14:06, 30 Naýryz 2015

Balalar sózi - danalar kózi

ASTANA. QazAqparat - «QazAqparat» halyqaralyq aqparattyq agenttigi Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń 2015 jyly Qazaq handyǵy qurylýynyń 550 jyldyǵyn ótkizý týraly bastamasyna oraı, «Mádenı mura» baǵdarlamasy aıasynda shyqqan 100 tomdyq aýyz ádebıetiniń jyr-tolǵaýlary, qıssa-dastandar, sóz ustaǵan sheshender men bılerimizden qalǵan naqyldar, tarıhı jádigerlerdi oqyrmandar nazaryna tartyp kele jatqandyǵy belgili. Búgin osy «Balalar sózi» 100 tomdyǵyna qysqasha sholýdy usynamyz.

1-tom. Hıkaıalyq dastandar

QURASTYRÝShYDAN
Keńestik dáýirge deıin qazaq folklorynyń mátinderi, negizinen, arab árpinde basylǵany belgili. Al, arab jazýynda daýysty dybystardyń jasyryn turatyny, bas áriptiń bolmaıtyndyǵy, tynys belgileriniń qoıylmaıtyndyǵy mátinderdi durys oqýǵa edáýir qolbaılaý bolady. Sonymen qatar qazaq jáne arab tilderi ár túrli tildik júıege jatatyndyqtan, arab álipbıi tilimizdegi tól dybystardy tańbalaýǵa da, onyń ózindik erekshelikterin baıqatýǵa da dármensiz. Sondaı-aq, HIH ǵasyrda arab jazýyn paıdalanýdyń jalpyǵa ortaq erejeleriniń bolmaýy da óz áserin tıgizbeı qalmady. Sondyqtan tomdardy daıyndaý barysynda qoljazbalardy durys oqý úshin mátinderge muqııat taldaýlar men saraptaý jumystary júrgizildi.
Buǵan qosa, tóńkeriske deıingi kezeńdegi halyq ádebıeti úlgilerin jınap kóshirýshiler jáne kitap etip shyǵarýshylar tatar medreselerinde bilim aldy. Qazaq kitaptarynyń basym kópshiligi Qazanda jaryq kórdi. Sondyqtan bolar, qazan tóńkerisine deıin jaryq kórgen mátinderde keıbir qazaq sózderiniń ózgertilip, tatar tiliniń jazý qaǵıdalary boıynsha jazylyp ketkenin kórýge bolady.
Sondaı-aq, dastandarda arab, parsy tilderinen áldeqashan enip, tól sózderimizge aınalǵan kóptegen sózder túpnusqasy boıynsha, mysaly: nár-nahar, aqyl-ǵaqyl, óner-hóner, perzent-farzant, t.b. bolyp jazylǵan.
Mundaı jaǵdaıdyń bárinde de, kóbine, qazaq tiliniń qalyptasqan jazý normalaryn saqtaýǵa tyrystyq. Sonymen birge keıbir jaǵdaılarda jyr uıqasyn buzbaý úshin túpnusqalyq formalar saqtaldy. Al kóne túrki sózderine kelsek, bul toptaǵy sózder qoljazbadaǵy jazylýy boıynsha berildi. Mysaly: qara-sána; bilán, birlán; erúshti; andan soń, andan; jylaǵash, bitkesh; bolur; berlese; túrlik-túrlik; ınaný; tiriklik; depler, deıler, derler, jiberdiler, tastadylar, kelerler; óltireturǵan; bolǵandan soń, ishkenden soń, t.b.
Keıbir shýmaqtarda jekelegen sózder men jalǵaýlyqtardyń túsip qalý faktileri kezdesedi. Mundaı jaǵdaıda qajetti sózder jaqshaǵa alynyp beriledi: [dep], [dedi], t.b.
Atalǵan serııa folklorymyzdyń altyn qoryndaǵy mańyzdy salasy bolyp tabylatyn dastandyq epostyń bir tarmaǵy- taqyryptyq, sıýjettik aýqymy óte keń hıkaıalyq dastandardan bastalady. Olar segiz tom quraıdy.
Serııanyń alǵashqy tomyna engen dastandar: «Syrshy molda», «Ǵaıar qatyn», «Qıssa Zeıne Zaıýb», «Jetim kódek», «Orqa-Kúlshe», «Qıssa Tahır».
Bul shyǵarmalardyń sıýjetteri óte kóne, mysaly, «Ǵaıar qatyn» dastanynyń sıýjeti b.d.d. I ǵasyrda qaǵazǵa túsirilgen, al «Syrshy moldanyń» sıýjeti bizdiń dáýirimizdiń V-VI ǵasyrlarynda qurastyrylǵan «Shýkasaptatı» kitabynan belgili.
«Ǵaıar qatyn» dastanynan basqa, tomǵa engizilip otyrǵan shyǵarmalar kırıll árpinde alǵash ret baspaǵa usynylyp otyr.
Tomnyń kólemi-22,5 b.t.

