Balyqtyń ózinen jemi qymbat: Akvasharýashylyqtyń qyzyǵy men mashaqaty
ASTANA. KAZINFORM – Elimizde balyq ósirýge nıetti kásipkerlerdiń qatary artyp keledi. Alaıda shabaq satyp alyp, toǵanǵa jiberý tabysty sharýashylyq qurýǵa jetkiliksiz. Jemniń qymbattyǵy, óndiris shyǵyny men daıyn ónimdi ótkizý máselesi kásiptiń júrip ketýine kedergi keltirip tur. Biri shyǵyndy azaıtý úshin balyq jemin ózi ázirleýge kóshse, endi biri ónimin deldalsyz satýdyń jolyn izdeıdi. Kazinform tilshisi otandyq balyq sharýashylyǵynyń búgingi ahýalyn kásipker tájirıbesi men sala derekterine súıenip saralap kórdi.
Balyq ósirýdiń beıneti jemnen bastalady
Sáken Qonysov balyq sharýashylyǵyn 2025 jyly qolǵa alǵan. Qazir kásipkerdiń qaramaǵynda balyq ósirýge arnalǵan 3,7 gektar jer bar. Buǵan deıin jaıylym bolǵan aýmaqty qazir balyq ósirýge beıimdep, sharýashylyq júrgizýge qajetti qujattar rásimdelgen. Toǵandarda tuqy (karp) men sazan ósiriledi. Qolda bar balyqtyń jalpy kólemi shamamen 30-40 tonnaǵa jetken.
Syrt kózge balyq ósirýdiń jaıy túsinikti kórinýi múmkin. Áýeli shabaq satyp alasyń, jem beresiń, balyqty jetildirip, naryqqa shyǵarasyń. Biraq osy tizbektiń ár býyny shyǵynǵa tireledi. Ásirese jem baǵasy sharýalardyń qaltasyna salmaq salyp tur.
Sáken Qonysov 20 myń shabaq satyp alýǵa 2 mıllıon teńge jumsaǵan. Ár shabaqtyń salmaǵy 15-20 gramm shamasynda, bir danasy orta eseppen 100 teńgeden kelgen. Al balyqty taýarlyq salmaqqa jetkizý úshin ketetin jem shyǵyny budan áldeqaıda kóp.
– Basynda balyq jemin daıyn kúıinde satyp alyp júrdik. Kelisi 850 teńgege deıin jetti. 20 myń shabaqty ósirý úshin jemge ketken shyǵynnyń ózi 36 mıllıon teńgege jýyqtady. Balyqtyń salmaǵy artqan saıyn jemge degen qajettilik te kóbeıedi. Máselen eki keli balyq ósirý úshin keminde 3,5 keli jem kerek. Osyndaı baǵada jem satyp ala bersek, sharýashylyqty júrgizý qıyn, – deıdi kásipker.
Onyń aıtýynsha, balyqtyń ósý qarqyny jemniń sapasy men mólsherine tikeleı baılanysty. Jemdi jetkilikti berip, kútimin durys jasasa, salmaǵy 100 gramm balyqty alty aı shamasynda eki keliden asyrýǵa bolady.
Osy sebepten kásipker shyǵyndy qysqartýdyń basqa jolyn izdegen. Bıyl 21 tamyzǵa deıin daıyn jem satyp alyp kelgen ol endi balyq azyǵyn ózi óndirýge kirisken. Jemniń quramyna júgeri, bıdaı, soıa, kúnbaǵys kúnjarasy jáne basqa da qospalar kiredi. Jalpy 16 túrli quramdas bólikti paıdalanady. Óz esebi boıynsha, osylaı ázirlengen jemniń bir kelisi shamamen 250 teńgege túsedi.
Alaıda kásipkerdiń aıtýynsha, jemdi arzandatý máselesimen birge ónimdi ótkizýge qatysty taǵy bir túıtkil týyndaǵan.
– Jemdi ózimiz ázirleýge kóshkennen keıin shyǵyndy azaıtamyz dep oıladyq. Quramyn da zerttep, qajetti qospalardy qosyp otyrmyz. Biraq jemdi aýystyrǵanymyzdy estigen bir satyp alýshy balyǵymyzdy alýdan bas tartty. Endi bir jaǵynan óndiris shyǵynyn azaıtýǵa tyryssaq, ekinshi jaǵynan daıyn ónimdi ótkizý máselesi bar, – deıdi Sáken Qonysov.
Ósirgen balyqty ótkizý nege qıyn?
Suranys bolǵanymen, kásipker ózi turaqty satyp alýshy tabýǵa jáne ónimdi saýda oryndaryna jetkizýge tıis. Onyń ústine, tabıǵı sý aıdyndarynan aýlanǵan balyq pen qoldan ósirilgen balyqtyń shyǵyny birdeı emes.
