Balalardyń tisin nege erte qurt jeıdi: másele tek táttide meBalalardyń tisin nege erte qurt jeıdi: másele tek táttide me

Úsh jasynda 20 tisi zaqymdanǵan balalar bar

Densaýlyq saqtaý mınıstrliginiń málimetinshe, 2026 jyldyń alǵashqy alty aıynda 3,6 mln bala profılaktıkalyq medıtsınalyq tekserýden ótti. Tekserý kezinde 302 myń baladan túrli aýrý anyqtalyp, 119 myńnan astamy dárigerlerdiń turaqty baqylaýyna alynǵan.

Balalar arasynda jıi kezdesetin aýrýlardyń qatarynda tis jegisi, qanazdyq jáne kórý qabiletiniń buzylýy bar. Mektep jasyndaǵy balalardy tekserý kezinde tis jegisiniń 80 169 jaǵdaıy tirkelgen.

Al 6, 12 jáne 15 jastaǵy balalar arasynda stomatologııalyq aýrýlardyń taralý kórsetkishi sońǵy úsh jylda orta eseppen 87,8% bolǵan. Atap aıtqanda, 2023 jyly – 88,9%, 2024 jyly – 87,7%, 2025 jyly 86,9% tirkelgen.

Úsh jylda kórsetkish 2 paıyzdyq tarmaqqa tómendegen. Degenmen bul statıstıka tek tis jegisin emes, stomatologııalyq aýrýlardyń jalpy taralýyn qamtıdy. Sondyqtan ony tis jegisiniń jeke kórsetkishi retinde qarastyrýǵa bolmaıdy.

Onyń ústine, tis jegisi bala mektepke barmaı turyp-aq bastalýy múmkin.

Balalar stomatologi Aıjan Erǵazıeva eki-úsh jasynda birneshe tisi qatar buzylǵan balalar jıi kezdesetinin aıtady.

– Iá, ókinishke qaraı, mundaı jaǵdaılar bizdiń kúndelikti tájirıbemizde jıi kezdesedi. Búginde eki-úsh jasynda 10–15, tipti 20 tisine deıin zaqym kelgen balalardy qabyldaımyz, – deıdi maman.

Dárigerdiń aıtýynsha, sońǵy jyldary birneshe tisi qatar zaqymdanǵan kishkentaı balalar jıi qaralatyn bolǵan.

Másele Qazaqstanǵa ǵana tán emes. Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynyń 2022 jylǵy esebine sáıkes, álemde shamamen 514 mln balanyń sút tisterinde emdelmegen tis jegisi bolǵan.

Tátti jemeıtin balanyń tisi nege buzylady?

Kóptegen ata-ana balasynyń tisi buzylsa, tátti taǵamnan nemese kaltsııdiń jetispeýinen kóredi. Alaıda tis jegisiniń paıda bolýyna birneshe jaǵdaı áser etedi.

Densaýlyq saqtaý mınıstrliginiń shtattan tys bas stomatologi, medıtsına ǵylymdarynyń doktory, professor Sáýle Esembaevanyń túsindirýinshe, tistiń betinde jınalǵan bakterııalar taǵamdaǵy qantty ydyratyp, qyshqyl bóledi. Sol qyshqyl tistiń syrtqy qorǵanysh qabatyn álsiretip, birtindep buzady.

– Tis jegisi alǵashqy tister shyqqannan keıin-aq bastalýy múmkin. Eki–úsh jasta kezdesetin tisterdiń kóptep zaqymdanýy erte jastaǵy tis jegisine jatady. Sút tisteriniń kireýke jáne dentın qabattary juqa bolǵandyqtan, aýrý tereń tinderge jyldam taralýy múmkin, – deıdi maman.

Biraq bala kámpıt pen shokolad jemese de, tisi buzylýy múmkin.

Mysaly, kúni boıy shyryn, tátti shaı nemese tátti ıogýrt ishetin balanyń tisteri qyshqyldyń áserine qaıta-qaıta ushyraıdy. Sondyqtan táttiniń mólsheri ǵana emes, ony qanshalyqty jıi tutynatyny da mańyzdy.

Sáýle Esembaevanyń aıtýynsha, kúndelikti kútimniń de áseri zor.

– Táttini az tutynatyn balada da tis qaǵy jetkilikti tazalanbasa, silekeı bólinýi azaısa nemese kireýkeniń qalyptasýynda aqaý bolsa, tis jegisi damýy múmkin. Keıbir dáriler men aýrýlar aýyzdyń qurǵaýyna yqpal etip, tabıǵı qorǵanysty álsiretedi, – dep túsindirdi dáriger.

