Balanyń mamandyq tańdaýyna aralasý durys pa?

Bizdiń bul taqyrypqa toqtalýymyzǵa Qazaqstan Respýblıkasy Bilim jáne ǵylym mınıstrligi «Mektepke deıingi balalyq shaq» respýblıkalyq ortalyǵynyń dırektory, pedagogıka ǵylymdarynyń kandıdaty, dotsent Bıjan Qurmanǵalıqyzy Igenbaevamen bolǵan bir suhbattaǵy saýalnama qorytyndysy túrtki boldy.

- «Kim bolam?», «Qaı mamandyqty tańdaısyń?» degen eki suraq boıynsha júrgizilgen bir ǵana saýalnamaǵa taldaý jasaıtyn bolsaq:

Mektep bitirýshiniń (jalpy qatysqandar sany - 560) 63 paıyzynyń jaýaby - «Ata-anam biledi» bolsa, 9% - «ózim sheshtim», 28% - «Turmys jaǵdaıyma baılanysty bolady», dep jaýap bergen. Osydan balanyń bolashaq baǵdaryn aıqyndaýyna negiz bolatyn bilim men tárbıe negizderi óte erte jastan qalanýy tıis degen qorytyndy shyǵady, - deıdi «Jeke tulǵanyń damýyndaǵy ata-ananyń róli» sekildi t.b. oqý-quraldarynyń avtory, bilikti maman Bıjan Igenbaeva. Demek, búgingi tańda balanyń mamandyq tańdaýyna, qazirgi tilmen aıtsaq «ómir jolyna túsýine» saýalnama qorytyndysyna súıensek, kóbinde tikeleı ata-anasy áser etip otyr... Al, bul qate me?

Osy taqyrypqa baılanysty, Internetti sharlap shyqqanymyzda eshbir ǵylymı zertteý jumysyna súıenbeı óz oı-pikirimen bólisken adamdar pikiri barshylyq ekenine kóz jetkizdik. Sonyń biri: «ákeń, mamań úshin on jylǵa jýyq ýaqytyńdy taýysyp, alǵan mamandyǵyń bir kúni ózińdi jalyqtyryp, janyń súıgen kásipke otyzdan asqan soń báribir oralady ekensiń» dese, biri kerisinshe sol mamandyqty tańdaýyna sebep bolǵan ata-anasyna myń san alǵys aıtyp aǵynan jarylǵan. «Meniń aktrısa bolǵym kelgen, jel qýǵan jaspyz, sonda anam meni ekonomıka fakýltetine alyp kelip edi. Soǵan áli kúnge deıin rızamyn», depti Internet qoldanýshy Tatıana. Bul máselege kelgende ata-ananyń aıtatyn ýájinde: «bul mamandyqta aqsha taba almaısyń» degen «buzylmas qaǵıda» jatady. Osy kezde E.Klımov syndy bedeldi pedagogtardyń deni «aqsha sizdiń ómirińizde qanshalyqty mańyzdy?» degen suraqqa jaýap berý kerek, sebebi kúnkóris úshin qarajatty kez kelgen mamandyqtan tabýǵa bolady degen oı tastaıdy. Al, qymbat kólik, keń záýlim vılla úshin eń myqty degen mamandyqty ıgergenderdiń ózi qoly jetpeıtini ras, osy arasynyń parqyn ajyratyp alý qajet eken. Bul jerde pedagogtar adamnyń baǵy, taǵdyr talaıy men eńbekke arqa súıeý kerektigin, balany soǵan beıimdeý qajettigin basa aıtady. Demek, budan shyǵatyn qorytyndy: balaǵa mamandyq bermesten buryn onyń ishki ózegin qalyptastyryp, erik-jigeri men tárbıesin qolǵa alý qajet boldy.

