Balalar sportyndaǵy betburys: Qazaqstanda bul salany reformalaý qalaı júrip jatyr
ASTANA. KAZINFORM – Qazaqstanda balalar sportyn damytý júıesi túbegeıli ózgeriske tústi. Bul reforma tek qarjyny kóbeıtýmen shektelmeı, saladaǵy qordalanǵan máselelerdi sheshýdi kózdeıdi. Sonyń ishinde qarajattyń ádil bólinýi men sport sektsııalarynyń barshaǵa birdeı qoljetimdi bolýyna basymdyq beriledi. Jańa ózgerister buqaralyq balalar sportyna qalaı áser etetinin Kazinform agenttiginiń tilshisi taldap kórdi.
Balalar sportyndaǵy mańyzdy ózgerister
Memleket basshysy 16 naýryzda týrızm salasyn qoldaý jáne balalar sporty týraly zańǵa qol qoıdy.
Jańa túzetýlerge sáıkes, qarjylandyrý qaǵıdasy aıtarlyqtaı ózgeredi. Eger buryn qarajat sport mekemeleriniń smetasyna qaraı bólinse, endi bul protsess bala sanyna tikeleı baılanysty bolady.
Týrızm jáne sport mınıstrligi bul ózgerister men sheshimderdiń mańyzy zor ekenin aıtady. Bul baǵytta balalar men jasóspirimder sport mektepterin jan basyna shaqqandaǵy normatıv boıynsha qarjylandyrý tártibi engiziledi.
Shahmattan QR memlekettik jattyqtyrýshysy Dastan Qapaev jańashyldyqtyń basty ereksheligine toqtaldy.
– Buryn sport mektepteriniń bıýdjeti mekemeniń bedeli men shtattyq kestesine qarap belgilenetin. Endi qarjy ár balaǵa bólinetin bolady. Árıne, osylaısha júıeniń mánin ózgeredi. Qazir basty orynda mekemeniń esebi emes, jas sportshy men onyń jetken nátıjesi turady, – deıdi sarapshy.
Balalar sportyna qansha bıýdjet quıylady?
Reformanyń eń mańyzdy tusy – qarjynyń eselep ósýi.https://kaz.inform.kz/news/balalar-sportin-karzhilandiru-kolem-ek-esege-zhuik-artadi-turizm-zhane-sport-ministrlg-2c5dc1/ Eger buryn bir balaǵa jylyna 233 myń teńge bólinse, endi bul soma eki esege jýyq artyp, 415 myń teńgege jetti.
Memleket burynǵy qarjy kólemi jattyǵý sapasyn da, sektsııalardyń qoljetimdiligin de tolyq qamtamasyz ete almaǵanyn moıyndap otyr. Jańa modelde aqsha balaǵa baılanady, demek, mekemeler tárbıelenýshilerdi jattyqtyrýǵa yntaly bolady.
Týrızm jáne sport mınıstrliginiń resmı málimdemesinde bul tásil bıýdjettiń ashyqtyǵyn qamtamasyz etip, balalar men jasóspirimder sportynyń órisin keńeıtetini atap ótilgen.
Sarapshylar bıýdjettiń ulǵaıýyna qatysty máseleniń praktıkalyq jaǵyna da basa nazar aýdarady. «Qazaqstan hokkeı federatsııasy» respýblıkalyq qoǵamdyq birlestiginiń balalar men jasóspirimder jarystaryn ótkizý bóliminiń basshysy Petr Belyıdyń aıtýynsha, sport – ǵylymı jańalyqtar men tyń ádistemeler únemi engizilip otyratyn qarqyndy sala.
Sportshylardyń taktıkalyq, fızıkalyq jáne psıhologııalyq daıyndyǵy jetilip, tehnologııalyq sheshimder men jańa qural-jabdyqtar, kıim-keshekter de jıi jańarady. Bunyń bári qomaqty qarjyny talap etedi.
