«Balýan tas kóterý» el júgin arqalaý ıdeıasymen sabaqtas - kúsh mádenıetin zertteýshi
ASTANA. KAZINFORM – Qazaqtyń ulttyq sport túrleri mazmuny men sıpatyna qaraı birneshe úlken baǵytqa bólinedi. Atap aıtqanda, at sporty, aqyl-oı oıyndary, kúres túrleri, jeńil atletıka jáne kúsh óneri. Al kúsh óneriniń ózi balýan tas kóterý, túıe kóterý, ógiz jyǵý sekildi tarmaqtarǵa jikteledi.
Osy rette nazarlaryńyzǵa qazaqtyń kóne kúsh mádenıetiniń biregeı kórinisi – «balýan tas» kóterý týraly suhbatty usynamyz. Bul – jaı ǵana kúsh synasatyn sport emes, onyń astarynda eldik sana men memleketshildik fılosofııa jatyr. «Balýan tas kóterý» uǵymy eldiń júgin kóterý, halyqtyń muń-muqtajyn arqalaý degen tereń maǵynamen sabaqtas.
Tarıhta mundaı tastardy kótergen tulǵalardyń qatarynda Imanjúsip Qutpanuly, Balýan Sholaq, Qajymuqan sııaqty áıgili balýandarmen qatar Shoqan Ýálıhanov, Álıhan Bókeıhanov sekildi tarıhı tulǵalardyń da esimi atalady. Arhetıptik turǵydan alǵanda, bul uǵym halyq ańyzyndaǵy Tolaǵaı beınesimen úndesedi.
«Baluan tas» ulttyq sport túrleri jáne mádenıeti akademııasynyń prezıdenti, kúsh mádenıetin zertteýshi Abylaıhan Qalnazarov Kazinform tilshisine bergen suhbatynda balýan tastardy júıelep, olardyń geografııasyn naqtylamasa, bul qundy muranyń joǵalyp ketý qaýpi bar ekenin atap ótti.
– Abylaıhan myrza, sizdiń kúsh mádenıetin qalyptaýshy ǵalym retindegi «balýan tastar» týraly zertteýlerińizde qazaq qoǵamyndaǵy jalpy tas ataýlynyń erekshe tıpologııasy jasalǵan. Aldymen osy júıeni oqyrmanǵa túsindirip berseńiz.
– Qazaqtyń dástúrli mádenıetinde tas – tek tabıǵı materıal emes, ol áleýmettik, quqyqtyq jáne rýhanı kod saqtaýshy. Men tastardy eki úlken topqa bóldim: óńdelmegen tastar jáne óńdelgen tastar.
Óńdelmegen tastarǵa jáı qurylysqa paıdalanylǵan tastar, qasıetti-tilek tastary jáne eń bastysy – balýan tastar jatady. Al óńdelgen tastardyń ishinde sharýashylyq quraldary – qol dıirmen, urshyqbas, astaý jáne basqalar bolsa, mola tastaryna – qulpytas, balbal, qoshqartastar jatady, sondaı-aq tańbaly tastar jáne jazbaly máńgitastar (bitiktastar) bar.
Bul klassıfıkatsııa tastyń qazaq qoǵamyndaǵy kópqyrly rólin kórsetedi. Máselen, balýan tastar – bir jaǵynan kúsh synasý quraly, ekinshi jaǵynan quqyqtyq-áleýmettik ınstıtýttyń elementi bolyp otyr.
– Osynyń ishinde balýan tastardy balbal tastarmen shatastyratyndar bar. Balýan tastyń qysqasha anyqtamasy qandaı?
– Búginde biz tarıhı eskertkish degende sáýletti ǵımarattar men qashalǵan ıa quıylǵan músinderdi elestetemiz. Alaıda tas qashaý, músin quıý óneri kenje damyǵan zamandarda ata-babalarymyz Uly dala keńistiginde osyndaı tabıǵı tastardy qandaı da bir kúshtik-rásimdik oqıǵaǵa baılanysty atap, ony rýhanı eskertkish pen aqparat taspasyna aınaldyrǵan.
Bile bilsek, bul – bizdiń babalarymyzdyń ózindik «eskertkish qaldyrý tehnologııasy» edi.
Sondyqtan, qaısy «Balýantas» bolmasyn, jaı tas emes. Ol – el jadynda saqtalǵan tarıh. Eń bastysy, olarda áıgili ata-babalarymyzdyń, árýaqty batyr-palýandardyń qolynyń taby qalǵan, kúsh-qaıratynyń aıǵaǵyna aınalǵan baǵa jetpes jádigerler.
– Balýan tastardyń óz ishinde de jikteletinin aıtyp júrsiz. Ol qandaı baǵyttar?
