Balyq aýlaýǵa ýaqytsha tyıym: bıyl ne ózgeredi
PAVLODAR. KAZINFORM – Ertis-Baıan óńirindegi ózen-kólderde balyqtardyń ýyldyryq ashý shashý kezeńi bastalady. Áýesqoı balyqshylar bul ýaqytta jelbezekti sý janýarlarynyń kez kelgen túrin aýlaýǵa tyıym salynǵanyn bilýi mańyzdy.
Ýyldyryq shashý kezeńine baılanysty engiziletin tabıǵat qorǵaý is-sharalary men bıyldan bastap qabyldanatyn ózgerister týraly «Zaısan-Ertis oblysaralyq basseındik balyq sharýashylyǵy ınspektsııasy» RMM-niń Pavlodar oblysy boıynsha balyq ınspektsııasy bóliminiń basshysy Samal Temirbolatova áńgimelep berdi.
– Samal Baltashqyzy, ýyldyryq shashý kezeńine baılanystybalyq aýlaýǵa ýaqytsha tyıym qaı ýaqyttan engiziledi?
– QR Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi Orman sharýashylyǵy jáne janýarlar dúnıesi komıteti tóraǵasynyń arnaıy buıryǵyna sáıkes, balyq resýrstaryn jáne ózge de sý janýarlaryn saqtaý, molyqtyrý maqsatynda shekteýler men tyıymdar qarastyrylǵan. Sonyń aıasynda Pavlodar oblysynyń dalaly jerlerindegi tuşy sý aıdyndarynda, Ertis ózeninde jáne onyń jaıylmaly sý aıdyndarynda 15 sáýir – 30 mamyr aralyǵynda balyqtyń kez kelgen túrin aýlaýǵa ýaqytsha tyıym salynady. Tyıym Qanysh Sátbaev atyndaǵy kanalǵa da qatysty. Tek bekitilgen balyq sharýashylyǵy ýchaskelerinde ǵana torta, taban, alabuǵa, móńke jáne shortanǵa qarmaq salýǵa bolady. Máselen kanaldyń №1-den №8-ge deıingi sý toraptary sharýashylyqtarǵa bekitilgen. Sondyqtan áýesqoılyq (sporttyq) balyq aýlaýǵa ruqsat etilgen.
Alaıda Aýyl sharýashylyǵy mınıstriniń 2026 jylǵy 3 naýryzdaǵy № 78 buıryǵyna sáıkes, Orman sharýashylyǵy jáne janýarlar dúnıesi komıteti tóraǵasynyń 2015 jylǵy 24 shildedegi № 190 buıryǵynyń kúshi 13 mamyrdan bastap joıylmaqshy. Ol buıryq kanaldyń atalǵan sý toraptarynda balyq aýlaýǵa ruqsat berip kelgen edi. 13 mamyrdan bastap joǵaryda atalǵan toraptarǵa da tyıym salynady. ıAǵnı kanaldyń barlyq boıynda 13 mamyrdan 30 mamyrǵa deıin balyq aýlaýǵa tolyqtaı tyıym engiziledi.
– Jalpy Pavlodar oblysynda balyq aýlaýǵa resmı ruqsat etilgen neshe sý aıdyny bar?
– Sý aıdyndarynyń eń úlkeni ári halyqaralyq mańyzǵa ıe - Ertis ózeni, kólemi 72 myń gektardan asady. Odan soń 14,5 myń gektardan asatyn Q.Sátbaev atyndaǵy kanal bar. Budan bólek óńir aýmaǵynda 120 sý aıdyny ornalasqan. Olardyń barlyǵynda tıisti kezeńderde balyq aýlaýǵa bolady. Qazirgi ýaqytta jergilikti mańyzy bar 58 sý aıdyny 32 paıdalanýshyǵa bekitilgen. Sý aıdyndarynyń deni Aqsý, Aqtoǵaı, Ertis, Jelezın, Tereńkól, Pavlodar, Aqqýly, Maı aýdandarynda.
– Balyqtardyń ýyldyryq shashý kezeńi qalaı júredi?
