Balanyń kórýi nege nasharlaıdy: másele tek gadjette me
ASTANA. KAZINFORM – Qazaqstanda kóz aýrýyna baılanysty 29 myńnan astam bala dáriger baqylaýynda tur. Onyń 18 myńnan astamynda mıopııa anyqtalǵan. Ásirese 15–17 jastaǵy jasóspirimder arasynda kóz aýrýy jıi kezdesedi. Balalardyń kórý qabileti nege nasharlaıdy, mıopııany qalaı erte anyqtaýǵa jáne onyń asqyný qaýpin azaıtýǵa bolady? Kazinform tilshisi osy saýaldarǵa jaýap izdedi.
Sandar sóılesin
Qazaqstanda kóz aýrýlarynyń kórsetkishi jasóspirimder arasynda edáýir joǵary. Densaýlyq saqtaý mınıstrliginiń dereginshe, 100 myń balaǵa shaqqanda 0–14 jas aralyǵynda bul kórsetkish 4 721,7 bolsa, 15–17 jastaǵylar arasynda 9 300-ge jetken. Aıyrmashylyq eki esege jýyq.
2026 jyldyń alǵashqy 6 aıyndaǵy derekke, elimizde kóz aýrýlaryna baılanysty 29 245 bala dáriger baqylaýynda tur. Olardyń 18 211-inde mıopııa, ıaǵnı alystan nashar kórý anyqtalǵan. Kóz aýrýlaryna shaldyǵý kórsetkishi eń joǵary óńirler – Astana, Almaty jáne Shymkent qalalary. Qazaq kóz aýrýlary ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń málimetinshe, qalalyq mektepterde onyń taralý deńgeıi 30 paıyzǵa jetedi.
Mıopııa – Qazaqstanǵa ǵana tán másele emes. Densaýlyq saqtaý mınıstrliginiń málimetinshe, búginde álem halqynyń 30 paıyzdan astamynda mıopııa kezdesedi. Boljam boıynsha, 2050 jylǵa qaraı bul kórsetkish 50 paıyzǵa jýyqtap, mıopııasy bar adamdar sany shamamen 5 mlrd-qa jetýi múmkin. Olardyń árbir besinshisinde aýrýdyń joǵary dárejesi, al shamamen 200 mln adamda patologııalyq túri kezdesýi yqtımal.
Bul derekter mıopııanyń búkil álem úshin ózekti máselege aınalǵanyn kórsetedi. Ásirese balalyq shaqta paıda bolǵan mıopııa bala ósken saıyn kúsheıip, asqynýy múmkin. Sondyqtan aýrýdy erte anyqtaý jáne onyń asqynýyna jol bermeý mańyzdy.
Másele tek telefonda emes
Balalardyń kórý qabileti nasharlasa, ata-analar kóbine telefon, planshet pen kompıýterdi kinálaıdy. Alaıda mıopııanyń damýyna basqa da faktorlar áser etedi.
Qazaq kóz aýrýlary ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń Astanadaǵy balalar bóliminiń meńgerýshisi Gúlnaz Qasymbekovanyń aıtýynsha, negizgi sebepterdiń biri – kózdi uzaq ýaqyt sharshatý.
– Kitapty 30 santımetrden jaqyn ustap oqý, jazý, sýret salý, usaq konstrýktorlarmen oınaý, telefon, planshet pen kompıýter qoldaný kózge qosymsha salmaq túsiredi, – deıdi maman.
Ásirese sabaqtan keıin de gadjetke úńilip otyratyn balalardyń kózi jetkilikti tynyqpaýy múmkin.
Mıopııanyń damýyna dalada az serýendeý de áser etedi. Qazir balalar kúnniń basym bóligin úıde nemese mektepte ótkizetindikten, tabıǵı jaryqta júretin ýaqyty qysqarady.
– Adamnyń kózi tabıǵı jaǵdaıda alystaǵy zattardy kúndizgi jaryqta kórýge beıimdelgen. Alaıda balalar kóbine jabyq jerde bolǵandyqtan, kózdiń mundaı múmkindigi shekteledi, – dep túsindiredi Gúlnaz Qasymbekova.
Tuqym qýalaýshylyqtyń da yqpaly bar. Ata-anasy nemese jaqyn týystary alystan nashar kóretin balalarda mıopııanyń paıda bolý yqtımaldyǵy joǵary.
– Eger tuqym qýalaıtyn beıimdiligi bar bala kózin uzaq ýaqyt sharshatsa, dalada az serýendese ári uıqysy qanbasa, mıopııanyń erte jastan paıda bolý qaýpi artady. Degenmen bul tuqymynda mıopııa bar balanyń kórý qabileti mindetti túrde nasharlaıdy degen sóz emes, – deıdi dáriger.
Demek, mıopııanyń aldyn alý úshin balanyń sabaq pen demalys ýaqytyn durys úılestirip, kózin shamadan tys sharshatpaýyna kóńil bólgen jón.
Mıopııany qalaı erte anyqtaýǵa bolady?
