Balqashtyń týrıstik áleýeti qanshalyqty ashylǵan

Týrıster legi artyp keledi

Sońǵy jyldary óńirde týrızmge serpin berilip, Balqash birtindep oblystyń basty baǵyttarynyń birine aınalyp keledi. Buǵan jaǵalaýdaǵy jańa demalys oryndary men kásipkerler júzege asyryp jatqan jobalar da áser etken.

Balqash — óndiris pen tabıǵat, qala tirshiligi men demalys oryndary toǵysqan meken. Al mundaǵy týrıstik áleýetti arttyrǵan mańyzdy qadamdardyń biri — Astana men Almatyny jalǵaǵan kúre joldyń iske qosylýy. Qatynas jeńildep, kól jaǵasyna jetý de yńǵaıly bola tústi. Bul qalaǵa keletin qonaqtar leginiń artýyna jol ashty.

Al týrıst úshin Balqashty aralaý burynǵydan da yńǵaıly. Qalanyń qaq ortasyndaǵy vızıt-ortalyqqa bas suqsańyz, mamandar baratyn baǵyttardy tanystyryp, jón silteıdi. Ótken jyldyń kúzinde ashylǵan nysan osy ýaqyt ishinde júzdegen týrıstke qyzmet kórsetip úlgergen.

— Bizde baratyn oryndar óte kóp. Sol úshin broshıýra jasadyq. Qalanyń kórikti jerleri qamtylǵan. Atap aıtqanda, Torańǵy ólkesinde qumdy ólkede ósetin aǵash kezdesedi. Qalalyq murajaı da tarıhqa toly, — dedi Balqash qalasynyń týrızm bóliminiń basshysy Erslan Zııada.

Baǵyt-baǵdar beretin oryndardyń ashylýy men týrıstik ınfraqurylymnyń jańarýy da suranystyń artýyna yqpal etip otyr. Byltyr Balqashqa 182 myńnan astam týrıst kelse, bıyl bul kórsetkish 200 myńǵa jýyqtaǵan.

Jaǵajaıdyń jaǵdaıy kóńil kónshite me?

Biraq Balqashqa kelgen qonaq ta, jergilikti turǵyn da aldymen qala ortalyǵyna, odan ári jaqyn mańdaǵy jaǵajaıǵa barady. Jaqynda ǵana qurylysy aıaqtalǵan aýmaqtan týrıst kórgenine tamsanyp, tańǵalýy tıis edi. Alaıda kórinis kóńil kónshitpeıdi.

Jaǵajaıǵa aparar Arbat boıymen júrseńiz, birden kózge túsetini — qalyń ósken qamys pen shashylǵan qoqys. Paketterdiń birneshe kún emes, aptalap jınalmaǵany baıqalady. Jaǵymsyz ıis te seziledi.

Jańartylǵan aýmaqta egilgen kóshetterdiń bir bóligi qýrap, sýarylmaı tur. Jaǵalaýda qurylys jumystarynyń keı tusy da sapasyz atqarylǵandaı áser qaldyrady. Al jınalmaǵan qoqys jaǵalaýǵa ǵana emes, sýǵa da aralasyp, demalýshylardyń kóz aldynda jatyr.

Balqashqa barsańyz, Shubartúbekti kórińiz

Alaıda Balqashqa sýǵa túsýge kelgen týrıstiń negizgi aıaldaıtyn jeri — qala ortalyǵyndaǵy jaǵajaı emes. Kól jaǵasynda demalýǵa qolaıly úsh negizgi aýmaq bar. Olar — Torańǵylyq, Shubartúbek jáne Barkovskıı. Munda jaǵajaı demalysyna qajetti jaǵdaıdyń bári qarastyrylǵan. Solardyń biri ári Balqashqa kelgende mindetti túrde at basyn buratyn oryn — Shubartúbek. Kópshilik jaǵalaýdy Balqashtyń injýi dep ataıdy. Usaq aq qumy, móldir sýy jáne jaıpaq jaǵalaýy balalarǵa da, eresekterge de qolaıly. Munda kól jaǵasynda tynyǵyp qana qoımaı, naǵyz jaǵajaı demalysyn sezinýge bolady.