2-tom. Hıkaıalyq dastandar

QURASTYRÝShYDAN

M.O. Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýty memlekettik «Mádenı mura» baǵdarlamasy sheńberinde jarııalanatyn «Babalar sózi» atty júz tomdyq basylymdy daıyndap, jarııalaý jumysyn jalǵastyrýda.
Atalǵan basylymnyń basty maqsaty-halyqtyń rýhanı murasyn sol kúıinde ózine qaıtarý, ıaǵnı qolda bar folklorlyq materıaldardy túgel jaryqqa shyǵarý.
«Babalar sózi» serııasy-ǵylymı basylym. Bul serııanyń negizgi prıntsıpi-shyǵarmanyń tabylǵan nusqalaryn júıelep, ózara salystyra zerttep, onyń sıýjeti men janrlyq belgileri týraly tolyq kórinis beretin mátindi oqyrmanǵa usyný. Kerek bolǵan jaǵdaıda birneshe varıanttary jarııalanady.
Árbir tom ǵylymı qosymshalarmen tolyǵyp otyrady. Ǵylymı qosymshalar tomǵa engen mátinderge jazylǵan túsiniktemelerdi jáne olardyń tabylǵan varıanttary jóninde málimetterdi qamtıdy. Sondaı-aq buǵan sózdik, jer-sý ataýlary, mátinderde kezdesetin tarıhı tulǵalar men dinı esimderge arnalǵan túsinikter, dastannyń jınaýshylary men onyń jyrlaýshylary týraly derekter, paıdalanylǵan ádebıetter tizimi, orys jáne aǵylshyn tilderinde jazylǵan túıin kiredi.
«Babalar sózi» serııasynyń oqyrman jurtshylyqqa usynylyp otyrǵan ekinshi tomy jaryq kórgen birinshi tomy sekildi hıkaıalyq dastandarǵa arnalǵan.
Bul tomǵa hıkaıalyq mazmundaǵy 9194 joldan turatyn «Shahmaran» dastany enip otyr.
«Shahmaran»-kóp qabatty, kóp taqyrypty, sıýjeti shytyrman shyǵarma. Onyń negizgi ıdeıasy-jalpyadamzattyq rýhanı qundylyqtardy dáripteý, joǵary adamı qasıetterdi nasıhattaý, úndeý.
Shyǵarmada kóne dáýirlerde qalyptasqan totemdik túsinikterge negizdelgen arhaıkalyq mıfter, qııal-ǵajaıyp ertegiler men dastandyq epostyń kóptegen motıvteri men sıýjetteri, Quran Kárim hıkaıattary jáne shyǵystyq ańyz, áńgimeler keń kórinis tapqan. Jyrshy olardy mazmunyna sáıkes shyǵarmanyń negizgi ıdeıasyn júzege asyrý maqsatymen paıdalanyp otyrady.
«Shahmaranda» ortaǵasyrlyq dúnıetanymdyq kózqarastar ýaǵyzdalady. Biraq ta olar jalań aqıqat túrinde emes, shyǵys halyqtary ádebıeti men folklory turǵysynan, onda qalyptasqan kórkem beıneler arqyly jáne jalpy alǵanda hıkaıalyq [novellalyq] rýhta taldanyp túsindiriledi.
Tomdy daıyndaý barysynda HH ǵasyrdyń basynda arab árpinde basylyp shyqqan mátinderdi durys taný úshin olarǵa muqııat taldaýlar men saraptaý jumystary júrgizildi. Túpnusqada qate jazylǵan sózder qazaq tiliniń jalpyǵa ortaq jazý normalaryna jáne kontekske sáıkes túzetilip otyrdy, al keıbir shýmaqtarda jekelegen sózder men jalǵaýlyqtar túsip qalǵan jaǵdaıda qajetti sózder jaqshaǵa alynyp berildi.
Tomǵa enip otyrǵan shyǵarmanyń tili men sóz saptaý máneri dastandyq epostyń kitabı úlgilerine tán. Munda arab, parsy sózderi jıi kezdesedi. Olar qazaq tiline aýdarylyp, tomnyń sońynda arnaıy sózdikte toptastyryldy. Sonymen birge «Shahmaran» dastanynda kóne túrkilik formalar saqtalǵanyn aıtyp ketken abzal. Mysaly, tirlik sózi kóne tiriklik túrinde, ılaný sózi kóne ınaný túrinde berilgen; deý etistiginiń birneshe eski formalary saqtalǵan: deıe, deıúr, derdiler, deıdiler, deıe-dúr, deıúp, t.b.; «men» tulǵaly shylaý «birlán», «ılá», «ılán» túrinde jıi qoldanylǵan; etistik, syn esim tulǵaly sózder «dúr» tulǵasynda jıi kezdesedi: aıan-dúr, bar-dúr, t.b.; sondaı-aq basqa da kóne formalar saqtalǵan: mysaly, aıt-sána, andan sońyra, andan soń, jaqyndaǵash, menim, t.b. Olar esh ózgertýsiz berildi. Demek, túpnusqanyń sóz qoldanysy tolyq saqtalyndy.
1909 jyly Qazan qalasynda kitap bolyp shyqqan «Shahmaran» mátini arab árpimen jazylǵan túpnusqadan esh ózgerissiz daıyndalyp, kırıll árpinde birinshi ret oqyrmanǵa usynylyp otyr.
Tomnyń kólemi-22 b.t.