Mıopııanyń alǵashqy belgileri birden baıqala bermeıdi. Ásirese kishkentaı balalar alystaǵy zattardy anyq kórmeıtinin ańǵarmaýy nemese bul týraly ata-anasyna aıtpaýy múmkin. Kórý qabiletiniń nasharlaǵany kóbine mektepte, taqtadaǵy jazýdy ajyratý qıyndaǵanda bilinedi.
– Bala taqtadaǵy jazýdy anyq kórmese, alystaǵy zattarǵa kózin syǵyraıtyp qarasa nemese basy jıi aýyrsa, bul mıopııanyń belgisi bolýy múmkin. Mundaı jaǵdaıda oftalmologke qaralý qajet, – deıdi Gúlnaz Qasymbekova.
Degenmen mundaı belgiler baıqalmasa da, balanyń kózi saý dep aıtýǵa bolmaıdy. Keıde mıopııa tek josparly tekserý kezinde anyqtalady. Sondyqtan maman balalardy jylyna keminde bir ret oftalmologke kórsetýge keńes beredi. Al kórý qabiletinde ózgeris bolsa, dárigerdiń usynysymen tekserý jıiligi artyp, qajet jaǵdaıda bala úsh aı saıyn tekserýden ótedi.
Mundaı baqylaý aýrýdy der kezinde anyqtaý úshin ǵana emes, onyń qanshalyqty jyldam kúsheıip jatqanyn bilý úshin de qajet. Óıtkeni mıopııa balanyń ósý kezeńinde órshýi múmkin.
Bala ósken saıyn mıopııa kúsheıe me?
Gúlnaz Qasymbekovanyń aıtýynsha, mıopııa 18–21 jasqa deıin kúsheıýi múmkin. Bul balanyń ósip-jetilý kezeńinde kóz almasynyń da ózgerýine baılanysty.
– Mıopııa paıda bolǵannan keıin 18–21 jasqa deıin ulǵaıýy múmkin. Sebebi bala aǵzasy ósedi, kózdiń ólshemi de ózgeredi. Kóz almasy shamadan tys ulǵaısa, mıopııa órship, aýyr asqynýlarǵa ákelýi múmkin, – deıdi maman.
Degenmen aýrý barlyq balada birdeı damymaıdy. Keıbirinde kórý qabileti baıaý ózgerse, endi birinde mıopııa jyldamyraq kúsheıýi múmkin. Ásirese kóz almasy shamadan tys úlkeıgen jaǵdaıda torqabyqtyń zaqymdaný qaýpi artady.
Sondyqtan mıopııa anyqtalǵannan keıin balany dáriger baqylaýynda ustaý ony baıaýlatýǵa baǵyttalǵan emdeý tásilderin qoldanýǵa múmkindik beredi.
Kózildirik kózdi nasharlata ma?
Mıopııany erte anyqtaýmen qatar, kórý qabiletin durys túzetý de mańyzdy. Alaıda keı ata-ana bala kózildirik taǵyp úırengen soń, ony sheshkende kózi burynǵydan da nashar kóretin bolady dep qaýiptenedi.
– Kózildirik kórý qabiletin nasharlatady dep oılaý – túbegeıli qate túsinik. Osy sebepti kóp jaǵdaıda ata-analar men balalar ony taǵýǵa qulyqsyz bolady. Al mıopııa kezinde kózildirik emniń bir bóligi sanalady. Ol balanyń anyq kórýine kómektesedi, – deıdi Gúlnaz Qasymbekova.
Mıopııa kezinde alystaǵy zattardyń beınesi kózdiń torqabyǵyna jetpeı, onyń aldyna shoǵyrlanady. Sonyń saldarynan bala alysty buldyratyp kóredi. Durys tańdalǵan kózildirik jaryq sáýleleriniń torqabyqqa dál túsýin qamtamasyz etedi. Máselen, buryn taqtadaǵy jazýdy ajyrata almaǵan oqýshy kózildirik taqqanda ony anyq kóre bastaıdy.
Bul kózildiriktiń áserinen kórý qabileti nasharlaıdy degen sóz emes. Bala anyq kórýge úırengendikten, ony sheshken kezde burynǵy bulyńǵyrlyqty kóbirek sezinýi múmkin.
Degenmen kádimgi kózildiriktiń negizgi qyzmeti – alystan kórýdi túzetý. Al mıopııanyń kúsheıýin baıaýlatý úshin perıfokaldy kózildirik pen ortokeratologııalyq lınzalar sııaqty arnaıy quraldar qoldanylýy múmkin.
– Ortokeratologııalyq lınzalar kóbine túnde taǵylady. Olar uıqy kezinde kózdiń qasań qabyǵynyń pishinin ýaqytsha ózgertip, kúndiz kózildiriksiz anyq kórýge múmkindik beredi, – dep túsindirdi maman.
Alaıda mundaı tásilder barlyq balaǵa birdeı jaramaıdy. Oftalmolog balanyń jasyn, mıopııanyń dárejesi men damý qarqynyn eskerip, tıisti ádisti tańdaıdy.
Balanyń kóz saýlyǵyn saqtaý úshin ne isteý kerek?