«Men túspegen mamandyqqa sen tústiń, meniń oryndalmaǵan armanymdy sen júzege asyrasyń», «Sen osy salaǵa beıimsiń, osy salada sen ashylasyń», «Saǵan kerek mamandyq osy, men bilemin ǵoı saǵan ne kerek ekenin», «Sen bizdi myna mamandyqpen jerge qaratasyń», «Ákeńniń mamandyǵyn tańdamaı-aq qoı, bilemiz ol salany basqaǵa bet bur!» degen sekildi mamandyq tańdardaǵy bala men ata-ana arasyndaǵy dıalog shetsiz, sheksiz árkimniń óz otbasylyq jaǵdaıyna qaraı óristeı beretini sózsiz. Tek, osy arada sál toqtap, «sizge balańyzdyń maman bolǵany kerek pe, álde adam bolǵany kerek pe?» degen saýalǵa oılansaq.

Júsipbek Aımaýytov óziniń bir esteliginde: «ákem bizderdi moldaǵa berip, saýat ashtyryp qana qoımaı, kún kóris qamyn da úıretti. Aǵam ekeýimizdi etikshige berip, etik tigýdi, sheberge berip aǵash jonýǵa mashyqtandyrdy», dep jazady. Bul jerde mamandyqqa, kúnkóris qamy úshin dep qaraǵanyna mán bere ketelik. Sóz joq, qazirgi bizdiń túsinigimizde mamandyq degen ol ómirdiń máni bolǵan. Oqymaǵan adamǵa tómengi tap ókilindeı qaraıtyndar az emes. Sondyqtan da bolar, keı jerlerde mamandyq biz úshin kúnkóris, elge qyzmet úshin kerek degennen góri, Abaı hakim aıtpaqshy, «óziń de sondaı zor bolmaqsyń» úshin qajetteı. Árıne, kópke topyraq shashýǵa bolmaıdy. Moıyndaýymyz kerek, «ólmeıtin» mamandyqtar bolady. Tipti, bir áýlette arysy 300, berisi 100 jyl sol mamandyqtyń dınastııasyn qurǵandar bar. Іsine adal jandardyń sol mamandyqtyń has sheberi bolyp, elimizge, memleketke zor paıda tıgizgeni qashanda maqtanysh.

Osy oraıda, mamandyq tańdaýǵa qatty kóńil bólip adamdyq, adamgershilik, rýhanı, moraldyq bıiktik máselesin umyt qaldyrǵan joqpyz ba degendi aıtqymyz keledi. «Pedagogıka» kitabynda Maǵjan Jumabaev: «Balany tárbıe qylý - turmys maıdanynda aqylmen, ádispen kúrese biletin adam shyǵarý degen sóz. Qalsa ózin, assa barlyq adam balasyn ádil jolmen órge súıreıtin er shyǵarý degen sóz» demeıdi me? HH ǵasyrdyń basynda jazylǵan osy bir maǵynaly sózge mán berip, syrshyl aqynnyń sózin keńirek eske túsirip kóreıikshi. M.Jumabaevtyń «Pedagogıka» atty eńbeginen:

«Jas bala - jas bir shybyq. Jas kúninde qaı túrde ıip tastasań, óskende sol ıilgen kúıinde qatyp qalmaq. Teris ıilip qalǵan shybyqty artynan túzeımiz deseń, syndyryp alasyń. «Balany bastan» degen sózdiń mánisi osy. Tárbıe degen - balany betke qaqpaı, betimen jiberý emes. ıAkı otyrsa basqa, tursa aıaqqa uryp, kór bala qylyp ósirýde emes. Balany tárbıe qylý - turmys maıdanynda aqylmen, ádispen kúrese biletin adam shyǵarý degen sóz. Qalsa ózin, assa barlyq adam balasyn ádil jolmen órge súıreıtin er shyǵarý degen sóz. Turmysta túıindi máselelerdi tez sheshe biletin, turmystyń tuńǵıyq teńizin qalyń qaıratpen keshe biletin, adaldyq jolǵa qurban bola biletin, qysqasy, adamzat dúnıesiniń kerek bir múshesi bola alatyn tórt jaǵy túgel kisi qylyp shyǵarý», dep jazady.

Jalpy álemniń azýly pedagogtary mamandyq máselesine kelgende bilimmen qatar tárbıege qatty mán beredi. Ál-Farabı: «Balaǵa tárbıesiz bilim berýge bolmaıdy» dese, Hakim Abaı Jeke adamǵa aqyl, minez, is, adamshylyqty saqtaıtyn uıat - namys kerek, deıdi. «Minez - aqyldyń saýyty» deıdi Abaı aqyn. Al sol minezge mán berip otyrǵan adam bar ma?