– Qabyldanǵan sheshim – balalardyń sporttyq sheberligin shyńdaý úshin sapaly daıyndyq pen qajetti jabdyqtardy qamtamasyz etýdegi mańyzdy kezeń. Sonymen qatar qarjy kólemin júıeli túrde arttyrý, sporttyq uıymdardy qarjylandyrý tetigin odan ary jetildirý, sondaı-aq bólingen qarjynyń jumsalýy men kórsetiletin qyzmet sapasyn tıisti qurylymdar tarapynan qatań baqylaýǵa alý sııaqty shartty saqtaý qajet, – dep atap ótti sarapshy.
Dastan Qapaev ta bul pikirmen kelisedi. Onyń aıtýynsha, qarjylandyrýdyń eki esege ósýi – alǵa jasalǵan úlken qadam.
– Bul qarajat balalar sportynyń negizgi qajettilikterin jabýǵa tolyq jetedi. Eń bastysy sapaly sporttyq kıimder men qural-jabdyqtardy satyp alý múmkindigi bolady. Buǵan qosa oqý-jattyǵý jıyndary men jarystarǵa qatysý shyǵyndaryn júıeli túrde josparlaýǵa tıimdi. Ózge óńirlerdegi týrnırlerge barý – sportshynyń damýy úshin óte mańyzdy, al buryn mektepter bul úshin jıi demeýshi izdeýge májbúr bolatyn, – dep túsindirdi ol.
Búgingi tańda Qazaqstanda 526 balalar men jasóspirimder sport mektebi jumys isteıdi, onda 398 342 bala shynyǵady. Jattyǵý protsesin 15 myńnan astam jattyqtyrýshy júrgizedi, al sportqa qabyldaýdyń eń tómengi jasy 5 jastan bastalady.
Bul tsıfrlar júıeniń aýqymyn kórsetkenimen, onyń artynda basqarý salasyndaǵy úlken júkteme tur. Júzden astam mekeme, ondaǵan myń maman jáne 400 myńǵa jýyq bala biryńǵaı standarttardy, ashyq eseptilikti jáne respýblıka deńgeıindegi úılesimdi jumysty qajet etedi.
Qazirgi tańda halyqtyń sportpen shuǵyldaný deńgeıi 41,4 paıyzǵa nemese 8,4 mln adamǵa jetti. Onyń 5,1 mln-y – balalar men jasóspirimder, biraq olardyń tek 30 paıyzy ǵana sportpen júıeli túrde aınalysady. Bul degenimiz – ósý áleýetimiz áli de joǵary. Balalardyń shamamen 70 paıyzy uıymdasqan sport ortasynan tys qalyp otyr.
Dastan Qapaev bul máseleniń uzaq ýaqyt boıy basty kedergi bolǵanyn aıtady.
– Halyqtyń buqaralyq sportqa degen suranysy artqanymen, materıaldyq baza men daıyndyq ádistemeleri ótken onjyldyqtardyń deńgeıinde qalyp qoıdy. Jan basyna shaqqandaǵy qarjylandyrý – qoǵamnyń sapa men qoljetimdilikke qatysty suranysyna berilgen jaýap, – deıdi memlekettik jattyqtyrýshy.
74 mlrd teńge qaıda jumsalady?
Reformany júzege asyrý úshin 2026–2028 jyldarǵa 74 mlrd teńge qarastyrylǵan. Bul somanyń 1,8 mlrd teńgesi jattyqtyrýshylarǵa qosymsha aqy tóleýge baǵyttalsa, qalǵan bóligi ınfraqurylymdy damytýǵa, sporttyq kıim-keshek pen qural-jabdyqtardy satyp alýǵa, oqý-jattyǵý jıyndary men jarystardy ótkizýge bólinedi.
Mundaı sheshim memleket sporttyń tolyqqandy ekojúıesine ınvestıtsııa salýǵa talpynyp jatqanyn kórsetedi.
– Qarjylandyrý materıaldyq-tehnıkalyq bazany damytýǵa, jattyǵý protsesin qamtamasyz etýge jáne jattyqtyrýshylar quramynyń biliktiligin arttyrýǵa jumsalady, – dep habarlady Týrızm jáne sport mınıstrligi.