Al sýda ýaqytyn belsendi ótkizgisi keletinder úshin tańdaý jetkilikti. Katamaran men qaıyqqa otyryp, kól betine shyǵýǵa bolady. ıAhtamen serýendeý Balqashty basqa qyrynan tanytsa, jaǵalaýdaǵy demalys oryndarynda sý syrǵanaqtary, «banan», kater men sý mototsıklderi sııaqty attraktsıondar usynylady.

Máselen, sýdaǵy demalystyń bir túri — rezeńke batýtty qaıyqqa aınaldyryp, kólge shyǵý. Tolqyn terbetip, samal jel esip turǵan sátte qala shýynan alystap, Balqashtyń keń aıdynynda erkin tynystaýǵa múmkindik bar.

Jaǵalaýdaǵy kórinis te jazǵy demalystyń qyzǵanyn ańǵartady. Biri otbasymen, biri dostarymen kelgen. Biri qumǵa jaıǵasyp kúnge qyzdyrynsa, endi biri sýǵa túsip sergip, taǵy biri kól kórinisin tamashalap otyr. Jaǵalaýda tamaqtanyp, sýsyn iship, kúndi asyqpaı ótkizýge de múmkindik bar. Balqashtyń bul bóligi — kóldiń tabıǵatyn tamashalap qana qoımaı, jaǵajaı demalysyn tolyq sezinýge bolatyn oryn.

Qıraǵan alań, qýraǵan kóshet: saıabaqtar qandaı kúıde?

Balqashta abattandyrý máselesi saıabaqtardan da anyq kórinedi. Qalada shóp shabatyn arnaıy tehnıkanyń tapshylyǵy baıqalady. Sebebi qaı aýmaqqa barsańyz da, beıbereket ósken shóp kózge túsedi. Máselen, 2023 jyly salynǵan Ortalyq saıabaqtyń búgingi kórinisi kóńil kónshitpeıdi. Birneshe jyl ótpeı jatyp, mundaǵy fontan isten shyqqan.

Saıabaqtyń qazirgi jaǵdaıyn turǵyndardyń ózi de burynǵy kórinisimen salystyrady. Olardyń aıtýynsha, qazir turǵan iri aǵashtar — osydan birneshe jyl buryn otyrǵyzylǵan kóshetter. Al keıin egilgen jas aǵashtardyń bir bóligi solyp qalǵan.

— Qazir bul saıabaqqa biz kelmeımiz. Sebebi qarańǵy, balalar oınaıtyn jer eskirgen, qyzyqty eshteńe joq. Buryn bári bolatyn, — dedi turǵyndar.

Ortalyq saıabaqta qozǵalys azaıyp, birqatar kásipkerlik nysan jabylǵan. Balalar alańdary da jańartýdy qajet etedi.

Baǵdarlama júrgizýshisi kartada belgilengen ózge jasyl aýmaqtardy da aralap kórdi. Alaıda munda da jaǵdaı máz emes. Sport alańdary qıraǵan, jaıaý júrginshiler joly joq. Mundaı kórinisten keıin bul aýmaqtardy tolyqqandy saıabaq deý qıyn.

Balqashtaǵy temir músinderdiń avtory kim?

Balqashtaǵy demalys oryndarynyń taǵy bir ereksheligi — kózge birden túsetin erekshe músinder. Aıý, pantera, qasqyr sekildi temir keıipkerler jaǵalaýdyń ózindik atmosferasyn qalyptastyryp, kelýshiler úshin fotosýretke túsetin tanymal orynǵa aınalǵan.

Olardyń avtory — Konstantın. Ol úshin músin jasaý negizgi kásip emes, kóńil qalaýynan týǵan shyǵarmashylyq. Qalalyq aýrýhanada qyzmet etetin ol bos ýaqytyn sheberhanasynda ótkizip, qarapaıym temirden túrli beıne jasaıdy.

Sheber músinniń syrtqy kórinisine ǵana emes, onyń qorshaǵan ortamen úılesýine de mán beredi.

