Balanyń tsıfrlyq ortadaǵy qaýipsizdigine kim jaýapty

Áleýmettik jeli balanyń psıhıkasyna qalaı áser etedi?

Ksenııa Kostenkonyń pikirinshe, balanyń áleýmettik jelini qalaı jáne qansha qoldanatynyn eń aldymen otbasy retteýi tıis.

– Úsh jasqa deıin balaǵa áleýmettik jeli múlde qajet emes. Óıtkeni bul kezeńde ol oınap, qımyl-qozǵalys pen sensomotorlyq tájirıbe arqyly álemdi tanyp, bazalyq daǵdylaryn qalyptastyrýy kerek. Úsh jastan bes jasqa deıin de ol mańyzdy emes, alaıda ata-ananyń baqylaýymen tanymdyq kontentti, mysaly, tanymdyq vıdeolardy nemese mýltfılmderdi kórýge bolady. Eń bastysy – balanyń ne túsingenin anyqtaý, – deıdi neıropsıholog.

Mamannyń aıtýynsha, bul ustanym mektep jasyna deıin  ózekti.

– Bes jastan jeti jasqa deıingi balalarǵa da jeke akkaýnt ashýdyń qajeti joq, – dep naqtylaıdy ol.

Onyń pikirinshe, másele tek jasta emes, balanyń psıhologııalyq daıyndyǵynda.

– Jalpy alǵanda, 14 jasqa deıin balalarǵa jeke akkaýnt ashýǵa múlde ruqsat bermes edim. Óıtkeni bul jasta olar shynaıy ómir men vırtýaldy álemniń arajigin ajyrata almaıdy. Áleýmettik jelilerde kórgenderiniń bárin ózderine jıi telıdi, – dep atap ótti Ksenııa Kostenko.

Osynyń saldary retinde balanyń ishki baǵdary ózgerýi múmkin.

– Balanyń ózin-ózi baǵalaýy jelidegi reaktsııalarǵa táýeldi bola bastaıdy, – deıdi ol.

Al ıÝNISEF sarapshysy Azamat Jamanchınov máseleni jan-jaqty taldaý mańyzdy ekenin aıtady. Onyń sózinshe, búginde belgili bir deńgeıde retteletin áleýmettik jeliler bar. Onda erejeler, jas shekteýleri men qajetsiz kontentke shaǵymdaný múmkindigi qarastyrylǵan.

– Eger qoljetimdilikti tolyqtaı shektesek, balalar rettelmeıtin platformalarǵa aýysýy múmkin. Ol kezde jaǵdaı odan da qaýipti bola túsedi, óıtkeni ol jerde jas shekteýleri de, shaǵymdaný tetikteri de, kontentti moderatsııalaý da bolmaıdy, – dep eskertedi ol.

Sonymen qatar Ksenııa Kostenko qazirgi balalardyń aqparatty qabyldaý daǵdysy ózgerip bara jatqanyn atap ótedi. Onyń aıtýynsha, balalar barǵan saıyn daıyn jaýapty ınternetten izdeýge beıimdelip, basqa aqparat kózderin umyta bastady.

– Nátıjesinde balalardyń oılaný, suraq qoıý jáne kitapqa júginý sııaqty ózdiginen jaýap tabý qabileti tómendep barady, – deıdi ol.

Neıropsıhologtyń pikirinshe, bul úrdis balanyń oılaý júıesine de áser etedi.

– Balalar suraqtaryna jaýapty kitaptardan taba alady. Nege biz osyndaı mańyzdy resýrsty umytyp kettik? Kitapty ashyp, oqyp, qorytyndy jasaýǵa bolady. Al qazir, kerisinshe, biz olardyń ómirin jeńildetip, daıyn jaýaptardy usynamyz. Sonyń nátıjesinde synı oılaý qabileti aqsaıdy, – dep túıindedi ol.

Balanyń damýy ata-ananyń qoldaýyna táýeldi

Ata-ananyń balanyń ómirine jetkilikti aralaspaýy kóptegen zamanaýı problemalar – damý kidirisi, býllıng, jasóspirimdik qıyndyqtardyń negizgi sebebi bolyp otyr.