Sonda da ınfraqurylym máselesi áli de bolsa eń álsiz tustardyń biri bolyp qalmaq. Elde 25 myńǵa jýyq sport nysany bar, biraq olardyń tek 20 paıyzdaıy ǵana zamanaýı standarttarǵa saı keledi. Jyl saıyn 90-100 jańa nysan iske qosylǵanymen máseleni tolyq sheshpeıdi.
Bapkerlerdiń eńbegin baǵalaýdyń jańa júıesi
Reformanyń taǵy bir mańyzdy baǵyty – jattyqtyrýshylarǵa berilgen basymdyq. Júıeniń negizin quraıtyn 15 myńnan astam mamannyń biliktiligine sońǵy nátıje tikeleı baılanysty.
– Osy zań aıasynda balalar men jasóspirimder sport mektepteri jattyqtyrýshy-oqytýshylarynyń eńbekaqysyn kóterý sharalary júzege asyrylyp jatyr. Olardyń jalaqysy laýazymdyq aqysynyń 30 paıyzy kóleminde ósedi. Qosymsha aqy biliktilik testileýinen ótken jáne oqý-jattyǵý protsesin ulttyq standarttarǵa saı júrgizetin mamandarǵa beriledi, – dep túsindirdi Týrızm jáne sport mınıstrliginiń baspasóz hatshysy Balym Adamıdenova.
Sarapshy Petr Belyı sońǵy jyldary salanyń basty máselesi bilikti kadrlardyń tapshylyǵy ekenin aıtady. Onyń pikirinshe, bul eń aldymen jalaqynyń tómendigi men mamandarǵa túsetin júktemeniń aýyrlyǵyna baılanysty edi. Tıisinshe qabyldanǵan zań bul jaǵdaıdy ózgertýi tıis.
– Jalaqynyń ósýi jattyqtyrýshy mamandyǵynyń mártebesin arttyrady, jas mamandardy tartýǵa qosymsha serpin beredi jáne kadrlardyń kommertsııalyq sektorǵa nemese shetelge ketip qalýyn ishinara toqtatady, – dep atap ótti ol.
Dastan Qapaev ta jattyqtyrýshylardyń jalaqysyn kóterý mamandardy saqtap qalý úshin jasalǵan óte mańyzdy qadam ekenin aıtady.
– Tek eńbekaqyny kóterý ǵana emes, bul zań jattyqtyrýshylardy kásibı turǵydan da ósýge yntalandyrady. Ústemeaqy biliktilik pen shákirtteriniń nátıjesine tikeleı baılanysty. Osylaısha sport mektepterindegi jattyqtyrýshy mamandyǵy mártebeli ári qarjylyq turǵydan turaqty bolady. Qural-jabdyqtar men ınfraqurylymnyń jańarýymen qatar, bul jattyqtyrýshylar úshin qolaıly orta qalyptastyrady, – deıdi Dastan Qapaev.
Sporttaǵy teńsizdik – ótkenniń enshisinde
Kórsetkishterdiń jalpy ósýine qaramastan, óńirlik teńgerimsizdik áli de sheshimin tappaǵan másele. Qalalarda balalardy sportpen qamtý deńgeıi 40 paıyzdan assa, aýyldyq jerlerde bul kórsetkish 22–25 paıyz tóńireginde qubylyp tur.
Buǵan ınfraqurylymnyń tapshylyǵy, jattyqtyrýshylardyń azdyǵy jáne kólik qatynasynyń qıyndyǵy sebep. Qarjy bólingen kúnniń ózinde, osy faktorlar balalardyń sektsııalarǵa barýyna kedergi keltiredi. Sarapshynyń aıtýynsha, jańa model bul máseleni tolyqtaı derlik sheshe alady.