— Aldymen fıgýranyń ózin jan-jaqty oılastyryp, onyń osy jerdiń tabıǵaty men landshaftyna úılesimdi ornalasýyn esepteý qajet. Osy jumystar tolyq pysyqtalǵannan keıin ǵana ony sheberhanadaǵy tirlik bastalady. Alǵashqy músinder — aıý, pantera, qasqyr boldy. Solar meni biraz áýrege saldy, kóp kúshimdi aldy. Keıin birte-birte úırenip kettim. Ár músinniń óziniń tarıhy bar, — dedi músinshi Konstantın Ageev.

Búginde Konstantınniń qolynan shyqqan músinder sany otyzdan asty. Al sheberhanasynda júzege asyrýdy kútip turǵan jańa jobalar áli de kóp.

Barnhaýs, basseın, kıiz úı

Tynyǵatyn oryndar Balqashta az emes. Sonyń biri — elimizdegi alǵashqy týrıstik baǵyttaǵy ındýstrııalyq aımaqtyń aýmaǵynda boı kótergen jańa demalys kesheni. Kásipker munda tórt gektar jerdi jalǵa alyp, birneshe aıdyń ishinde aýqymdy nysan turǵyzǵan.

Joba kóp kúttirmeı júzege asqan. Kásipkerdiń aıtýynsha, 19 maýsymda oblys ákimi kelip, nysannyń ashylýyna qatysqan.

— Bizde jalpy 23 barnhaýs bar. Barnhaýs degen — tez salynatyn úıler. Qysta jylý ustaıdy, jazdyń kúni sýyqty ustaıdy, — dedi kásipker Jaqsygeldi Imanbekov.

Keshendegi 23 barnhaýstyń bir bóligi saýnamen, endi biri monsha jáne basseınmen jabdyqtalǵan. Bul nysannyń tek jazǵy maýsymmen shektelmeı, jyl boıy jumys isteýine múmkindik beredi. Al kıiz úıler ulttyq naqyshty saqtaı otyryp, zamanaýı demalysqa beıimdelgen. Basseın, fontan, abattandyrylǵan aýmaq pen jasyl jelek keshenniń kelbetin tolyqtyryp tur.

Bir kezderi bos jatqan aýmaqta qazir demalýshylar júr. Ásirese qysqa ýaqytta jaıqalyp úlgergen aǵashtar kózge túsedi. Balqashtyń ystyǵynda kóshet ósirý ońaı emes ekenin kásipker de atap ótti.

Týrıstik aımaqtyń sheshilmegen máseleleri

Kelesi baǵyt — Torańǵylyq. Munda týrıstik aýmaqqa kireberistiń ózi kóńilge qaıaý túsiredi. Jol boıynda ondaǵan jyldan beri qaraýsyz qalǵan, qırap jatqan ǵımarattar kózge shalynady. Kezinde el qajetine jaraǵan zaýyttar búginde ıesiz nysandarǵa aınalǵan.

Qazir ákimdik olardy súrip tastaýǵa nıetti bolǵanymen, nysan ıeleri buǵan kelispeı otyr. Sonyń saldarynan elimizdegi tanymal demalys oryndarynyń birine aparatyn jol boıynda eski ǵımarattar kózge túsedi.

Týrızm tek ásem jaǵalaý men kól sýynan turmaıdy. Týrıstiń áseri jol boıynan bastalyp, demalys ornyna deıingi kórinispen qalyptasady. Osy turǵydan alǵanda, Torańǵylyqtaǵy qaraýsyz nysandar aýmaqtyń jalpy kelbetine áser etip otyr.

Másele munymen bitpeıdi. Týrıstik aýmaqqa aparatyn negizgi jol da tar. Bir ǵana asfalt jolǵa kólikter men demalýshylardyń qozǵalysy qatar túsedi. Jaıaý júrginshige arnalǵan joldyń bolmaýy kólik keptelisin kúsheıtip, jol boıyndaǵy shýdy arttyrady.

Qaýipsizdik qalaı qamtamasyz etiledi?

Jaǵajaıdaǵy basty máseleniń biri — qaýipsizdik. Bul baǵytta zamanaýı kameralar da, jedel qutqarý beketi de táýlik boıy jumys isteıdi. Kameralar kóldegi jaǵdaıdy baqylaýda ustap, tótenshe jaǵdaıǵa der kezinde áreket etýge múmkindik beredi. Júıe Tótenshe jaǵdaılar mınıstrliginiń jedel basqarý tetigine qosylǵan.