3-tom. Hıkaıalyq dastandar

QURASTYRÝShYDAN

M.O. Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýty memlekettik «Mádenı mura» baǵdarlamasy sheńberinde jarııalanatyn «Babalar sózi» atty júz tomdyq basylymdy daıyndap, jarııalaý jumysyn jalǵastyrýda.
«Babalar sózi» serııasy-ǵylymı basylym. Onyń negizgi prıntsıpi-shyǵarmanyń tabylǵan nusqalaryn júıelep, ózara salystyra zerttep, folklorlyq shyǵarmanyń sıýjeti men janrlyq belgileri týraly tolyq kórinis beretin mátindi oqyrmanǵa usyný. Kerek bolǵan jaǵdaıda birneshe varıanttary jarııalanady.
Árbir tom ǵylymı qosymshalarmen tolyǵyp otyrady. Ǵylymı qosymshalar tomǵa engen mátinderge jazylǵan túsiniktemelerdi jáne olardyń tabylǵan varıanttary jóninde málimetterdi qamtıdy. Sondaı-aq buǵan sózdik, jer-sý ataýlary, mátinderde kezdesetin tarıhı tulǵalar men dinı esimderge arnalǵan túsinikter, dastannyń jınaýshylary men onyń jyrlaýshylary týraly derekter, paıdalanylǵan ádebıetter tizimi, orys jáne aǵylshyn tilderinde jazylǵan túıin kiredi.
«Babalar sózi» atty serııanyń úshinshi tomy alǵashqylary tárizdi hıkaıalyq dastandarǵa arnalǵan, olar: «Qıssa Sherızat», «Qarqabat», «Qulqanys-Zebershe», «Qıssa Gúlshahra dohtarı sultan Kashmır».
Dastandyq epostyń mańyzdy, kólemdi, baı bólshegin quraıtyn, oqıǵasy qyzyqty bolyp keletin hıkaıalyq dastandar taqyryp jaǵynan san alýan. Mysaly, áıeldiń aıarlyǵy, danalyǵy men adaldyǵy týraly, asqan aqyl men aılany dáripteıtin, dostyq pen danalyq, aldaýyshtar men aıarlar týraly, tarıhı keıipkerlerdiń keńdigin, zeıindiligin, jomarttyǵyn, qaıyrymdylyǵyn jáne basqa da tulǵalyq qasıetterin sýretteıtin dastandar, t.s.s.
Sonymen birge biraz hıkaıalyq dastandardyń negizgi saryny-mahabbat taqyryby. Munda da eki jas ǵashyqtyq ańsary úshin kúresedi, kóp qıyndyq kóredi, ár túrli sıtýatsııaǵa túsedi. Biraqta keıipkerlerdiń osy joldaǵy is-áreketteri mindetti túrde hıkaıalyq sıpatta bolady; olar kedergi-qıyndyqtardy aqyl- aıla, ómirlik tájirıbe, tapqyrlyq, zeıindilik arqasynda jeńedi. Bul shyǵarmalar kúlkili, nanymsyz epızod, motıvterge toly. Tomda jarııalanyp otyrǵan dastandar negizinen sol úlgide.
Hıkaıalyq dastandardyń sıýjetteri kóbinese shyǵystyq bolyp keletini belgili. Mysaly, tomǵa usynylyp otyrǵan, taqyryby bir bolǵanymen arasynda aıtarlyqtaı aıyrmashylyǵy bar «Qıssa Sherızat» pen «Qarqabat» jáne «Qıssa Gúlshahra dohtarı sultan Kashmır» dastandarynyń dúnıege kelýine orta ǵasyrlarda óte keń taraǵan, kóbinese qara sóz úlgisinde áńgimelengen parsylyq qıssa, hıkaıattar sebepshi bolǵan. Al «Qulqanys-Zebershe» dastanynda ulttyq eposymyzǵa tán qudalyq saltyna negizdelgen arhaıkalyq sıýjet novellalyq úlgide damyp, dastan fabýlasy kóptegen hıkaıalyq motıv, oqıǵa, epızod, kórinistermen baıyǵan.
Tomdy daıyndaý barysynda HIH ǵasyrda arab árpinde jazylǵan qoljazbalar men Qazan tóńkerisine deıin kitap bolyp shyqqan dúnıelerdi durys taný úshin mátinderge muqııat taldaýlar men saraptaý jumystary júrgizildi. Túpnusqada qate jazylǵan sózder qazaq tiliniń jalpyǵa ortaq jazý normalaryna jáne kontekske sáıkes túzetilip otyrdy, al keıbir shýmaqtarda jekelegen sózder men jalǵaýlar túsip qalǵan jaǵdaıda qajetti sózder jaqshaǵa alynyp berildi.
Jarııalanyp otyrǵan mátinderde baıyrǵy jalpytúrkilik sózder men grammatıkalyq formalardyń, qazir qoldanystan shyǵyp umytyla bastaǵan kóne qazaq sózderi men jergilikti [dıalekt] sózderdiń jıi ushyrasatynyn atap aıtqan jón. Olar túpnusqalyq túrinde berildi, demek shyǵarmalardyń sóz qoldanysy tolyq saqtalady. Al bir top parsy, arab tilinen aýysqan sózder qazaq tiline aýdarylyp, tomnyń sońynda arnaıy sózdikte toptastyryldy.
«Qarqabat» pen «Qulqanys-Zebershe» mátinderi Keńes dáýirinde bir ret ǵylymı-kópshilikke arnalǵan jınaqta biraz túzetýlermen, redaktsııaǵa ushyrap jarııalanǵan. Tomda ol mátinder túpnusqadan daıyndalyp, esh ózgerissiz berilip otyr.
«Qıssa Sherızat» dastany 1870 jylǵy qoljazbadan esh ózgerissiz daıyndalyp, qalyń oqyrmanǵa alǵash ret usynylyp otyr.
«Qıssa Gúlshahra dohtarı sultan Kashmır» 1901 jyly Qazan qalasynda arab árpinde basylyp shyqqan kitaptan daıyndaldy. Mátin birinshi ret oqyrmanǵa usynylyp otyr.
Tomnyń kólemi-20,5 b.t.

4-tom. Hıkaıalyq dastandar

QURASTYRÝShYDAN

M.O.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýty Memlekettik «Mádenı mura» baǵdarlamasy sheńberinde jarııalanatyn «Babalar sózi» atty júz tomdyq basylymdy daıyndap, jarııalaý jumysyn jalǵastyrýda.
«Babalar sózi» serııasy-ǵylymı basylym. Onyń negizgi prıntsıpi-shyǵarmanyń tabylǵan nusqalaryn júıelep, ózara salystyra zerttep, folklorlyq shyǵarmanyń sıýjeti men janrlyq belgileri týraly tolyq kórinis beretin mátindi oqyrmanǵa usyný. Kerek bolǵan jaǵdaıda birneshe varıanttary jarııalanady. Ol varıanttar bir tomda jınaqtalmasa, ǵylymı jumystardyń barysyna qaraı keıingi tomdarda basylady.
Árbir tom ǵylymı qosymshalarmen tolyǵyp otyrady. Ǵylymı qosymshalar tomǵa engen mátinderge jazylǵan túsiniktemelerdi jáne olardyń tabylǵan varıanttary jóninde málimetterdi qamtıdy. Sondaı-aq buǵan sózdik, jer-sý ataýlary, mátinderde kezdesetin tarıhı tulǵalar men dinı esimderge arnalǵan túsinikter, dastannyń jınaýshylary men onyń jyrlaýshylary týraly derekter, paıdalanylǵan ádebıetter tizimi, orys jáne aǵylshyn tilderinde jazylǵan túıin kiredi.
«Babalar sózi» atty serııanyń tórtinshi tomy alǵashqylary tárizdi hıkaıalyq dastandarǵa arnaldy.
Hıkaıalyq dastandar-dastandyq eposymyzdyń óte kólemdi, mańyzdy, baı salasy. Olardyń basym kópshiligi HIH ǵasyrda týyndap, 1917 jylǵa deıin arab árpinde kitap bolyp jaryq kórdi, qoljazba kúıinde saqtalyp turǵandary da az emes.
Ókinishke oraı, bul týyndylar HH ǵasyrdyń sońǵy onjyldyǵynda ǵana dastandyq epostyń basqa túrlerinen ajyratylyp júıelenip, olardyń janrlyq nyshandary sıpattalyp, hıkaıalyq [novellalyq] dep jiktelip, birneshe úlgileri kópshilikke arnalǵan jınaqtarda jarııalandy.
Usynylyp otyrǵan tomǵa úsh dastan engizilip otyr, olar: «Qıssa Hatymtaı jomart», «Hıkaıat dastan Hatymtaı», «Qıssa Qasym jomart». Bul dastandarǵa saqılyǵymen, keńpeıildigimen belgili bolǵan Hatymtaı jomart pen Qasym jomarttyń atyna baılanysty týǵan ańyz-áńgimeler arqaý bolǵan.
Tomdy daıyndaý barysynda HІH ǵ. aıaǵynda, HH ǵ. basynda arab árpinde kitap bolyp shyqqan dúnıelerdi durys taný úshin mátinderge muqııat taldaýlar men saraptaý jumystary júrgizildi. Túpnusqada qate jazylǵan sózder qazaq tiliniń jalpyǵa ortaq jazý normalaryna jáne kontekske sáıkes túzetilip otyrdy, al keıbir shýmaqtarda jekelegen sózder men jalǵaýlar túsip qalǵan jaǵdaıda qajetti sózder jaqshaǵa alynyp berildi.
Tomǵa enip otyrǵan shyǵarmalardyń tili men sóz saptaý máneri dastandyq epostyń kitabı úlgilerine tán. Munda arab, parsy sózderi jıi kezdesedi. Olar qazaq tiline aýdarylyp, tomnyń sońynda arnaıy sózdikte toptastyryldy. Sonymen birge mátinderde kóne túrkilik formalar saqtalǵanyn aıtyp ketken lazym, mysaly: tirik; tań atqash; kórgesh; tileı-dúrmin; abzal-dúr; baǵyrym; birlán, bilán, ılá, ılán; bar-sána, t. b. Olar esh ózgertýsiz berildi. Demek, túpnusqanyń sóz qoldanysy tolyq saqtalyndy.
1897 jyly Qazan qalasynda jaryq kórgen «Qıssa Hatymtaı jomart» atty shaǵyn dastan, sondaı-aq, 1913 jyly Qazan qalasynda ornalasqan Dombrovskıı baspahanasynan kitap bolyp shyqqan óte kólemdi «Hıkaıat dastan Hatymtaı» mátini Qazan tóńkerisinen keıin birinshi ret oqyrmanǵa usynylyp otyr. Al «Qıssa Qasym jomart» Keńes dáýirinde bir-aq ret kópshilikke arnalǵan jınaqta biraz túzetýlermen, redaktsııaǵa ushyrap jarııalanǵan.
Tomǵa engen mátinder túpnusqadan daıyndalyp, esh ózgerissiz berilip otyr.
Tomnyń kólemi-20,5 b.t.