– Buryn birge keshki as ishý, ótken kúndi talqylaý sekildi otbasylyq dástúrler bar edi. Qazir mundaı qarapaıym, biraq mańyzdy ádetter sırep barady. Ata-analar jumysbasty, ýaqyty tapshy. Sonyń saldarynan balalar óz betimen ósip jatyr, – dep túsindirdi Ksenııa Kostenko.

Osy sebepti maman áleýmettik jelilerge qoljetimdilikti jasóspirimdik kezeńge deıin shekteýdi qoldaıdy. Onyń pikirinshe, bul – balalardy erte jastan tsıfrlyq qysym men kıberbýllıngten qorǵaýdyń tıimdi joly.

– Eger balalar áleýmettik jelilerge múlde kirmese, olar kıberbýllıngpen de betpe-bet kelmes edi, – dep atap ótti neıropsıholog.

Ksenııa Kostenkonyń aıtýynsha, býllıngke kóbinese úıde sózin tyńdaıtyn eshkim joq, jetkilikti qoldaý sezinbeıtin balalar ushyraıdy.

– Kóp jaǵdaıda ata-analar úıge kelip, ózderi de gadjetke úńilip otyrady. Bala óz áserimen bóliskisi keledi, kúniniń qalaı ótkenin aıtqysy keledi, al jaýap retinde «ıá-ıá» degendi ǵana estıdi, al eresekter telefon qaraýyn jalǵastyra beredi. Ókinishke qaraı bul qazir qalypty jaǵdaıǵa aınaldy. Osyndaı balalar býllıngke ushyraǵanda, bastapqy kezeńde-aq qoldaýsyz qalady, – dedi ol.

Qaýipsizdikti qalaı kúsheıtemiz?

Azamat Jamanchınovtyń pikirinshe, ınternettegi balalardy qorǵaý úshin keshendi jáne salaaralyq saıasat qalyptastyrý qajet. Bul tek aǵartý jumystary nemese jeke lektsııalarmen shektelmeı, barlyq taraptardyń qatysýymen júzege asýy kerek.

– Máselen, mektepter balalarǵa qajetti daǵdylardy úıretý deńgeıinde qatyssa, ata-analar balaǵa durys qarym-qatynas ornatý jáne senimdi baılanys qalyptastyrý deńgeıinde jumys isteýi tıis. Sol kezde balalar ınternettegi jaǵymsyz tájirıbeleri týraly ashyq aıta alady, – dep atap ótti sarapshy.

Jamanchınov balalarǵa kómek alýǵa múmkindik beretin qaýipsiz arnalardy qurýdyń mańyzyn aıtty. 

– Bul – kúrdeli, biraq qajet protsess. Mysaly, balalar úshin kóshede júrý qaýipti me? Iá. Biraq biz jol qozǵalysy erejelerin engizemiz, baǵdarsham ornatamyz, máseleni zańmen retteımiz jáne balalardy qalaı áreket etý kerektigin úıretemiz. Dál sol sııaqty ınternette de ata-analardyń, mektepterdiń, memlekettiń jáne onlaın-platformalardyń qatysýy arqyly qaýipsizdikti qamtamasyz etý kerek, – dedi ol.

Spıker áleýmettik jeliler salasynda Safety by Design tásilin damytý qajettigin de atap ótti.

– Bul - qajetsiz kontentke shaǵymdaný quraldary, beıtanys eresektermen qarym-qatynasty shekteý, habarlamalardy baqylaý, sonyń ishinde túngi ýaqytta baqylaý sııaqty mehanızmder. Mundaı sharalardy aqparattyq-kommýnıkatsııalyq tehnologııalar sektory men onlaın-platformalar qamtamasyz etýi tıis, – dedi sarapshy.

Spıker balalardy tıimdi qorǵaý tek barlyq elementterdi biriktirgende múmkin ekenin atap ótti. Ol úshin tsıfrlyq qaýipsizdik quraldary, balalardy oqytý, ata-analardyń belsendi qatysýy, qoljetimdi kómek qyzmetteri men jalpy memlekettik saıasat qatar jumys isteýi qajet.

Aıta keteıik, Aýstrııada 14 jasqa deıingi balalarǵa áleýmettik jelini paıdalanýǵa tyıym salynbaq.