– Iá, olardy tórtke bólýge bolady. Birinshiden, jattyǵý úshin kótergen balýan tastar – qazirgi gantel, shtangalardyń arǵy tegi sekildi bulshyq etti shyńdaý quraly. Belgili bir dárejede bul qatarǵa oıyn tastaryn, onyń ishinde Qajymuqan, Balýansholaqtar kúsh oıyny retinde tutqan tastardy ataýǵa bolady.
Ekinshiden, ótinish boıynsha kótergen tastar. Mysaly, Qajymuqan babamyzdyń kótergen, búginge joǵalmaı jetken kóp tasy osyndaı. Baıanaýyl ortalyǵynda tiginen shanshylyp turǵan áneýbir áıdik tas sol. Jurtshylyq ondaı dúnıelerdi júrekjardy tilek, kóńilmen baılanystyrady.
Úshinshiden, ereges-báseke úshin kótergen tastar. Aıtalyq, Kenesarynyń inisi Naýryzbaı batyr men Qońyrat Tólebaıdyń saıysyp kótergen Qyzyl tasy. Mundaı-mundaıda erlerdiń kúsh-qaırat, erligi ǵana emes, áleýmettik bedel, elaralyq keıde rýaralyq abyroı synǵa tústi.
Tórtinshi, daý sheshý úshin kótergen mámile tastar – rýaralyq nemese elaralyq daýda ádildik quraly retinde qoldanylǵan. Máselen, Kereı Kóbegenniń Zaısan jaqta qalmaqtarmen jer básin qylǵan Kókshubar tasy. Kúrshimdegi Kókjal Baraqtyń tasy!
Óz kezeginde, bul – balýan tastardyń qazaq qoǵamynda ǵana emes, ıisi túrki, ásili kóshpendiler qoǵamdarynda sot, jarys jáne áleýmettik kelisim quraly bolǵanynyń aıǵaǵy.
– Olaı bolsa, balýan tastardy quqyqtyq mádenıet eskertkishi deýge tolyq negiz bar ǵoı?
– Ábden bolady. Qazaq qoǵamynda quqyq jazylǵan zańnan góri, qoǵamdyq rásim men dástúr arqyly retteldi. Balýan tastar – dál osyndaı rásimderdiń tasqa aınalǵan sımvoly. Ózara tartystarda kim tas kóterse – sonyń mártebesi bekitildi, sózi ótimdi boldy. Bul – jazylmaǵan zań hám qoǵamda tolyq legıtımdiligi bar norma.
– Álemdik tájirıbede mundaı mysaldar kezdese me?
– Iá, óte kóp. Máselen, Gavaı araldaryndaǵy ańyzǵa aınalǵan Naha tasy. Araldardyń ózara soǵystary kezinde ony tek barshany biriktirýshi uly kósem nemese bolashaq bıleýshi ǵana qozǵaı alady degen senim bolǵan. Eger álsiz adam kótermek bolsa, súıegi jasıdy, rýhy kúıreıdi delingen. Sol arqyly tas bıliktiń legıtımdiligin anyqtaıtyn quqyqtyq sımvolǵa aınalǵan. Keıinnen shynymen de І Kameamea degen alyp er shyǵyp, tasty yrǵap, AQSh ústemdigi kelgenge deıin bárin bir ulysqa biriktirgen.
Sol sııaqty, Islandııada «Hıýsafel stoýn», Shotlandııada «Dınnı stoýns» atty dástúrli kúsh tastary bar. Olar da tek kúshtilikti emes, áleýmettik mártebeni kórsetken. Qazaqtyń balýan tastary osy álemdik tájirıbelermen terezesi teń.
Túp-tegi túrkiler tárizdi Altaıdan tarady delinip júrgen japondyqtarda da bul bar úrdis. Olardyń pysyqtyǵy sol, ataqty sýmoshylary men samýraılary sońǵy myń jyl boıy kótergen balýan tastardy birin qaldyrmaı jınap, kıeli hramdarynyń aldyna tizip qoıdy. Qyzyǵasyń da, qyzǵanasyń!
– Bul dástúrdiń búgingi urpaqqa qandaı úlgisi bar?
– Eń aldymen, bul – ulttyq márttik pen quqyqtyq mádenıettiń sabaqtastyǵyn kórsetetin qural. Biz tastar arqyly jastarǵa «ádildik», «jaýapkershilik», «legıtımdilik», «mámile» sııaqty uǵymdardy tájirıbelik deńgeıde túsindire alamyz. Sonymen qatar balýan tastar ulttyq sport pen týrızmniń brendine aınala alady. Gavaı, Islandııa-Shotlandııadaǵy tastar da búginde týrıster aǵylatyn nysanǵa aınaldy. Qazaqstanda da balýan tastardyń ózindik geografııasyn jasap, ulttyq mura retinde qaıta jańǵyrtýǵa ábden bolady. Ol úshin biz byltyr elordamyzda «Qazaq kúshiniń kartasy» atty jobany iske qosqanbyz.