5-tom. Hıkaıalyq dastandar

QURASTYRÝShYDAN

M.O.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýty memlekettik «Mádenı mura» baǵdarlamasy sheńberinde jarııalanatyn «Babalar sózi» atty kóp tomdyq basylymdy daıyndap, jarııalaý jumysyn jalǵastyrýda.
Atalǵan basylymnyń basty maqsaty-halyqtyń rýhanı murasyn sol kúıinde ózine qaıtarý, ıaǵnı qolda bar folklorlyq mátinderdi túgel jaryqqa shyǵarý.
«Babalar sózi» serııasy-ǵylymı basylym. Onyń negizgi prıntsıpi-shyǵarmanyń tabylǵan nusqalaryn júıelep, ózara salystyra zerttep, folklorlyq shyǵarmanyń sıýjeti men janrlyq belgileri týraly tolyq kórinis beretin mátindi oqyrmanǵa usyný. Kerek bolǵan jaǵdaıda birneshe varıanttary jarııalanady.
Árbir tom ǵylymı qosymshalarmen tolyǵyp otyrady. Ǵylymı qosymshalar tomǵa engen mátinderge jazylǵan túsiniktemelerdi jáne olardyń tabylǵan varıanttary jóninde málimetterdi qamtıdy. Sondaı-aq buǵan sózdik, jer-sý ataýlary, mátinderde kezdesetin tarıhı tulǵalar men dinı esimderge arnalǵan túsinikter, dastannyń jınaýshylary men jyrlaýshylary týraly derekter, paıdalanylǵan ádebıetter tizimi, orys jáne aǵylshyn tilderinde jazylǵan túıin kiredi.
«Babalar sózi» atty serııanyń besinshi tomy alǵashqylary tárizdi hıkaıalyq dastandarǵa arnalǵan, olar: «Qaǵıra men Taımus», «Hıkaıat Sálimjan», «Hıkaıat Marǵuba qatyn», «Balyqshy ılá ǵıfrıt qıssasy», «Qıssa Tájbaqyt-Horshahra qyz», «Qıssa úsh qyz».
Bul shyǵarmalardyń taqyryby san alýan: áıeldiń aıarlyǵy, danalyǵy men adaldyǵy týraly, shyn dostyqty, asqan aqyl men aılany dáripteý, t.b. Dastandarda keıipkerlerdiń ómiri mysalǵa alynyp, olardyń taǵdyr-taýqymeti arqyly adam boıyndaǵy jaman qasıetter synalyp, izgi qasıetter dáripteledi, jaqsylyq pen jamandyq týraly ǵıbrat aıtylady.
Tomǵa engen barlyq dastandar shyǵys halyqtarynyń folklorynda baıyrǵy zamannan belgili bop, bertin kele kitabı eskertkishterde jarııalanǵan shyǵarmalardyń sıýjetterin arqaý etken. Mysaly, «Hıkaıat Marǵuba qatyn» dastanynyń mazmuny «Myń bir túnniń» 489-490-túnderinde aıtylatyn áńgimeden, «Balyqshy ılá ǵıfrıt qıssasy» «Myń bir túnniń» 4-10-túnder aralyǵynda aıtylatyn áńgimeden órbigen, «Qaǵıra men Taımustyń» sıýjeti «Totynamanyń» 24-túninde aıtylatyn sıýjetke uqsas, t.b. Sondaı-aq, keıbir dastandar ǵylymda «ramalyq kompozıtsııa» dep atalatyn ádis boıynsha jyrlanǵan, sondyqtan olardyń quramynda, mysaly, «Qıssa úsh qyz», «Balyqshy ılá ǵıfrıt qıssasy» dastandarynda birneshe aralyq áńgimelerdi kezdestirýge bolady.
Tomdy daıyndaý barysynda 1889-1911 jyldar aralyǵynda arab árpinde basylyp shyqqan kitaptar men 1870-1930 jyldary jazylǵan qoljazbalardy durys taný úshin mátinderge muqııat taldaýlar men saraptaý jumystary júrgizildi. Túpnusqada qate jazylǵan sózder qazaq tiliniń jalpyǵa ortaq jazý normalaryna jáne kontekske sáıkes túzetilip otyrdy, al keıbir shýmaqtarda jekelegen sózder men jalǵaýlyqtar túsip qalǵan jaǵdaıda qajetti sózder jaqshaǵa alynyp berildi.
Jalpy bul shyǵarmalardyń tili men sóz saptaý máneri dastandyq epostyń kitabı úlgilerine tán. Munda arab, parsy sózderi jıi kezdesedi. Olar qazaq tiline aýdarylyp, tomnyń sońynda arnaıy sózdikte toptastyryldy. Sonymen birge mátinderde baıyrǵy jalpytúrkilik sózder men grammatıkalyq formalar, kóne jáne jergilikti [dıalekt] qazaq sózderi barshylyq. Olar túpnusqalyq qalpynda berildi. Demek, shyǵarmalardyń sóz qoldanysy tolyq saqtaldy.
Tomǵa engen mátinder esh ózgerissiz túpnusqalardan daıyndaldy: «Qaǵıra men Taımus» shamamen 1870-1900 jyldar aralyǵynda jazylǵan qoljazbadan, «Hıkaıat Sálimjan» 1896 jyly Qazan qalasynda arab árpinde jaryq kórgen kitaptan, «Hıkaıat Marǵuba qatyn» 1889 jylǵy basylymnan, «Balyqshy ılá ǵıfrıt qıssasy» 1911 jylǵy kitaptan, «Qıssa Tájbaqyt-Horshahra qyz» 1906 jylǵy kitaptan, «Qıssa úsh qyz» 1897 jylǵy kitaptan ázirlendi.
Jarııalanyp otyrǵan dastandardyń bári alǵash ret oqyrmanǵa usynylyp otyr.
Tomnyń kólemi-21,5 b.t.