Al tuqymqýalaýshylyqtyń áseri qandaı?

Mamannyń aıtýynsha, genetıkalyq erekshelikter balanyń tis jegisine beıimdiligin arttyrýy múmkin. Biraq ata-anasynyń tisi nashar bolsa, balanyń da tisi mindetti túrde buzylady degen sóz emes.

Óıtkeni bir otbasynda tamaqtaný men tis kútimine qatysty ádetter de uqsas bolady. Sondyqtan tis jegisiniń sebebin birden tuqymqýalaýshylyqtan nemese kaltsııdiń jetispeýinen izdeý durys emes.

Temir preparaty balanyń tisin qurta ma?

Keı ata-analar balasyna temir preparatyn bergennen keıin tisinde paıda bolǵan qara daqtarǵa alańdaıdy. Ásirese suıyq dárilerdi qabyldaǵanda mundaı ózgeris baıqalýy múmkin. Bul tis jegisiniń belgisi me?

Sáýle Esembaevanyń aıtýynsha, keıbir temir preparattary tistiń betinde qara daq qaldyrýy múmkin. Alaıda tistiń túsi ózgergeni onyń mindetti túrde buzylǵanyn bildirmeıdi.

– Keıbir temir shárbattarynyń quramynda qant bolady. Eger dári tispen uzaq janassa, al aýyz qýysynyń kútimi jetkiliksiz bolsa, tis jegisiniń paıda bolý qaýpi artýy múmkin, – dep túsindirdi maman.

Sondyqtan dáriniń quramynda qant bar-joǵyn teksergen jón. Al tiste qara daqpen birge qýys paıda bolsa, tis mújilse nemese aýyrsa, stomatologke qaralý qajet.

Dáriger tistiń túsi ózgergeni úshin taǵaıyndalǵan temir preparatyn óz betinshe toqtatýǵa bolmaıtynyn eskertedi.

Túnde bótelkemen uıyqtaý tis jegisine ákele me?

Balanyń tisi erte buzylýyna kúndelikti ádetter de áser etedi. Sonyń biri – bótelkeden sút nemese tátti sýsyn iship jatyp uıyqtaý.

Sáýle Esembaevanyń túsindirýinshe, bala uıyqtap qalǵan kezde tisteri sýsyn quramyndaǵy qantpen uzaq janasýy múmkin. Bul tis jegisiniń paıda bolý qaýpin arttyrady.

– Emshek sútimen qorektendirýdiń paıdasy zor. Degenmen bir jastan keıin túnde jıi emetin balanyń tisinde qaq jınalsa nemese alǵashqy zaqymdaný belgileri baıqalsa, stomatolog tis jegisiniń qaýpin jeke baǵalaýy qajet, – deıdi maman.

Sondyqtan balanyń nemen qorektenetinine ǵana emes, tisiniń qalaı tazalanatynyna da mán bergen durys.

Alty jasta shyǵatyn turaqty tisti ata-analar nege sút tisi dep oılaıdy?

Shamamen alty jasta balanyń alǵashqy turaqty azý tisteri shyǵa bastaıdy. Biraq olar sút tisteriniń ornyna emes, tis qatarynyń eń artqy jaǵyna shyǵady. Sondyqtan keı ata-analar olardy da sút tisi dep oılaıdy.

Sáýle Esembaevanyń aıtýynsha, bul tister ómir boıy saqtalýy tıis.

– Jańadan shyqqan azý tisterdiń shaınaý betinde tereń saılar bolady. Olarǵa tamaq qaldyqtary men tis qaǵy ońaı jınalady. Mundaı jaǵdaıda stomatolog qajet dep tapsa, tistiń shaınaý betindegi saılardy arnaıy materıalmen jaýyp, tis jegisinen qorǵaýǵa bolady, – dep túsindirdi maman.

Bul ádis germetızatsııa dep atalady. Ol tis jegisiniń aldyn alýǵa kómektesedi.

Sondyqtan ata-analar alty jas shamasynda shyqqan turaqty azý tisterdi sút tisimen shatastyrmaı, olardyń kútimine kóńil bólgeni jón.

Sút tisterin emdemese ne bolady?

«Báribir túsedi, ornyna jańasy shyǵady». Keı ata-analar sút tisterin osy sebeppen emdetýge asyqpaıdy. Alaıda olardy ýaqytynda emdemese, túrli asqynýǵa ákelýi múmkin.