– Biz balyqty ósirýge jem satyp alamyz, oǵan ýaqyt pen qarjy jumsaımyz. Al tabıǵı sý aıdynynan aýlanǵan balyqtyń shyǵyny basqasha. Keıbir jabaıy balyqtyń kóterme baǵasy kelisine 800-1 500 teńge aralyǵynda bolady. Bizge sol baǵamen saýdaǵa shyǵý qıyn, óıtkeni ósirýge ketken shyǵyndy da jabýymyz kerek, – deıdi kásipker.
Onyń esebinshe, qazirgi 30 tonnadaı ónimdi kelisine 2 800-3 000 teńgeden ótkize alsa, bir jylda shyǵynyn jaýyp, 30-40 mıllıon teńge shamasynda paıda tabýǵa múmkindik bar. Bul, árıne, kásipkerdiń óz esebi.
Sáken Qonysov sharýashylyqty damytý úshin «Aýyl amanaty» baǵdarlamasy arqyly 30 mıllıon teńge nesıe alǵan. Qarajattyń shamamen 25 mıllıony bir gektar toǵan daıyndaýǵa, 2 mıllıony shabaq satyp alýǵa, qalǵany jemge jumsalǵan. Keıin jem óndirýge qajetti qural-jabdyq pen shıkizat alý úshin taǵy 25 mıllıon teńge alǵan.
Kásipker úshin jyldyq 2,5 paıyzdyq mólsherleme tıimdi bolǵanymen, nesıeni qaıtarý merzimi de mańyzdy. Onyń aıtýynsha, sharýashylyqtyń óndirisin jolǵa qoıyp, ónimdi ózi óńdep, satatyn deńgeıge jetý úshin qosymsha ýaqyt qajet.
– Memleket tarapynan berilip jatqan qoldaýdyń kómegi bar. Biraq jańa bastaǵan sharýashylyq birden turaqty tabysqa shyǵyp ketpeıdi. Toǵandy daıyndaý, shabaq ósirý, jem máselesin sheshý, ónimdi ótkizý arnasyn qalyptastyrýdyń bárine ýaqyt kerek. Sondyqtan nesıe boıynsha jeńildik kezeńin taǵy bir jylǵa uzartsa deımin. Sol ýaqyt ishinde balyqty ózimiz daıyndap, satýǵa múmkindik týar edi, – deıdi ol.
Balyq ósirýge múmkindik jetkilikti me?
Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń dereginshe, bıyl elimizde 698 akvasharýashylyq sýbektisi tirkelgen. Olardyń kóbi Aqmola, Qyzylorda jáne Soltústik Qazaqstan oblystarynda ornalasqan. Al balyq ósirýge paıdalanýǵa bolatyn rezervtik sý aıdyndary men ýchaskeleriniń sany 189-ǵa jetken. Onyń 151-i kól-taýarly sharýashylyqqa, 38-i torly ósirýge arnalǵan.
Qazaqstanda tuqy, sazan, aq amýr, dóńmańdaı, baqtaq, bekire jáne jaıyn tuqymdas balyqtar ósiriledi.
Mınıstrlik túsindirýinshe, sharýashylyqtar balyq ósirýge arnalǵan bıologııalyq negizdeme ázirlep, sý aıdynynyń jaı-kúıin, sý sapasyn, qoldanylatyn tehnologııa men óndiris múmkindigin baǵalaýǵa tıis. Bul talaptyń máni de túsinikti. Balyqtyń túri men ósirý ádisi jergilikti jaǵdaıǵa sáıkes kelmese, salynǵan qarjynyń aqtalýy qıyndaıdy.
Óndiristi keńeıtý úshin shabaqtyń sapasy, jemniń qoljetimdiligi, sý men elektr qýatynyń shyǵyny, óńdeý qýaty jáne ótkizý júıesi qatar damýy kerek.
Salany tejeıtin máselelerdiń qatarynda jem tapshylyǵy da bar. Sáken Qonysovtyń daıyn jemniń qymbattyǵyna baılanysty óz óndirisin bastaýǵa májbúr bolýy bul máseleniń shaǵyn sharýashylyq úshin qanshalyqty mańyzdy ekenin ańǵartady. Al jem óndirisi jolǵa qoıylmaıynsha, balyq ósirýshilerdiń shyǵynyn azaıtyp, básekege qabiletti baǵa qalyptastyrý qıyn.