6-tom. Hıkaıalyq dastandar

QURASTYRÝShYLARDAN

M.O. Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýty Memlekettik Mádenı mura» baǵdarlamasy sheńberinde jarııalanatyn «Babalar sózi» atty júz tomdyq basylymdy daıyndap, jarııalaý jumysyn jalǵastyrýda.
«Babalar sózi» serııasy-ǵylymı basylym. Onyń negizgi prıntsıpi-shyǵarmanyń tabylǵan nusqalaryn júıelep, ózara salystyra zerttep, folklorlyq shyǵarmanyń sıýjeti men janrlyq belgileri týraly tolyq kórinis beretin mátindi oqyrmanǵa usyný. Kerek bolǵan jaǵdaıda birneshe varıanttary jarııalanady. Ol varıanttar bir tomda jınaqtalmasa, ǵylymı jumystardyń barysyna qaraı keıingi tomdarda basylady.
Árbir tom ǵylymı qosymshalarmen tolyǵyp otyrady. Ǵylymı qosymshalar tomǵa engen mátinderge jazylǵan túsiniktemelerdi jáne olardyń tabylǵan varıanttary jóninde málimetterdi qamtıdy. Sondaı-aq buǵan sózdik, jer-sý ataýlary, mátinderde kezdesetin tarıhı tulǵalar men dinı esimderge arnalǵan túsinikter, dastannyń jınaýshylary men onyń jyrlaýshylary týraly derekter, paıdalanylǵan ádebıetter tizimi, orys jáne aǵylshyn tilderinde jazylǵan túıin kiredi.
«Babalar sózi» atty serııanyń altynshy tomy alǵashqylary syndy hıkaıalyq dastandarǵa arnaldy. Usynylyp otyrǵan tomǵa tórt dastan engizilip otyr, olar: «Bolat, Janat», «Qıssa samuryq», «Qıssa Jámshıd», «Altyn balyq».
Bul shyǵarmalardyń túp tórkini shyǵys halyqtarynyń folklory men ádebıetinen alynǵan. Mysaly, «Qıssa samuryq» pen «Altyn balyq» dastandary «Myń bir tún» ertegileriniń jelisimen jyrlanǵan. «Qıssa Jámshıdtiń» bas keıipkeri Jámshıd-parsylardyń kóne ańyzdary men Ferdaýsıdiń «Shahnamasy» boıynsha ejelgi Irannyń aty ańyzǵa aınalǵan ejelgi patshasy. Biraq dastan keıipkeri «Shahnamanyń» bas qaharmandarynyń biri-jer-júzin bılegen, meıirimdi Ahýramazdadan kúsh-qýat alyp otyrǵan Jámshıd patshaǵa uqsamaıdy. Ol kezek-kezek úsh sulýǵa ǵashyq bolyp, solarmen qosylý úshin bar jigerin jumsap, aıanbaı kúresken ánshi, dombyrashy, sal-seri úlgisinde sýretteledi. Demek, kóne mıf, ańyzdardan, tarıhı qujattardan belgili Jámshıd beınesi ózgeriske ushyrap, dastanda romandyq-hıkaıalyq keıipker retinde beınelenedi. Al «Bolat, Janat» dastany «jazyqsyz qýǵynǵa ushyraǵan jandar» týraly kóptegen halyqtardyń folklorynda belgili halyqaralyq sıýjetke qurylǵan.
Bul dastandardyń sıýjeti shytyrman, oqıǵasy tańǵajaıyp.
Tomdy daıyndaý barysynda 1917 jylǵa deıin arab árpinde basylyp shyqqan kitaptar men arab árpinde jazylǵan qoljazbalardy durys taný úshin mátinderge muqııat taldaýlar men saraptaý jumystary júrgizildi. Túpnusqada qate jazylǵan sózder qazaq tiliniń jazý normalaryna jáne kontekske sáıkes túzetilip otyrdy, al keıbir shýmaqtarda jekelegen sózder men jalǵaýlyqtar túsip qalǵan jaǵdaıda qajetti sózder tik jaqshaǵa alynyp berildi.
Jalpy bul shyǵarmalardyń tili men sóz saptaý máneri dastandyq epostyń kitabı jáne aýyzsha jyrlanǵan úlgilerine tán. Munda arab, parsy sózderi jıi kezdesedi. Olar qazaq tiline aýdarylyp, tomnyń sońynda arnaıy sózdikte toptastyryldy. Sonymen birge mátinderde baıyrǵy jalpytúrkilik sózder men grammatıkalyq formalar, kóne jáne jergilikti [dıalekt] qazaq sózderi barshylyq. Olar túpnusqalyq qalpynda berildi. Demek, shyǵarmalardyń sóz qoldanysy tolyq saqtaldy.
Tomǵa enip otyrǵan «Qıssa samuryq» pen «Altyn balyq» dastandary alǵash ret oqyrmanǵa usynylyp otyr. Al «Bolat, Janat» pen «Qıssa Jámshıd» buryn kópshilikke arnalǵan jınaqtarda jarııalanǵanymen, ǵylymı basylymdarǵa qoıylatyn talaptarǵa saı, túpnusqadan esh ózgerissiz daıyndalyp, oqyrmanǵa alǵash usynylyp otyr.
Tomnyń kólemi-22 b.t.