Sý jaǵasyndaǵy mundaı jedel qutqarý beketteri elimizde kóp emes. Shomylý maýsymy bastalǵaly Balqash qalasyndaǵy beket jumysyn kúsheıtken. Munda 13 maman qyzmet etedi. Qutqarýshylardyń ıeliginde tótenshe jaǵdaıda jedel áreket etýge qajetti qural-jabdyqtar men bes júzý quraly bar.

Olardyń jumysy kómekke kelýmen shektelmeıdi. Qutqarýshylar ár saǵat saıyn jaǵajaıdy patrýldep, demalýshylarǵa sýdaǵy qaýipsizdik talaptaryn túsindiredi.

— Jumys turaqty túrde júrgiziledi. Ár saǵat saıyn shaǵyn júzý kemesi tikeleı adamdar shomylyp júrgen aımaqqa shyǵyp, turǵyndarǵa qaýipsizdik sharalaryn túsindirip, eskertý jumystaryn júrgizedi. Sonymen qatar qutqarýshylar vızýaldy baqylaý jasap, aýmaqty tekseredi, — dedi Balqash qalasy Tótenshe jaǵdaılar basqarmasy bastyǵynyń orynbasary Oleg Grabovskıı.

Jaǵajaıdaǵy baqylaý tek demalýshylarǵa qatysty emes. Qutqarýshylar kóldegi shaǵyn júzý kemeleri men gıdrotsıklderdiń qozǵalysyn da qadaǵalaıdy. Bul úshin kún boıy sý aıdynynda patrýldeý júrgiziledi.

Tórt jyl kúttirgen sý máselesi

Teńizdi boılaı ornalasqan taǵy bir demalys aımaǵy — Shubartúbek. Munda da kásipkerler nysandaryn damytyp, týrısterdi tartýǵa tyrysyp jatyr. Alaıda aýmaqqa kelgen boıda sheshimin kútken máseleler de kózge túsedi.

Sonyń biri — sý qorǵaý aımaǵyndaǵy nysandar. Munda betonnan salynǵan eki qabatty demalys orny bar. Budan bólek, birneshe jyl buryn jumys istegen átkenshektiń qazir qańqasy ǵana qalǵan. Al bir kezderi sý tartýǵa arnalǵan qurylǵy turǵan jerde búginde beton qaldyqtary jatyr.

Jaǵajaıdyń birneshe shaqyrymǵa sozylǵanyna qaramastan, qoǵamdyq dárethana joq. Jekemenshik demalys oryndaryndaǵy dárethanalar da jabyq. Jaǵalaýǵa jaqyn ornalasqan eski qosalqy aýmaqta qıraǵan qurylys qaldyqtary jatyr. Munyń bári aýmaqty abattandyryp, tolyqqandy demalys ornyna aınaldyrýǵa kedergi keltirip otyr.

Shubartúbektegi máseleniń taǵy biri — aýyz sý. Turǵyndardyń aıtýynsha, qoldanystaǵy sýdy ishýge paıdalanbaıdy, qajetti aýyz sýdy ózderi satyp alady.

— Іshýge jaraıdy, biraq biz muny úıge, ydysqa ǵana qoldanamyz. Іshetin sýdy satyp alamyn, — dedi turǵynnyń biri.

Aýyz sýdan bólek, sharýashylyqqa qajetti sý da shekteýli. Turǵyndardyń aıtýynsha, aptasyna bir ret sý tasıtyn kólik kelip, bir tonna sý qaldyrady. Bul kópbalaly otbasy úshin jetkiliksiz. Onyń ústine sýdyń bir tonnasy 4800 teńge turady. Sý máselesin sheshý úshin buǵan deıin jumys bastalǵandaı bolǵan. Jaqyn mańdaǵy aýmaqta jer qazylyp, qajetti qural-jabdyqtar daıyndalǵanymen, is aıaqsyz qalǵan.

— Tórt jyl boldy ýáde berip kele jatqanyna. Áli joq, — dedi turǵyndar.