– Ýyldyryq shashý – balyqtardyń ómirindegi erekshe kezeń. Mańyzdy sharttardyń biri – sýdyń temperatýrasy jáne alańdaýshylyq faktorlarynyń bolmaýy. Kóbi kóktemnen jazdyń basyna deıin ýyldyryq shashady. Eń áýeli shortan, alabuǵa, keıinirek taban, kókserke, al kóktemniń sońynda tuqy, ońǵaq jáne t.b. balyqtar ýyldyryq shasha bastaıdy. Balyqtyń ár túri arnaıy ýyldyryq shashatyn jerlerge jınalady. Ýyldyryq shashýǵa tabıǵı-klımattyq jaǵdaılarǵa baılanysty ártúrli faktorlar teris áser etýi múmkin. Mysal úshin sý temperatýrasy mezgilinen erte kóterilip ketse, kún kúrt salqyndasa nemese kóktemgi tasqyn sý jetkiliksiz bolsa, bıologııalyq yrǵaq buzylyp, kóbeıý tsıkli báseńdeıdi. Keıde jas shabaqtar top-tobymen qyrylyp qalýy múmkin. Sondyqtan Ertis ózeniniń jyl saıynǵy tabıǵı tasýy da úlken rol oınaıdy. Ásirese, shortan, taban, tuqy, kókserke negizinen ózenderdiń jaıylmalarynda ýyldyryq shashady.
Jergilikti sý aıdyndaryn kókserke, sazan (tuqy), shortan, nálim, rıpýs, alabuǵa, torta, mónqe, aqqaıran, taban, ońǵaq, sondaı-aq Qazaqstannyń Qyzyl kitabyna engizilgen aqbalyq pen sibir bekiresi, aýlaýǵa tolyqtaı tyıym salynǵan súırik balyǵy mekendeıdi.
– Turǵyndar keıingi jyldary Ertis pen oǵan quıatyn shaǵyn ózenderde balyqtyń azaıyp bara jatqanyn jıi aıtady. Bul shybyn-shirkeıge qarsy qoldanylatyn preparattardyń saldary emes pe?
– Jyl saıyn óńirdiń rezervtik balyq sharýashylyǵy sý aıdyndaryna ǵylymı zertteý jumystary júrgiziledi. Olardyń nátıjeleri boıynsha balyq resýrstaryn aýlaý lımıtteri bólinedi. Oblystyq jer qoınaýyn paıdalaný, qorshaǵan orta jáne sý resýrstary basqarmasy mamandarynyń aıtýynsha, ózender men ózge sý aıdyndaryn óńdeý kezinde qoldanylatyn bıologııalyq preparat balyq sanyna jáne jem-shóp bazasyna áser etpeıdi. Al hımııalyq preparat ǵylymı toptyń usynystary boıynsha shaǵyn, ýaqytsha baılanǵan sý aıdyndarynda ǵana qoldanylady.
– Balyq aýlaý qaǵıdalaryn buzý boıynsha derekter jıi tirkele me?
– Jyldyń alǵashqy toqsanynda balyq aýlaý erejelerin buzý boıynsha 69 derek anyqtalyp, ákimshilik hattamalar toltyryldy. Shamamen 1,4 mln teńge aıyppul óndirildi. Ótken jyly 277 zań buzýshylyq anyqtalyp, onyń 34-inde óreskel zań buzýshylyq tirkeldi. Nátıjesinde 56 aý, 9 qaıyq, 4 qozǵaltqysh motor jáne 278 kg balyq tárkilendi. Sondaı-aq ruqsat qujattarynsyz artemııa jumyrtqalaryn zańsyz óndirý boıynsha 1 qylmystyq is qozǵalǵan bolatyn. Qazir sotqa deıingi tergeý sharalary júrip jatyr.
– Ózen-kólderdi balyqtandyrý týraly ne aıtasyz?
– 2025 jyly balyq sharýashylyǵy sýbektilerin damytý josparyn oryndaý sheńberinde bekitilgen sý aıdyndaryna 11 paıdalanýshy 1 386 311 dana balyq jiberdi. Onyń ishinde 110 000 dóńmańdaı jáne 1 276 311 tuqy bar. Budan bólek, balyq resýrstaryna keltirilgen zııannyń ornyn toltyrý maqsatynda 24 605 dana tuqy men sibir bekiresi de jiberilgen edi. Óńirlik jer qoınaýyn paıdalaný, qorshaǵan orta jáne sý resýrstary basqarmasy Ertiske 88 839 sibir bekiresin bosatty. Sibir bekiresi ózende azaıyp ketken balyq túri. Onyń popýlıatsııasyn kóbeıtý búginde asa mańyzdy.
– Áńgimeńizge rahmet!
Eske sala keteıik, Ertis boıyndaǵy balyq sharýashylyǵynyń ónimdiligi 5 jylda 6 ese artqan.