7-tom. Hıkaıalyq dastandar

QURASTYRÝShYLARDAN
M.O. Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýty Memlekettik «Mádenı mura» baǵdarlamasy sheńberinde jarııalanatyn «Babalar sózi» atty júz tomdyq basylymdy daıyndap, jarııalaý jumysyn jalǵastyrýda.
«Babalar sózi» serııasy-ǵylymı basylym. Onyń negizgi prıntsıpi-shyǵarmanyń tabylǵan nusqalaryn júıelep, ózara salystyra zerttep, folklorlyq shyǵarmanyń sıýjeti men janrlyq belgileri týraly tolyq kórinis beretin mátindi oqyrmanǵa usyný. Kerek bolǵan jaǵdaıda birneshe varıanttary jarııalanady. Ol varıanttar bir tomda jınaqtalmasa, ǵylymı jumystardyń barysyna qaraı keıingi tomdarda basylady.
Árbir tom ǵylymı qosymshalarmen tolyǵyp otyrady. Ǵylymı qosymshalar tomǵa engen mátinderge jazylǵan túsiniktemelerdi jáne olardyń tabylǵan varıanttary jóninde málimetterdi qamtıdy. Sondaı-aq buǵan sózdik, jer-sý ataýlary, mátinderde kezdesetin tarıhı tulǵalar men dinı esimderge arnalǵan túsinikter, dastannyń jınaýshylary men onyń jyrlaýshylary týraly derekter, paıdalanylǵan ádebıetter tizimi, orys jáne aǵylshyn tilderinde jazylǵan túıin kiredi.
«Babalar sózi» serııasynyń betashary-HIH ǵasyrda keń damyp, folklorymyzdyń táýelsiz, tolyqqandy janry retinde qalyptasqan qazaq dastandary túrlik sıpaty men erekshelikterine oraı dinı, hıkaıalyq, ǵashyqtyq, qaharmandyq bolyp jikteledi.
Serııanyń alǵashqy toǵyz tomyn hıkaıalyq dastandar quraıdy. Olardyń mazmuny qyzyqty, oqıǵasy shytyrman, sıýjetteriniń túp tórkini kóbine shyǵystyq ıa halyqaralyq bolyp keledi.
Oqyrmanǵa usynylyp otyrǵan atalmysh serııanyń jetinshi tomy alǵashqylary syndy hıkaıalyq dastandarǵa arnalǵan; buǵan óte kólemdi, 9312 joldan turatyn «Ábýǵalısına, Ábilharıs» dastany enip otyr. Bul shyǵarma 980-1037 jyldary ómir súrgen belgili oıshyl, ǵulama Ibn Sınaǵa [Avıtsenna] arnalǵan. Biraq bul tarıhı shyǵarma emes. Dastannyń bas keıipkeri óziniń prototıpi-tarıhı Ibn Sınadan múlde alshaqtap ketken, túptep kelgende ol buqara halyqtyń baqytty ómir súrýin, ádilettilikti ańsaǵan arman-qııalynan týǵan tıptelgen folklorlyq beıne.
Tomdy daıyndaý barysynda 1917 jylǵa deıin arab árpinde basylyp shyqqan kitaptar men arab árpinde jazylǵan qoljazbalardy durys taný úshin mátinderge muqııat taldaýlar men saraptaý jumystary júrgizildi. Túpnusqada qate jazylǵan sózder qazaq tiliniń jazý normalaryna jáne kontekske sáıkes túzetilip otyrdy, al keıbir shýmaqtarda jekelegen sózder men jalǵaýlyqtar túsip qalǵan jaǵdaıda qajetti sózder tik jaqshaǵa alynyp berildi. Mátinde kezdesken arab, parsy jáne orys sózderi qazaq tiline aýdarylyp, tomnyń sońynda arnaıy sózdikte toptastyryldy.
Jalpy bul shyǵarmanyń tili men sóz saptaý máneri dastandyq epostyń aýyzsha jyrlanǵan úlgilerine tán.
Tomda jarııalanyp otyrǵan mátin 1990 jyly ǵylymı- kópshilikke arnalǵan jınaqta biraz qysqartý, redaktsııalyq ózgertýlermen jaryq kórgen. Mátin osy jarııalanymǵa qoljazbadan esh ózgerissiz daıyndaldy.
Tomnyń kólemi-21 b.t.

8-tom. Hıkaıalyq dastandar

QURASTYRÝShYLARDAN

M.O. Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýty Memlekettik «Mádenı mura» baǵdarlamasy sheńberinde jarııalanatyn «Babalar sózi» atty júz tomdyq basylymdy daıyndap, jarııalaý jumysyn jalǵastyrýda.
«Babalar sózi» serııasy-ǵylymı basylym. Onyń negizgi prıntsıpi-shyǵarmanyń tabylǵan nusqalaryn júıelep, ózara salystyra zerttep, folklorlyq shyǵarmanyń sıýjeti men janrlyq belgileri týraly tolyq kórinis beretin mátindi oqyrmanǵa usyný. Kerek bolǵan jaǵdaıda birneshe varıanttary jarııalanady.
Árbir tom ǵylymı qosymshalarmen tolyǵyp otyrady. Ǵylymı qosymshalar tomǵa engen mátinderge jazylǵan túsiniktemelerdi jáne olardyń tabylǵan varıanttary jóninde málimetterdi qamtıdy. Sondaı-aq buǵan sózdik, jer-sý ataýlary, mátinderde kezdesetin tarıhı tulǵalar men dinı esimderge arnalǵan túsinikter, dastannyń jınaýshylary men onyń jyrlaýshylary týraly derekter, paıdalanylǵan ádebıetter tizimi, orys jáne aǵylshyn tilderinde jazylǵan túıin kiredi.
Oqyrmanǵa usynylyp otyrǵan atalmysh serııanyń segizinshi tomyna óte kólemdi 11917 joldan turatyn «Qıssa qyryq ýázir» dastany enip otyr.
Dastannyń negizgi oı-ózegi-patshanyń erke jas toqaly báıbisheden týǵan ógeı balasyna ǵashyq bolyp, oǵan kóńil bildirip, beti qaıtqan soń, jala japqan mekerligin synaý, balanyń adaldyǵyn dáripteý.
«Qıssa qyryq ýázir» týraly dastan bir-birine jalǵasyp, oqıǵalary kezektesip damyp otyratyn kóptegen hıkaıalardan quralady. Hıkaıalardyń mazmunyn shym-shytyryq, dinı fantazııa mol aralasqan-dinı ápsanalar, tarıhı ańyzdar, kemel bıleýshiler týraly áńgimeler, mysaldar, mıfter, qııal- ǵajaıyp ertegiler quraıdy.
ıAǵnı, qazaq arasynda keń taraǵan «Totynamanyń toqsan taraýy», «Baqtııardyń qyryq butaǵy», «Myń bir tún» atty toptamalar sekildi «Qıssa qyryq ýázir» de seksennen astam hıkaıalardan quralǵan. Olardyń árbireýiniń jeke-jeke ataýlary bar.
«Myń bir tún» sıýjetinen alynyp jazylǵan bul shyǵarmada ósıet, tárbıelik áseri mol mysaldar, ǵajaıyp oqıǵalar, t.b. tartymdy sýrettelgen. Ósıet-ónegelik sıýjetterdiń maqsaty- adam mineziniń san qyryn ashyp, jamanyn túzep, adamgershilik tárbıesin kórsetý. Sol sııaqty bul dastannan kóptegen tarıhı, etnografııalyq maǵlumattar da tabýǵa bolady.
Tomǵa enip otyrǵan mátin 1911 jyly Qazan qalasynda arab árpinde jaryq kórgen kitaptan esh túzetýsiz ázirlenip, kırıll árpinde oqyrmanǵa alǵash ret usynylyp otyr.
Tomnyń kólemi-26,75 b.t.
9-tom. Hıkaıalyq dastandar