Mıopııanyń kúsheıýin baıaýlatý úshin kózildirik pen arnaıy lınzalardy qoldanýmen qatar, balanyń kún tártibine de kóńil bólgen jón. Ásirese kózdi sharshatpaı, sabaq pen demalysty durys úılestirý mańyzdy.
Gúlnaz Qasymbekova kitap oqyǵanda, sabaq jazǵanda nemese kompıýter qoldanǵanda úzilis jasap otyrýǵa keńes beredi. Ol úshin 20–20–20 erejesin ustanýǵa bolady.
– Bul erejege sáıkes, bala ár 20 mınýt saıyn jumysyn toqtatyp, keminde 20 sekýnd boıy shamamen 6 metr jerdegi zatqa qaraýy kerek. Mysaly, terezeden alystaǵy aǵashqa nemese ǵımaratqa kóz tastaýǵa bolady. Osylaısha kóz tynyǵady, – dep túsindirdi dáriger.
Maman dalada serýendeýge de jetkilikti ýaqyt bólýdi usynady. Onyń aıtýynsha, balalar aptasyna shamamen 14 saǵat, ıaǵnı kúnine orta eseppen eki saǵat syrtta júrgeni jón. Tabıǵı jaryqta kóbirek bolý mıopııanyń paıda bolý qaýpin azaıtýǵa kómektesedi.
Sonymen birge telefon, planshet pen kompıýterdi paıdalaný ýaqytyn balanyń jasyna qaraı shekteý qajet.
– Bir jasqa deıingi balalarǵa ekran kórsetpegen jón. Al 1–6 jastaǵylar sabaqtan tys ýaqytta ekran aldynda kúnine bir saǵattan, 7–12 jastaǵylar eki saǵattan artyq otyrmaýy kerek, – deıdi Gúlnaz Qasymbekova.
Kóz aýrýlarynyń saldary qanshalyqty aýyr?
Kóz saýlyǵyn saqtaýǵa arnalǵan kúndelikti sharalar mańyzdy bolǵanymen, barlyq aýrýdyń aldyn alý múmkin emes. Keıbir týa bitken nemese júre paıda bolǵan dertter kórý qabiletin edáýir nasharlatyp, tipti múgedektikke ákelýi múmkin.
Densaýlyq saqtaý mınıstrliginiń málimetinshe, 2026 jylǵy 30 maýsymdaǵy jaǵdaı boıynsha Qazaqstanda kóz aýrýlaryna baılanysty 17 jasqa deıingi 3 myńnan astam balaǵa múgedektik belgilengen. Olardyń 300-ge jýyǵy – úsh jasqa tolmaǵan balalar.
Múgedektikke kózdiń týa bitken aqaýlary, torqabyq pen kórý júıkesiniń aýrýlary, sondaı-aq joǵary dárejeli mıopııanyń asqynýy sebep bolýy múmkin. Degenmen bul kórsetkish tek mıopııaǵa emes, kóz aýrýlarynyń basqa da túrlerine qatysty.
Mundaı aýyr zardaptardyń aldyn alýda aýrýdy múmkindiginshe erte anyqtap, emdeýdi ýaqytynda bastaýdyń mańyzy zor. Osyǵan baılanysty elimizde balalarǵa kórsetiletin oftalmologııalyq kómekti jetildirý sharalary qolǵa alynǵan.
Qazaqstanda qandaı sharalar qolǵa alynǵan?
Kóz aýrýlarynyń aýyr zardaptarynyń aldyn alý úshin elimizde balalarǵa kórsetiletin oftalmologııalyq kómekti jetildirý jumystary júrgizilip jatyr.
Densaýlyq saqtaý mınıstrliginiń málimetinshe, kóz aýrýlaryn anyqtaý men emdeý tártibi jańartylyp, shala týǵan nárestelerdiń retınopatııasyna arnalǵan klınıkalyq hattama qabyldanǵan. Bul dert asqynǵan jaǵdaıda soqyrlyqqa ákelýi múmkin.
Bul jumystar 2025–2027 jyldarǵa arnalǵan Jol kartasynda da qamtylǵan. Qujatta medıtsınalyq uıymdardy qajetti qural-jabdyqtarmen qamtamasyz etý, mamandardyń biliktiligin arttyrý jáne retınopatııany emdeýdi jetildirý kózdelgen.
Sonymen qatar kóz aýrýlaryn náreste kezinen anyqtaýǵa kóńil bólinip otyr. Osy maqsatta 2027 jyldan bastap jańa týǵan sábılerge «Qyzyl refleks» skrınıngin engizý josparlanǵan. Bul tekserý týa bitken katarakta, glaýkoma jáne retınoblastoma belgilerin erte anyqtaýǵa kómektesedi.
Osylaısha, qolǵa alynǵan sharalar kóz aýrýlaryn erte anyqtap, der kezinde emdeýge baǵyttalǵan. Eń bastysy – balalardyń qajetti medıtsınalyq kómekti ýaqytynda alyp, kórý qabiletin joǵaltý qaýpin azaıtý.