– Jan basyna shaqqandaǵy normatıv biryńǵaı standart retinde belgilenetinin túsiný mańyzdy. Bul teńsizdik máselesin retteıdi. Bala elordada tura ma, álde shalǵaı aýdanda ma – mańyzdy emes, memleket oǵan belgili bir kólemde qoldaý kórsetýge kepildik beredi. Qosymsha shyǵyndardyń Respýblıkalyq bıýdjet komıssııasy tarapynan maquldanýy – dotatsııadaǵy aımaqtarda da qoldaýdyń turaqtylyǵyn qamtamasyz etedi, – dep atap ótti Dastan Qapaev.
Tsıfrlandyrý – zańsyzdyqqa tosqaýyl
Reformanyń jeke bir bóligi tsıfrlandyrýmen tyǵyz baılanysty. Buryn bul júıede balalardyń kelmeýi, tizimge adam qosý, tólemderdiń keshigýi, tipti qylmystyq isterge deıin jetetin zań buzýshylyqtar kezdesetin.
Jańa model esepke alýdyń tsıfrlyq platformasyn engizýdi kózdeıdi. Bul júıe naqty ýaqyt rejıminde balalardyń qatysýyn, qarajattyń qozǵalysyn jáne baǵdarlamalardyń tıimdiligin baqylaýǵa múmkindik beredi.
– Kez kelgen reformanyń ózindik táýekelderi bolady, biraq dál osy zań tsıfrlandyrý arqyly oǵan myqty tosqaýyl qoıyp otyr. Biryńǵaı aqparattyq júıelerdi engizý (burynǵy Artsport-tyń qatelikterin eskere otyryp) ár balany JSN arqyly tekserýge jol ashady. Derekterdiń ashyqtyǵy men operatorlardyń qarjylyq eseptiligine mindetti aýdıt júrgizý – júıeni eski «qaǵazbasty» esepten góri aıla-sharǵylardan áldeqaıda senimdi qorǵaıdy, — deıdi sarapshy.
Buǵan deıin ArtSport platformasyndaǵy jaǵdaı týraly talaı jazǵan bolatynbyz. Bastapqyda balalardy sport pen shyǵarmashylyqqa jappaı tartý quraly retinde bastalǵan joba aýqymdy zańsyzdyqtarǵa tap boldy. Tizimde tipti ómirden ótken jandar, jalǵan sektsııalar men is júzinde kórsetilmegen qyzmetter tirkeldi. Birqatar óńirde qylmystyq ister qozǵalyp, shyǵyn kólemi ondaǵan mıllıon teńgeni qurady. Nátıjesinde platforma jabyldy. Bul – tıimdi ákimshilendirý bolmasa, jaqsy áleýmettik bastamanyń qalaı jemqorlyq kózine aınalatynyna aıqyn mysal boldy.
Búginde 670 myń qazaqstandyq ulttyq sport túrlerimen aınalysady, onyń 450 myńy – balalar. Bul baǵyt mádenı saıasattyń bir bóligi jáne jastardy tárbıeleý quraly. Balalar sporty tártipti qalyptastyryp, jasóspirimderdiń bos ýaqytyn tıimdi ótkizýine septigin tıgizedi.
Qazaqstandaǵy balalar sportynyń reformasy daıyndyq sapasyn arttyrý jáne qarjylandyrýdyń ashyqtyǵyn qamtamasyz etý sekildi bir mezgilde birneshe mindetti sheshýge baǵyttalǵan. Alaıda eń basty másele – júıeniń bul qaǵıdalardy is júzinde qanshalyqty tıimdi júzege asyra alatyndyǵynda bolyp otyr.
Memleket qarjylyq jáne ınstıtýttyq bazany kúsheıtip jatqanda, reformanyń túpki nátıjesi – jańa erejelerdiń iri qalalardan bastap eń shalǵaı aýdandarǵa deıin qanshalyqty júıeli jumys isteıtinine baılanysty bolmaq.
Aıta keteıik, buǵan deıin Qaraǵandyda balalar sportyna bólingen qarjy jymqyrylǵanyn jazǵan edik.