QURASTYRÝShYLARDAN

M.O. Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýty Memlekettik «Mádenı mura» baǵdarlamasy sheńberinde jarııalanatyn «Babalar sózi» atty júz tomdyq basylymdy daıyndap, jarııalaý jumysyn jalǵastyrýda.
«Babalar sózi» serııasy-ǵylymı basylym. Onyń negizgi prıntsıpi-shyǵarmanyń tabylǵan nusqalaryn júıelep, ózara salystyra zerttep, folklorlyq shyǵarmanyń sıýjeti men janrlyq belgileri týraly tolyq kórinis beretin mátindi oqyrmanǵa usyný. Kerek bolǵan jaǵdaıda birneshe varıanttary jarııalanady.
Árbir tom ǵylymı qosymshalarmen tolyǵyp otyrady. Ǵylymı qosymshalar tomǵa engen mátinderge jazylǵan túsiniktemelerdi jáne olardyń tabylǵan varıanttary jóninde málimetterdi qamtıdy. Sondaı-aq buǵan sózdik, jer-sý ataýlary, mátinderde kezdesetin tarıhı tulǵalar men dinı esimderge arnalǵan túsinikter, dastannyń jınaýshylary men onyń jyrlaýshylary týraly derekter, paıdalanylǵan ádebıetter tizimi, orys jáne aǵylshyn tilderinde jazylǵan túıin kiredi.
Oqyrmanǵa usynylyp otyrǵan «Babalar sózi» serııasynyń toǵyzynshy tomy alǵashqylary syndy hıkaıalyq dastandardy qamtıdy. Al serııanyń kelesi onynshy tomy dinı dastandarǵa arnalady. Olar jeti tom quraıdy dep josparlanýda. Biraq hıkaıalyq dastandarymyz sol toǵyz tomda jarııalanǵan úlgilermen shektelmeıtini anyq. Bizdiń saraptaýymyzsha, osy ispettes shyǵarmalardy qamtıtyn taǵy bir-eki tom daıyndalady. Olar keıinirek ázirlengen boıda baspaǵa usynylady.
Osy tomǵa enip otyrǵan dastandar: «Baqtııar qıssasy», «Qıssa Shákir, Shákirat padısha Hashym balalary», «Qıssa shah Ǵabbas uǵly Iranǵaıyp», «Qıssa Hamra, Husraý patsha», «Qıssa málik Hasen». Bul shyǵarmalardyń túp-tórkini ár túrli. Mysaly, «Baqtııar qıssasy» parsy tilinde jazylǵan ortaǵasyrlyq «Bahtııar-name» jelisimen jyrlanǵan, «Qıssa Hamra, Husraý patsha»-ortaazııalyq túrki halyqtarynda «Hýrlýkga-Hemra» atymen belgili jyrdyń qazaq nusqasy, al «Qıssa málik Hasen», «Qıssa Shákir, Shákirat padısha Hashym balalary», «Qıssa shah Ǵabbas uǵly Iranǵaıyp» Shyǵys pen Batys halyqtarynyń ertegilik eposynda keń taraǵan motıv pen sıýjetterge negizdelgen.
Bul dastandardyń sıýjetteri shytyrman, oqıǵasy qyzyqty, kompozıtsııasy jınaqy, ǵıbraty mol. Munda adaldyq pen tazalyq, adamgershilik, dostyq, páktik, izgilik, qaıyrymdylyq, t.b. adamı qasıetter dáripteledi.
«Baqtııar qıssasy» men «Qıssa Hamra, Husraý patsha» dastandary kırıll árpinde alǵash basylyp otyr. Al «Qıssa Shákir, Shákirat padısha Hashym balalary», «Qıssa shah Ǵabbas uǵly Iranǵaıyp» pen «Qıssa málik Hasen» dastandary 1986, 1995 jyldary ádebı jınaqtarda biraz túzetýlermen redaktsııalanyp jarııalanǵan.
Tomǵa engen mátinder Qazan tóńkerisine deıin jaryq kórgen túpnusqalyq basylymdardan esh ózgerissiz daıyndaldy.
Tomnyń kólemi- 24,75 b.t.