Sáýle Esembaevanyń aıtýynsha, sút tisteri balanyń tamaq shaınaýyna, sóıleýine kómektesedi. Sondaı-aq keıin shyǵatyn turaqty tisterge oryn saqtaıdy. Eger sút tisi erte tússe nemese julynsa, kórshi tister jyljyp, turaqty tistiń durys shyǵýyna kedergi keltirýi múmkin.

– «Báribir túsedi» degen túsinikpen ata-analar bala qatty aýyrsynǵanǵa nemese beti isingenge deıin stomatologke barýdy keıinge qaldyrýymúmkin, – deıdi maman.

Balalar stomatologi Aıjan Erǵazıevanyń aıtýynsha, tis jegisi der kezinde emdelmese, tereńdep, tistiń ishki tinderin zaqymdaıdy. Infektsııa tarasa, balanyń beti isinip, dene qyzýy kóterilýi múmkin.

– Mundaı kezde másele tek tisti plombalaýmen shektelmeıdi. Keıbir tisterde tis ulpasynyń qabynýy, ınfektsııalyq asqynýlar bolýy múmkin, – deıdi stomatolog.

Aýrý tis balanyń tamaqtanýyna, uıqysyna jáne jalpy jaǵdaıyna áser etedi. Sondyqtan tis jegisin asqyndyrmaı, der kezinde emdetken durys.

Tis jegisin tisti egemeı emdeýge bola ma?

Tis jegisin erte anyqtasa, keı jaǵdaıda tisti egep, plomba salmaı-aq toqtatýǵa bolady.

Sáýle Esembaevanyń aıtýynsha, tiste paıda bolatyn bordaı aq daq aýrýdyń alǵashqy belgisi bolýy múmkin. Bul kezde tistiń qorǵanysh qabaty álsiregenimen, áli qýys paıda bolmaýy yqtımal.

– Emdeý árdaıym tisti burǵylap, plomba salý degen sóz emes. Kireýkeniń beti áli buzylmaǵan bastapqy kezeńde ftorıdterdi qoldaný, durys tazalaý jáne tamaqtaný tártibin ózgertý arqyly úderisti toqtatýǵa bolady. Al qýys paıda bolsa, tis ulpasy qabynsa nemese tis qatty buzylsa, basqa em qajet, – deıdi dáriger.

Al tiste qýys paıda bolsa, ony tek pastamen tazalap nemese dárýmen iship qalpyna keltirý múmkin emes. Mundaıda qandaı em qajet ekenin stomatolog anyqtaıdy.

Ata-analar balasyn stomatologke nege kesh ákeledi?

Balalar stomatologi Aıjan Erǵazıevanyń aıtýynsha, kóptegen ata-ana balasyn tisi aýyrǵanda ǵana dárigerge aparady.

– Ókinishke qaraı, ata-analardyń edáýir bóligi balasyn tisi aýyra bastaǵanda ǵana stomatologke ákeledi. Keıde bala túnde uıyqtaı almaı, tamaq ishýden bas tartyp, tipti beti isingen kezde ǵana dárigerge júginedi, – deıdi maman.

Buǵan birneshe sebep bar. Keıbir ata-analar sút tisterin emdeýdiń qajeti joq dep oılaıdy. Endi biri balasy stomatologten qorqatyndyqtan nemese em qymbatqa túsetindikten, dárigerge barýdy keıinge qaldyrady.

Al tis jegisi bastapqyda aýyrtpaýy múmkin. Sondyqtan ata-analar aýrýdy baıqamaı qalady.

– Bizdiń basty maqsatymyz – balany aýyrǵan kezde emes, tisi saý kezde stomatologke ákelý mádenıetin qalyptastyrý, – deıdi Aıjan Erǵazıeva.

Kishkentaı balalardyń tisin narkozben emdeı me?

Aıjan Erǵazıevanyń aıtýynsha, kishkentaı balalardyń tisin emdeý úshin narkoz árdaıym qajet emes. Ol kóbine em uzaqqa sozylatyn nemese balany tynysh otyrǵyzyp emdeý qıyn bolatyn jaǵdaılarda qarastyrylady.

– Eki-úsh jasar balanyń kóp tisi zaqymdanyp, uzaq ári kúrdeli emdeý qajet bolsa, balanyń dárigermen yntymaqtasýy qıyn bolýy múmkin, – deıdi maman.

Sáýle Esembaevanyń málimetinshe, elimizdegi stomatologııalyq kómek kórsetý standartynda tis jegisi asqynǵan tórt jasqa deıingi balalardy, sondaı-aq medıtsınalyq kórsetilimderi bar ózge balalardy jalpy anestezııamen nemese sedatsııa arqyly emdeý qarastyrylǵan.