Otandyq balyqtyń syrtqy naryqtaǵy joly
Elde balyq naryǵy ishki óndirispen ǵana shektelmeıdi. Balyq pen balyq ónimderi shetelge jóneltiledi, sonymen qatar muhıt pen teńiz balyqtarynyń edáýir bóligi ımport arqyly keledi. Sondyqtan otandyq akvasharýashylyqtyń áleýetin baǵalaǵanda óndiris kólemimen qatar, eksport pen ımporttyń qurylymyna da nazar aýdarý qajet.
Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń málimetinshe, 2025 jyly Qazaqstannan 21,1 myń tonna balyq pen balyq ónimi eksporttalǵan. Onyń jalpy quny 78,7 mıllıon AQSh dollaryn qurady. Kólemi jaǵynan Reseı negizgi baǵyttardyń biri bolǵanymen, eksporttan túsetin kiristiń eleýli bóligi alys shetel naryqtaryna tıesili.
Máselen, Danııaǵa 2,1 myń tonna ónim 17,4 mıllıon dollarǵa, Lıtvaǵa 2,2 myń tonna ónim 12,6 mıllıon dollarǵa satylǵan. Nıderlandy, Polsha jáne Germanııa da qazaqstandyq balyq ónimderin alatyn elderdiń qatarynda. Qytaıǵa da ónim jóneltiledi. Eýropa men Qytaı naryǵyna, negizinen, muzdatylǵan súbe sııaqty qosylǵan quny joǵary ónimder shyǵady. Al Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq elderine kóbine muzdatylǵan, keptirilgen jáne tuzdalǵan balyq jetkiziledi.
Fıle daıyndaý, muzdatý, saqtaý jáne tasymaldaý sııaqty kezeńder ónimniń naryqtaǵy qunyn arttyra alady. Biraq munyń bári tıisti jabdyqty, óndiristik ınfraqurylymdy jáne turaqty ótkizý arnasyn qajet etedi.
Al Qazaqstanǵa Norvegııa men Chılıden albyrt, sondaı-aq basqa da teńiz balyqtary jetkiziledi. 2025 jyly Norvegııadan shamamen 13,9 myń tonna balyq pen balyq ónimi 89 mıllıon dollarǵa, Chılıden 4,8 myń tonna ónim 40 mıllıon dollarǵa ımporttalǵan. Buǵan qosa elge maıshabaq, skýmbrııa, mıntaı jáne ózge de ónimder ákelinedi.
Jem óndirisi salanyń júgin jeńildete me?
Mınıstrlik deregine sáıkes, 2021-2025 jyldary balyq ósirý jáne óńdeý baǵytynda 95 joba iske asyrylǵan. Olarǵa salynǵan ınvestıtsııa kólemi 25,6 mıllıard teńgege jetip, jyldyq óndiristik qýaty 21 myń tonnadan asqan. 2025 jyly jalpy quny 4,2 mıllıard teńge bolatyn segiz joba paıdalanýǵa berilgen.erbol
Al 2026-2030 jyldarǵa arnalǵan ınvestıtsııalyq josparǵa 41 joba engizilgen. Olardyń jalpy quny shamamen 60 mıllıard teńge. Jobalar aıasynda jylyna 14 myń tonna balyq ósirý, 10 myń tonna ónim óńdeý jáne 30 myń tonna balyq jemin óndirý qýatyn qalyptastyrý kózdelgen.
Balyq ósirý kólemin arttyrý úshin jemdi syrttan satyp alýǵa táýeldilikti azaıtý, sapaly ónimdi qoljetimdi baǵamen usyný qajet. Áıtpese jańa toǵandar men óndiris oryndary iske qosylǵanymen, jemniń ózindik quny sharýashylyqtyń tabysyna salmaq túsire beredi.
Jem óndirýmen qatar, ósirilgen balyqty óńdeý men saqtaýǵa arnalǵan ınfraqurylymdy damytý da mańyzdy. Ónimdi tirideı nemese shıki kúıinde ótkizýge táýeldi sharýashylyq naryqtaǵy baǵaǵa osal keledi. Al óńdeý múmkindigi bolǵan jaǵdaıda kásipker ónimin ártúrli kúıde usynyp, satý merzimi men naryǵyn keńeıte alady.
Sáken Qonysovtyń maqsaty da osyǵan saıady. Ol jemdi óz kúshimen óndirý arqyly shyǵyndy azaıtýdy bastap ketti. Bul jolda jeńildetilgen nesıe mańyzdy bolǵanymen, oǵan qosa ónimdi naryqqa shyǵarýǵa múmkindik beretin jaǵdaı qajet.
Aıta keteıik, buǵan deıin, Ertis boıynda balyq ósirýdiń qıyndyǵy men artyqshylyǵyn jazǵan edik.