Qazaqtyń bas aqyny 10-shy qara sózinde «Balanyń jaqsysy - qyzyq, jamany - kúıik» dep, ata - ana tárbıesi bala minezin adamdarmen qarym-qatynasyn, sezimin qalyptastyrady dep naqty aıtqan. Tárbıesiz, jalqaý adamdy aqyn:

«Keseldi jalqaý, qyljaq bas,

Ázir tamaq, ázir as,

Syrtyń pysyq, ishiń nas,

Artyn oılap uıalmas, dep qatty sógedi.

Demek, mamandyq (eńbek) pen tárbıeni bóle qaraýǵa bolmaıdy degen tujyrymǵa kelip tirelemiz.

J.Aımaýytovtyń balanyń jasyna, damýyna, jas erekshelikterine, pedagogıkalyq qoldaý tabýyna baǵdarlanǵan «Psıhologııa», «Tárbıege jetekshi» eńbekterindegi basty ustanymdar búgingi kúngi jalpy tárbıe isiniń ózegi ekeni daýsyz.

«Psıqaloǵııanyń birinshi maqsaty - tiri zattardyń negizgi qımyldaryn, olardyń ara­syndaǵy baılanystaryn túgel sýretteý. Odan da jeńil aıtsaq, psıqoloǵııanyń maqsaty - tiri zattardyń amalyn, isin, jalpy qylyǵyn zertteý.

Balanyń, oqýshynyń qylyǵy neden ózgere­tindigin, qalaı ózgeretindigin bilý óte-móte oqytýshyǵa, tárbıeshige kerek», dep túıindeıdi J.Aımaýytov.

Qoryta kelgende, ata-ananyń balaǵa mamandyq tańdaýyna kómektesýi eń basty másele de emes degendi aıtqymyz keledi. Óıtkeni, Abaı atamyz: Eń basty másele, áke-sheshe balaǵa jaqsy tárbıe, minez, sodan keıin, jaqsy orta men jaqsy ustazǵa kezigý jaǵyn qadaǵalaýy kerek deıdi. Tárbıe kórgen bala qaı mamandyqty ıgerse de, Maǵjan aqyn aıtqandaı, ózine assa elin órge súırer Erge aınalady. Sózimizdi Abaı aqynnyń «Internatta oqyp júr» talaı qazaq balasy óleńindegi oımaqtaı oımen qorytyndylasaq:

ıA tilmash,

ıa advokat

bolsam degen bárinde oı,

Kóńilinde joq sanasy.

Aqyly kimniń bar bolsa,

Demes muny tili aşy...

PS:

Sóz sońynda myna bir hıkaıaǵa nazar aýdartqymyz keledi. Budan sál erterek ýaqytta elge syıly, abyroıly bir bı ótipti. Birde úıine qonaqtar qydyra kelse, balasy árki-tárki minez kórsetip, ádepsizdik qylatyn kórinedi. Alaıda, úı ıesi oǵan qatty mán bermeı, kóndikken adamdaı, ishteı kúrsinip qana qoıady eken. Sonda, kelgen qonaqtardyń arasynan bireýi shydaı almaı:

-Ýa, bıeke, ózińiz elge syıly, qadirińiz artqan adamsyz balańyzdyń myna beıádep qylyǵy qalaı bolǵany, tentegińizdi tezge sala almadyńyz ba?!, - deıdi.

Bı aýyr kúrsinip: «bul ózimnen bolǵan qatelik. Osy bala boıǵa biter aldynda bir daýdy sheshýge baryp, uzaq jatyp qalyp edik. Sonda daýly tarapqa túspeı, beıtarap baıdyń úıine toqtaǵanbyz. Sol úıden azyqtandyq. Keıinnen bilsem, ol bir paraqor, barymtashyl adam eken. Urlyqpen kelgen malyn soıyp bergen eken bizge. «Aýrý astan» degen osy bolsa kerek. Balanyń minezine men áser ete almadym. Urlyqpen kelgen asty jegennen dál osy balama áseri sondaı boldy, degen eken.

Almas Muqashuly