– Degenmen narkoz qoldaný týraly sheshim balanyń jasyna ǵana baılanysty emes. Onyń densaýlyǵy, emniń kólemi men yqtımal qaýipteri eskeriledi. Anestezıologtiń qorytyndysy da mańyzdy. Mundaı em qajetti jabdyqtary men tıisti ruqsaty bar medıtsınalyq uıymda júrgizilýi tıis, – deıdi dáriger.

Balalardyń tisin tegin emdetýge bola ma?

Elimizde 18 jasqa deıingi balalar mindetti áleýmettik medıtsınalyq saqtandyrý (MÁMS) júıesi arqyly josparly jáne shuǵyl stomatologııalyq kómek ala alady. Densaýlyq saqtaý mınıstrliginiń málimetinshe, jyl saıyn balalarǵa MÁMS aıasynda 2,7 mıllıonnan astam stomatologııalyq qyzmet kórsetiledi. Medıtsınalyq kórsetilimderge qaraı tis jegisin emdeý, plomba salý, tisti julý, rentgenge túsirý jáne qabynǵan tisterdi emdeý qyzmetteri tegin kórsetiledi.

Ol úshin ata-analar emhanadaǵy stomatologke nemese Áleýmettik medıtsınalyq saqtandyrý qorymen kelisimshart jasasqan jeke klınıkaǵa tikeleı júgine alady. Ýchaskelik dárigerdiń joldamasy qajet emes. Degenmen barlyq emdeý tásili men materıal MÁMS esebinen tólenbeıdi. Sondyqtan qajetti qyzmettiń tegin kórsetiletinin aldyn ala naqtylaǵan jón. Tolyq aqparatty 1414 nómiri arqyly nemese Qordyń resmı saıtynan bilýge bolady.

– Ata-analardyń bári bul múmkindikten habardar emes. Ásirese birneshe tisti qatar emdeý nemese jalpy anestezııa qajet bolǵanda qarjylyq qıyndyqtar týyndaýy múmkin, – deıdi Aıjan Erǵazıeva.

Shetel tájirıbesi: balalardyń tis saýlyǵy qalaı qorǵalady?

Balalardyń tis jegisiniń aldyn alýda Shotlandııanyń tájirıbesi nazar aýdarýǵa turarlyq. Al Shvetsııadaǵy bir sot isi bala tisiniń kútimsiz qalýy qandaı aýyr saldarǵa ákeletinin kórsetken.

Shotlandııada tis jegisi qalaı azaıdy?

Shotlandııada 2006 jyldan beri Childsmile baǵdarlamasy júzege asyrylyp keledi. Balalarǵa balabaqshadan bastap tis tazalaý úıretiledi. Olar tisterin eresekterdiń baqylaýymen tazalaıdy. Sonymen qatar stomatologııalyq tekserýler men tis jegisiniń aldyn alý sharalary júrgiziledi.

2026 jyly British Dental Journal basylymynda jarııalanǵan málimetke sáıkes, Shotlandııadaǵy bes jasar balalar arasynda tis jegisi kezdesetinderdiń úlesi shamamen 60%-dan 25%-ǵa deıin tómendegen.

Baǵdarlamanyń qarjylyq tıimdiligi de zerttelgen. Balabaqshalarda tis tazalaý jumystaryn uıymdastyrýǵa jylyna shamamen 1,8 mln fýnt jumsalsa, stomatologııalyq emge ketetin shyǵynnyń azaıýynan 4,7 mln fýnt únemdeletini eseptelgen. Aýrýdyń azaıýyn tek osy baǵdarlamamen baılanystyrýǵa bolmaıdy. Degenmen bul tájirıbe balalardy tis kútimine erte jastan úıretýdiń mańyzyn kórsetedi.

Shvetsııada balalarynyń tis kútimine nemquraıly qaraǵan ata-analar sottaldy

2025 jyly Shvetsııanyń Boros qalasynda úsh balanyń tisi qatty zaqymdanǵany anyqtalǵan. Bir balanyń segiz, qalǵan ekeýiniń tórt-tórt tisin julýǵa týra kelgen.

Shvetsııanyń SVT qoǵamdyq telearnasynyń habarlaýynsha, ata-analar balalarynyń tisin jetkilikti tazalamaǵan jáne olardy qajet kezinde stomatologke aparmaǵan. Іsti qaraǵan sot 2025 jylǵy 5 maýsymda ata-ananyń árqaısysyn segiz aıǵa bas bostandyǵynan aıyrǵan.