10-tom. Dinı dastandar

QURASTYRÝShYLARDAN

M.O. Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýty memlekettik «Mádenı mura» baǵdarlamasy sheńberinde jarııalanatyn «Babalar sózi» atty júz tomdyq basylymdy daıyndap, jarııalaý jumysyn jalǵastyrýda.
«Babalar sózi» serııasy-ǵylymı basylym. Onyń negizgi prıntsıpi-shyǵarmanyń tabylǵan nusqalaryn júıelep, ózara salystyra zerttep, folklorlyq shyǵarmanyń sıýjeti men janrlyq belgileri týraly tolyq kórinis beretin mátindi oqyrmanǵa usyný. Kerek bolǵan jaǵdaıda birneshe varıanttary jarııalanady.
Árbir tom ǵylymı qosymshalarmen tolyǵyp otyrady. Ǵylymı qosymshalar tomǵa engen mátinderge jazylǵan túsiniktemelerdi jáne olardyń tabylǵan varıanttary jóninde málimetterdi qamtıdy. Sondaı-aq buǵan sózdik, jer-sý ataýlary, mátinderde kezdesetin tarıhı tulǵalar men dinı esimderge arnalǵan túsinikter, dastannyń jınaýshylary men onyń jyrlaýshylary týraly derekter, paıdalanylǵan ádebıetter tizimi, orys jáne aǵylshyn tilderinde jazylǵan túıin kiredi.
«Babalar sózi» serııasynyń alǵashqy toǵyz tomy hıkaıalyq dastandarǵa arnalǵan. Oqyrmanǵa usynylyp otyrǵan onynshy tomǵa dinı dastandar engizilip otyr. Olar ne bary jeti tom quraıdy dep josparlanýda.
Burynǵy Reseı ımperııasynda kitap bastyrý óndirisi HVIII ǵasyrdyń ekinshi jartysynan bastap keń damydy. Sonda Reseı ımperııasynyń quramyna bodan retinde engen musylman dinin ustanǵan túrki halyqtary, solardyń ishinde qazaqtar úshin basylǵan birinshi kitap-Quran Kárim bolǵany belgili. Ol 1771 jyly 3800 danamen jaryq kórdi.
Al qazaq tilindegi kitaptar júıeli túrde HIH ǵasyrdyń ekinshi jartysynan bastap Reseıdiń ár túrli qalalarynda ashylǵan baspahanalarda arab árpinde terilip, basylyp otyrdy. Sol basylymdardyń kópshiligi-rýhanı qundylyqtarymyzdyń mańyzdy hám aıryqsha bóligi bolyp tabylatyn dinı dastandar bolatyn. Ol zańdy qubylys. Kóptegen halyqtardyń jaryq kórgen birinshi kitaptary dinı mazmunda bolǵany tarıhtan belgili.
Myńdaǵan danamen jarııalanǵan dinı dastandar el arasyna tarap, yqpalyn onan saıyn kúsheıtti. Kitap bolyp shyqqan shyǵarmalarmen birge, jarııalanbaǵan, ár túrli arhıvterde, fondylarda saqtalyp, bizge qoljazba kúıinde jetken dastandar da az emes. Ókinishke oraı, Qazan tóńkerisinen keıin bul sıpatty ádebıetke birden tyıym salynyp, olar oqyrman úshin jabyq kúıinde qalyp otyrdy.
Onynshy tomǵa kirgen shyǵarmalar mynalar: «Kıik», «Qaqpanǵa túsken kıiktiń hıkaıasy», «Darıǵa qyz», «Qıssa Shahızında», «Qýbas», «Qıssa jumjuma», «Úshbý qıssa Zeńgir júhúd», «Hıkaıat Tájilmálik», «Haza kitap Muhammed-Hanafııa», «Muhammed-Hanafııa haziret Álı uǵlynyń Tabýt pa-dıshamen soǵysqany», «Muhammed-Qanapııa». Jarııalanyp otyrǵan mátinderdiń taqyryptary san alýan bolǵanymen, olardyń negizgi ıdeıasy bir, ol-jalpy adamzattyq rýhanı qundylyqtardy nasıhattaý.
Tomǵa engizilip otyrǵan keıbir dastandardyń úzindileri gazet-jýrnaldarda jarııalanǵanymen, 1994 jyly «El qazynasy-eski sóz» atty kitapta jarııalanǵan «Kıik», «Qýbas» dastandarynan basqasy arnaıy folklorlyq jınaqtarda jaryq kórgen emes, ıaǵnı kırıll árpinde tuńǵysh ret basylyp otyr.
Tomdy qurastyryp, ǵylymı túsinikterin jazǵan B. Ázibaeva, mátinderdi daıyndap, baspaǵa ázirlegen B. Ázibaeva, J. Raqysheva.
Tomnyń kólemi-22,5 b.t.

11-tom. Dinı dastandar

QURASTYRÝShYLARDAN

M.O. Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýty memlekettik «Mádenı mura» baǵdarlamasy sheńberinde jarııalanatyn «Babalar sózi» atty júz tomdyq basylymdy daıyndap, jarııalaý jumysyn jalǵastyrýda.
«Babalar sózi» serııasy-ǵylymı basylym. Onyń negizgi prıntsıpi-shyǵarmanyń tabylǵan nusqalaryn júıelep, ózara salystyra zerttep, folklorlyq shyǵarmanyń sıýjeti men janrlyq belgileri týraly tolyq kórinis beretin mátindi oqyrmanǵa usyný. Kerek bolǵan jaǵdaıda birneshe varıanttary jarııalanady.
Árbir tom ǵylymı qosymshalarmen tolyǵyp otyrady. Ǵylymı qosymshalar tomǵa engen mátinderge jazylǵan túsiniktemelerdi jáne olardyń tabylǵan varıanttary jóninde málimetterdi qamtıdy. Sondaı-aq buǵan sózdik, jer-sý ataýlary, mátinderde kezdesetin tarıhı tulǵalar men dinı esimderge arnalǵan túsinikter, dastannyń jınaýshylary men onyń jyrlaýshylary týraly derekter, paıdalanylǵan ádebıetter tizimi, orys jáne aǵylshyn tilderinde jazylǵan túıin kiredi.
«Babalar sózi» serııasynyń on birinshi tomyna kirgen shyǵarmalar: «Muhammed paıǵambar», «Qıssa anhaziret Rasýldyń Mıǵrajǵa qonaq bolǵany», «Qıssa Muhammed Rasýl Allanyń dárýl pánıden dárýl baqıǵa rıhlat etken máselesi», «Boztorǵaı», «Qıssa Qaharman», «Qıssa ýaqıǵa Kerbala úshbý-dúr», «Qıssa hazireti Aıshanyń tuhmaty», «Qıssa Mansur ál-Halaj».
Bul shyǵarmalardyń taqyryptary san alýan. Mysaly, alǵashqy úsh dastan Muhammed paıǵambarǵa arnalǵan. Solardyń ishinde «Qıssa anhaziret Rasýldyń Mıǵrajǵa qonaq bolǵany»-dinı taqyrypqa arnalǵan óte kórkem jáne kópshilikke keń taraǵan dastandardyń biri. «Boztorǵaı» dastanynda alǵashqy tórt ádiletti halıfanyń biri hazireti Álıdiń óziniń eki balasy-Hasen men Husaıyndy kepilge berip, belgisiz kedeı adamdy bosatatyny baıandalady. «Qıssa ýaqıǵa Kerbala úshbý-dúr» dastanynyń fabýlasyna 680 jyly Iraktyń Kýfa shaharynyń mańynda, Kerbala atty shóldi mekende ótken tarıhı oqıǵa ózek bolǵan. «Qıssa Qaharmanda» mıfologııalyq, ertegilik, epıkalyq sıýjetter men turaqty motıvter mol oryn alǵan. «Qıssa hazireti Aıshanyń tuhmaty» dastanynda áńgimelenetin oqıǵalar ómirden alynǵan, al «Qıssa Mansur ál-Halajda» tarıhı faktiler men ertegilik, fantastıkalyq motıv, sıýjetter tyǵyz baılanysta baıandalady.
Demek, dastandardyń biri naqty bolǵan tarıhı oqıǵalarǵa negizdelse, endi biri dinı ańyz, áńgimelerdi arqaý etken, al taǵy biriniń ózegin kóne arhaıkalyq jáne fantastıkalyq sıýjetter quraıdy.
Tomdy daıyndaý barysynda HH ǵasyrdyń basynda arab árpinde basylyp shyqqan mátinderdi durys taný úshin olarǵa muqııat taldaýlar men saraptaý jumystary júrgizildi. Túpnusqada qate jazylǵan sózder qazaq tiliniń jalpyǵa ortaq jazý normalaryna jáne kontekske sáıkes túzetilip otyrdy, al keıbir shýmaqtarda jekelegen sózder men jalǵaýlyqtar túsip qalǵan jaǵdaıda qajetti sózder jaqshaