken edi. Osyǵan oraı, kóńil tórinde kóp derek qattalǵan baıyrǵy balyqshy, oblystyń balyq ónerkásibi jáne aýyl sharýashylyǵy salasynda uzaq jyl jemisti eńbek etken ardager Ádilǵalı KEMELBAIMEN osy taqyryp tóńireginde «Atyraý» gazetiniń tilshisi áńgimelesken edi.
- Ádilǵalı Nurǵalıuly, siz - aımaǵymyzdaǵy balyq óner-kásibiniń damýyna úles qosqan ardagerlerdiń birisiz. Búginde, atadan balaǵa mıras bolǵan baıyrǵy kásiptiń túp-tamyry balyq bataǵalarynan bastaý alǵany tarıhtan belgili. Osy alǵashqy balyq óńdeıtin oryndar týraly siz biletin qandaı málimetter bar?
- HVII ǵasyrdyń orta she-ninde Jaıyq boıyna orys-kazak bekinisteri, sonyń ishinde Gýrev qalashyǵy salynǵannan keıin Soltústik Kaspııdiń jaǵalaýynda balyq aýlaý kásipshiligi jandana bastady. Bekire tuqymdas balyqtar men sazan, kókserke, jaıyn jáne aqbalyqtyń mol qory jınaqtalǵan teńizdiń Jaıyq ańǵaryn ıgerip, ıemdenip mol paıda tabýdy kózdegen orys kópesteri men iri kásipkerler balyq aýlap daıyndaıtyn jáne saqtap óńdeıtin oryndar - bataǵalar sala bastady. Gýrev qalashyǵynan teńiz jaǵalaýymen 128 shaqyrym jerdegi «Bogatınskoe» bataǵasynan bastap, Edil ózeniniń qazaq jerine kiretin Bozan tarmaǵyna deıin ár jerlerde onnan astam bataǵa jumys jasady. Reseıdiń áıgili knıazdary ıÝsýpov, Kýrakınder, graftar Sheremetev pen Bezborodkalar, sondaı-aq Astrahan kó-pesteri Chernobýrskıı, Dıakonov, Dvornıkov, taǵy basqalary jasaqtap, qojalyq etken «Porhovınsk», «Kokorevo», «Novınsk», «Ershov», «Kolpachek», «Shestov», «Fedorıtınsk» t.b. bataǵalar teńiz jaǵalaýynyń sapaly balyǵyn qajetinshe aýlap, daıyndap, jazda kememen, jelkendi qa-ıyqtarmen, qysta at shanalar kerýenimen Astrahan qalasynyń balyq zaýyttaryna jetkizip otyrdy. Reseıdiń iri qalalarynyń bazarlaryna da shyǵardy.
- Alǵashqy balyqshy qazaqtardyń teńizge sapary qalaı bastalyp edi?
- HIH ǵasyrdaǵy bataǵalar týraly Soltústik Kaspıı jaǵalaýyn árli-berli kezip, zerttegen orys saıahatshylary men topograftary K.F.Gebel, ıAchmenev, K.Spasskıı-Avtonomovtar biraz derekter qaldyrǵan. Maýsym kezinde, ásirese kóktemde, bataǵalarda 120-150-ge deıin jaldamaly balyqshylar, batyraqtar jumys jasady. Bataǵa qojaıyndaryna jaǵalaýdy qonys etken jergilikti qazaqtar da jaldanyp nápaqa tapty. Alaıda, olardy kásipshiliktiń eń aýyr, las jerlerinde ustap, balyq aýlaý isterine aralastyrmaýǵa tyrysty. Óıtkeni, 1884 jyly patsha jarlyǵymen Soltústik Kaspııde balyq aýlaý kásipshiligi Oral kazaktarynyń áskerı keńesine berilgennen keıin sý aıdyndaryna qazaqtardy jaqyndatpaýǵa, árli-berli mal ótkizbeýge, sondaı-aq, jergilikti turǵyndarǵa balyq kásipshiliginiń qyr-syrlaryn úıretpeýge, olarǵa aýlaý quraldaryn, júzbeli kemeler men qaıyqtardy satýǵa tıym salynǵan zildi pármen berilgen bolatyn.
- Bul qonystar teńizge taıaý mańda ornalasqan ba?