Bul jerde áńgime balanyń tisin bir ret tazalamaý týraly emes. Ata-analar uzaq ýaqyt qajetti kútim men medıtsınalyq kómekti qamtamasyz etpegeni, sonyń saldarynan balalardyń densaýlyǵyna aýyr zııan kelgeni úshin jaýapqa tartylǵan.

Shotlandııa men Shvetsııadaǵy eki jaǵdaıdyń sıpaty ártúrli. Biri tis jegisiniń aldyn alý joldaryn kórsetse, ekinshisi aýrýdy asqyndyrmaı, der kezinde emdetýdiń mańyzyn ańǵartady.

Balalardyń tis jegisiniń aldyn alý úshin qandaı jumys júrgizilip jatyr?

Densaýlyq saqtaý mınıstrliginiń málimetinshe, 2025 jyldan bastap mektepterde taǵamdaǵy qant pen tuz mólsherin azaıtýdy kózdeıtin jańa tamaqtaný standarty engizilgen. «Bolashaqqa saý tispen» jobasy aıasynda eki jyl ishinde stomatologııalyq profılaktıkaǵa arnalǵan 166 kabınet ashyldy. Munda oqýshylarǵa tis kútimi úıretilip, aýrýdyń aldyn alý sharalary júrgiziledi. Sonymen qatar 2027 jyldan bastap ata-analarǵa balalarynyń aldaǵy medıtsınalyq tekserýleri týraly SMS-habarlamalar jiberý josparlanǵan.

Alaıda stomatologııalyq kabınetterdiń ashylýy tis jegisiniń qanshalyqty azaıǵanyn ózdiginen kórsetpeıdi. Onyń nátıjesin baǵalaý úshin balalardyń tis saýlyǵyndaǵy ózgeristerdi baqylaý qajet. Taǵy bir másele – aldyn alý jumystarynyń basym bóligi mektep jasyndaǵy balalarǵa baǵyttalǵan. Al stomatologter eki-úsh jasynda birneshe tisi qatar buzylǵan balalardy da qabyldaıdy.

Aıjan Erǵazıeva tis kútimin mektepke deıingi kezeńnen bastaý qajet dep sanaıdy. Onyń pikirinshe, balabaqshalarda tis kútimin úıretip, pedıatrlar men stomatologterdiń birlesken jumysyn kúsheıtken jón.

– Meniń oıymsha, Qazaqstanda balalar stomatologııasynyń basty baǵyty emdeýden profılaktıkaǵa qaraı ózgerýi kerek. Biz kóbine aýrý asqynǵan kezde áreket etemiz. Al onyń aldyn alýǵa áldeqaıda kóp kóńil bólýimiz qajet, – deıdi maman.

Balanyń tisin qalaı saqtap qalýǵa bolady?

Dárigerler tis kútimin alǵashqy sút tisi shyqqan kezden bastaýǵa keńes beredi.

Sáýle Esembaevanyń aıtýynsha, kishkentaı balanyń tisin kúnine eki ret ata-anasy tazalaýy qajet.

– Quramynda 1000 ppm ftorıdi bar pasta usynylady: úsh jasqa deıin – kúrish dánindeı, úsh jastan alty jasqa deıin – burshaqtaı mólsherde. Pastanyń mólsherin eresek adam qadaǵalap, balany birtindep ony túkirýge úıretedi, – deıdi maman.

Sonymen qatar eki jasqa deıin qant qosylǵan taǵamdar men sýsyndardy bermeý, al úlkenirek balalardyń tátti sýsyndardy jıi ishýin shekteý usynylady. Balany alǵashqy tisi shyqqannan keıin alty aı ishinde, biraq bir jasqa tolǵanǵa deıin stomatologke kórsetken durys.

Aıjan Erǵazıeva emnen keıin de tis kútimin toqtatpaý keregin eskertedi.

– Eger bala emdelgennen keıin de tátti taǵamdardy jıi jese, tisterin durys tazalamasa, túngi ýaqytta tátti sýsyn ishse jáne profılaktıkalyq tekserýge kelmese, jańa tis jegisi paıda bolýy ábden múmkin, – deıdi dáriger.

Mamandardyń aıtýynsha, tis jegisiniń aldyn alý úshin balanyń kúndelikti ádetterine kóńil bólý mańyzdy. Óıtkeni alǵashqy tis shyqqannan bastap jasalǵan durys kútim keıin kúrdeli emniń qajet bolý qaýpin azaıtady.