– Balýan tastar joǵalyp ketetin kezder bola ma?
– Árıne, burynǵysy burynǵy, keıinge jetkenderinen de qapyda aıyrylyp qalyp júrmiz. Máselen, buǵan dálel retinde Qytaı tarapyndaǵy Dálelhannyń kósh jolyndaǵy Balýan tasyn atar edim.
Bir kezderi, uly Ertistiń boıyndaǵy «Júrek sýy» dep atalatyn jerde salmaǵy 700-800 keli shamasynda balýantas jatqan. Ólshegenderdiń deregine qaraǵanda, tastyń eń alasa jeriniń bıiktigi 47 sm, eń qysqa eni 81 sm, uzyndyǵy 106 sm. Osy tasty kóterip qozǵaǵan dóı, asqan kúsh-qaırat ıesi – Qaraqas Dálelhan Mesheluly. Sol kezde 22 jasta bolypty. Onyń úzeńgiles joldasy Elishan Mardanuly tasqa: «Balýan Dálelhan. 1952 jyl. Jazǵan Elishan Mardanuly» dep óz qolymen oıyp tóteshe jazba qaldyrǵan.
Tastyń kóterilý tarıhy da qyzyq. Altaı taýly-tasty jer. Kósh-kóligi sozylyp, jurt qonys aýdaryp bara jatqan shaqtyń biri bolsa kerek. Túıeler shubap, attylar tizilip, el jańa óris izdep, eńis pen qyratty kezip kele jatady. Sol joldyń bir tusynda túıe kóshi júrisine kedergi bolǵan, qaq ortada sulap jatqan iri tas bolady. Árqashan da qazaqy kóshtiń aldyn bógeıtin sol tasty aınalyp ótý qıyn, jol tar, saı qysań kórinedi. Sonda sol jurttyń arasynda áıgili Aqytqajynyń uly Qalman qajy da bolypty. Ol Dálelhanǵa jezde bolyp, jasy úlken, sózi salmaqty adam bolǵanymen, ázilge basyp:
– «Balýanmyn-balýanmyn» deısiń, kóshtiń jolyn bógep jatqan myna tasty alyp tastasańshy, – dep qolqa salady.
Dálelhan bul joly úndemeı baryp, tasty bir baıqaıdy. Alaıda aınala qarap, ornyn sholyp shyǵady da qaıta kópke qosylady. Jezdesi qoıarda qoımaı, taǵy da namysyn qaıraıdy. Bul joly túri buzylyp ketip, nán tastyń janyna jetip barady da, bir jaǵy topyraqqa basylyp, jerge qysylyp jatqan tasty yrǵap bosatyp alyp, basynan asyra bir-aq kóteredi. Joldan da bylaı alyp qoıady. Maǵan jetken áńgimeler ol tastyń oqıǵasyn osylaı tarqatady
Aıta keteıik, Dálelhan balýan ǵana emes, ataqty batyr. Arǵy taraptaǵy Kóktoǵaı kóterilisi qaharmandarynyń biri. Ras, ol týraly aıtylatyn ertegige bergisiz estelik kóp. 2 aıýdy ustap alyp, aıaqtarynan malsha shandyp baılap bergen hıkaıasy taǵy bar.
Ókinishke qaraı «Júrek sýynda» kótergen tasynyń sońǵy jyldary joǵalyp ketkeni týraly dabyl qaǵyldy. Sebebi qytaılyq jol salýshy kompanııa ol mańǵa avtoban túsirip, qurylys júrgizip ótken. Kezinde tasty alyp ketpekshi bolyp barǵan 7 qazaq jigitiniń ony kólikke arta almaı, keıinge qaldyrýynyń sońy osylaı barmaq tisteýmen aıaqtalyp otyr. Tap osylaı, óz elimizde otyryp tapa-tal túste Jańaqorǵandaǵy bir tastan aıyrylyp qaldyq. Ol endi bólek áńgimeniń júgi.
– Elimiz úshin balýan tastardyń eń basty máni nede?
– Ultymyz úshin balýan tastar – rýhanı eskertkishter. Olar batyrlyq pen kúshti, halyqtyń erendikke degen umtylysyn somdaıdy.
«Balýan tas kóterý» degenniń astarynda «eldik sana, memleketshildik prıntsıp boı búkken, túpki fılosofııasynda eldiń júgin kóterý, halyqtyń muń-muqtajyn ornyna qoıý» degen erlerge ǵana tán ǵajap dúnıetanym jatyr. Túpki arhetıpi Tolaǵaı obrazyna baryp tireletin kıeli kontseptsııa desek te artyq emes. Kerek dese ulttyq ıdeıa bolýǵa da jaraıdy. Talaılar onyń áleýetin baǵalaı almaı júr.
– Suhbatyńyz úshin raqmet!