Brakonerlikke qarsy baqylaý kúsheıgen

Balyqshylar men tabıǵatty qorǵaý ınspektorlary Balqash kólin brakonerlik aý quraldarynan tazartý úshin turaqty túrde reıdke shyǵatynyn da aıtý kerek. Bul joly arnaıy top qamys arasyn, jaǵalaýdy jáne sý aıdynyn tekserip, zańsyz balyq aýlaýǵa arnalǵan aýlar men shaıan aýlaıtyn qurylǵylardy anyqtady.

Ony anyqtaý úshin jedel top aı saıyn kólge shyǵyp, sý aıdynyn tekseredi. Quramynda 21 ınspektor bar mamandar arnaıy tehnıkamen jabdyqtalǵan. Zań buzýshylyq anyqtalǵan jaǵdaıda ákimshilik shara qoldanylyp, aıyppul salynady. Reıd jumystary maýsymǵa qaramaı, jyl boıy júrgiziledi.

— Mamyr aıynda kelgen kezde úsh kılometrdeı aý jınap, órtep kettik, — dedi Orman sharýashylyǵy jedel top ınspektsııasynyń jetekshisi Nurlan Baıjumanov.

Júıeli baqylaýdyń nátıjesi baıqalady. Inspektorlardyń aıtýynsha, sońǵy ýaqytta zańsyz balyq aýlaýmen aınalysatyn brakonerlerdiń sany birtindep azaıyp keledi. Bul jumysta ınspektorlarǵa jergilikti balyqshylar da kómektesedi. Kóldi jaqsy biletin olar qaıyqpen reıdke óz erkimen shyǵyp, zańsyz aý quraldary jasyrylýy múmkin jerlerdi anyqtaýǵa atsalysady.

Muz dáýirinen saqtalǵan aǵash bar

Balqashty tek óndirisi órkendegen shahar retinde qabyldaý — onyń tabıǵı múmkindikterin tolyq tanı almaý. Qala mańynda tarıhy tereń, tabıǵaty qaıtalanbas mekender az emes.

Sonyń biri — torańǵy toǵaıy. Ǵasyrlar boıy saqtalǵan bul ósimdiktiń tamyry 50 metr tereńdikke deıin boılap, jan-jaqqa taralady.

— Aǵashtyń tómengi bóligindegi japyraqtary uzynsha keledi. Orta tusynda japyraqtary sopaqsha pishinge aýysady, al joǵarǵy qabatyndaǵy japyraqtary qaraqattyń japyraǵyna uqsaıdy. Bir aǵashtyń ózinde birden úsh túrli japyraq pishini kezdesedi. Bul — muz dáýirinen saqtalǵan gıbrıdti aǵash, — dedi ekskýrsııa jetekshisi Pavel Novokshonov.

Torańǵy sııaqty tabıǵı nysandardy týrısterge tanytýda jergilikti kásipkerlerdiń de úlesi bar. Solardyń biri — Pavel Novokshonov. Ol 2015 jyldan beri Balqashtyń tabıǵı jáne tarıhı oryndaryn týrısterge kórsetip, óńirdiń jańa qyryn tanystyrýǵa kúsh salyp keledi. Bul joly baǵdarlama júrgizýshileri Torańǵy ólkesine djıp-týrmen bardy. Mundaı saparlarǵa Ulybrıtanııa, Avstralııa jáne AQSh-tan kelgen týrıster de qatysqan.

— Ideıa shamamen 2015 jyly paıda boldy. Maqsatym — adamdarǵa bizdiń óńirde de tabıǵaty kórkem, týrısterge qyzyqty jerler kóp ekenin kórsetý edi. Balqashty zaýyty bar óndiristik qala retinde ǵana emes, onyń aınalasynda týrızmdi damytýǵa barlyq múmkindik bar ekenin kórsetkim keldi. Munda kól bar, Torańǵy toǵaıy bar jáne basqa da erekshe tabıǵı oryndar jetkilikti, — dedi ekskýrsııa jetekshisi.

Túıtkilder qashan sheshiledi?

Baǵdarlama dástúrine saı, búginge deıin sheshimin tappaǵan máselelerge Balqash qalasy ákiminiń orynbasary Rýslan Syzdyqov jaýap berdi. Sonyń biri — Torańǵylyq pen Shubartóbekti sýmen qamtý máselesi. Onyń aıtýynsha, bul baǵytta jobalyq-smetalyq qujattar ázirlengen.