- Bataǵalar, ádette bir-birinen ártúrli qashyqtyqtarda, teńiz sýy qaýip tóndir-meıtin bıik, qyratty, sondaı-aq teńizge emin-erkin kirip shyǵýǵa qolaıly ózeksheler saǵalaryna ornalastyryldy. Olarda aý quraldary, saımandar, jem-shóp, mol tuz qoryn saqtaıtyn qoımalar, muz kómbeleri, balyq tuzdaıtyn, ystap, keptiretin shandary, salmalary (veshala) bar oryndar daıyndaldy. Balyq aýlaý maýsymy kezinde jaldanyp jumys jasaıtyn balyqshy batyraqtarǵa arnalǵan kazarmalar, turaqty turatyn kásipker adamdar úshin turǵyn úıler, olardyń mal qoralary, basqa da sharýashylyq qurylystary salyndy. Balyq aýlaý maýsymy úsh kezeńmen júrgizildi. Kóktemde 20 naýryzdan 15 mamyrǵa deıin, jazda 15 tamyzdan 22 qazanǵa deıin bolsa, qysta muz astynan balyq aýlaý jeltoqsannyń birinde bastalyp, birinshi naýryzǵa deıin jal-ǵasty.
- Balyqshylar balyqtyń qandaı túrlerin óńdedi?
- Negizinen ónim kólemderi ártúrli boldy. Injener-porýchık ıAchmenevtiń jazbalary boıynsha, 1825 jyly «Porhovınsk» bataǵasynda 156,8 tonna shoqyr, 40 tonna qorytpa aýlanyp, 19,2 tonna qara ýyldyryq pen 320 keli balyq jelimi óndirilgen. Sol jyly «Novınsk» bataǵasynda 320 tonna ártúrli qara balyq aýlanyp, bes myń dana nemese 96 tonna ıtbalyq, 800 keli balyq jelimi daıyndalǵan. Aýlanǵan balyq túrleri men kólemi bataǵalardyń ornalasýyna baılanysty boldy. Orys jeraýdarýshylary Mańǵystaý túbegin baǵyndyrǵannan keıin ǵana, HІH ǵasyrdyń ekinshi jartysynan bastap Aleksandrovsk forty, Nıkolaev stansasy salynyp, olarǵa ishki Reseıden kelip ornyqqan kásipkerler Dolgıı araly, Sartash shyǵanaǵy, Bozashy túbegi boılaryna balyq kásipshiligi qonystaryn ornyqtyrdy. Jem ózeniniń teńizge quıylar saǵasyndaǵy ózekshelerde de balyq bataǵalary paıda boldy. 1861 jyly orys kásipkerlerine jaldanǵan jergilikti qazaq balyqshylarynyń sany Jem boıynda bir myńnan asyp, olar 30-40 úıdi biriktirgen birneshe turaqtar saldy. HH ǵasyrdyń bas kezinde qazaq balyqshylarynyń sany jeti myńǵa deıin kóbeıip, teńizge 700-den astam qaıyq shyǵardy.
- Bertin kele Kaspıı teńiziniń tartylyp, jaǵalaýdyń keri sheginýi sol kezdegi bataǵalardyń jumysyna eleýli yqpal etken shyǵar?
- HIH ǵasyrdyń aıaq sheninde Kaspıı teńizi meılinshe sheginip, oǵan quıatyn nemese odan aǵyp shyǵatyn biraz arnalar men ózeksheler qurǵap qaldy. Kezinde Gýrev qalasynan nebári 8-10 shaqyrym tómen aǵyp, júk tıelgen kópes kemelerin qalaǵa ótkizetin Podstepnoe, Plotovoe arnalarynyń ornynda qazirgi kezde Atyraý qalasynyń jańadan paıda bolǵan móltekaýdandary ornalasqan. Teńizge quıatyn Baqsaı, Jem ózenderiniń de ýaqyt óte kele saǵalary taıyzdalyp, úzile bastady. Teńiz jaǵalaýynyń ózgerýine baılanysty bataǵalardyń birazy kásipshilikterin toqtatyp, sýdan tazarǵan jerlerde jańa qonystar salyndy. Mysaly, Jaıyqtyń sol jaq tamaǵyndaǵy burynǵy Kamennyı aralyna salynǵan bataǵa ótken ǵasyrdyń 30-shy jyldaryna deıin jumys jasady. Keıin Kamennyı «Krasnyı morıak» kolhozynyń ortalyǵyna aınalyp, burynǵy bataǵa belgisi retinde bıiktigi tórt metr, jalpy aýdany 300 sharshy metr bolatyn betonnan quıylǵan balyq tuzdaıtyn tsehtyń úıi ǵana qaldy.
Soltústik Kaspıı sý alabynda, sonyń ishinde Atyraý óńirinde balyq aýlaý kásipshiliginiń negizgi óndiristik birligi bolyp qalyptasyp, sharýashylyq júrgizgen bataǵalar búginde tarıh qoınaýynda qaldy. Qoǵamdyq qurylys ózgerip, ujymdyq negizde qurylǵan Keńes ókimeti kezindegi balyq kásipshiliginiń sharýashylyq birlestikteri de, olardyń ornyn basqan qazirgi kásiporyndar da burynǵy bataǵalardyń balyq aýlaý, onyń ónimderin óńdep uqsatyp, saqtaý jáne tutynýshyǵa jetkizýdegi tájirıbesin áli de qoldanyp keledi.