Jumystar úsh kezeńmen júrgiziledi. Aldymen Balqashtan Torańǵalyqqa sý jelisi tartylady, keıin eldi mekenniń ishki jelisi júrgizilip, sońǵy kezeńde Torańǵalyqtan Shubartóbekke deıin sý jetkiziledi. Jobany 2028–2029 jyldary tolyq aıaqtaý josparlanǵan.

Sýmen qatar, Shubartóbektegi jaǵajaıdyń jaǵdaıy da nazardan tys qalmaǵan. Buǵan deıin aıtylǵan qoǵamdyq dárethananyń joqtyǵy men jaǵalaý kelbetine keri áser etip turǵan nysandar máselesi boıynsha ákimdik kelesi maýsymǵa deıin tıisti jumystar júrgiziletinin málimdedi.

— Torańǵylyq pen Shubartóbeni abattandyrý jumystary da kelesi jyldyń shilde aıyna deıin tolyq aıaqtalady dep josparlanǵan. Osy jumystar barysynda aıtylǵan kemshilikter joıylyp, artyq nysandar alynyp tastalady. Jańa elementter ornatylyp, aýmaq abattandyrylady, — dedi ákimdik ókili.

Al Torańǵylyqtaǵy ondaǵan jyldan beri turǵan eski ǵımarattardy joıý máselesi ázir tolyq sheshilmegen. Nysandar jekemenshikke ótkendikten, ákimdik menshik ıelerimen olardy qalpyna keltirý nemese buzyp, aýmaqty tazartý jóninde jumys júrgizip jatyr. Ǵımarat ıeleri buǵan deıin eki ret ákimshilik jaýapkershilikke tartylǵan. Qazir olar tıisti jumystardy jyl sońyna deıin aıaqtaýǵa ýáde bergen.

Qalanyń ózindegi saıabaqtardyń jaǵdaıy da nazarda. Buǵan deıin kórgen abattandyrý máselelerine qatysty ákimdik qarajat bólinip, merdiger anyqtalǵanyn aıtty.

— Bul baǵytta qala ákimdigi tarapynan tıisti qarajat bólinip, merdiger anyqtaldy. Qazir saıabaqtardy kútip-ustaý jáne abattandyrý boıynsha merdigermen birlesip tıisti jumystar júrgizilip jatyr. Árıne, kemshilikter bar. Biraq olardy kezeń-kezeńimen retke keltirip, jaǵdaıdy jaqsartýǵa ýáde beremiz, — dedi ol.

Sarapshylar ne deıdi?

Máselelerdiń sebep-saldaryn sarapshylar da saralady.

Týrızm salasynyń sarapshysy Bazarbek Qamysbaevtyń pikirinshe, eń aldymen jaǵalaý tazalyǵyna mán berip, týrıstik servısti kúsheıtý qajet.

— Balqashtyń týrıstik áleýetin arttyrý qajet. Birinshi kezekte qoqys máselesin birjaqty qylǵan durys. Servısti damytyp, kólden bólek, basqa da nysandarda servısti kúsheıtý kezek kúttirmeıdi. Týrısterdiń kelý maýsymyn uzartý qajet, — dedi sarapshy.

Al Týrızm salasyndaǵy ınvestıtsııalardy tartý jáne ilgeriletý basqarmasynyń basshysy Móldir Bozdaqbaeva óńirde júıeli jumys baryn jetkizdi.

— Jol máselesi sheshilgen. Jaǵajaıdaǵy qaýipsizdik jaqsy oılastyrylǵan, abattandyrý da jaman emes, — dedi ol.

Bul pikirdi ýrbanıst-arhıtektor Tursyn Jıenbaeva da birqatar tusta tolyqtyrdy. Onyń sózinshe, Balqashta týrızm endi damyp kele jatqanymen, qalanyń jaıaý júrginshiler ınfraqurylymy men kógaldandyrýyna áli de nazar aýdarý qajet.

Aıta keteıik, baǵdarlama qorytyndysynda Balqash jalpy esepte 18 upaı enshiledi.

Eske salaıyq, buǵan deıin Baıanaýyldyń týrıstik áleýeti nege aqsap turǵanyn jazǵan edik.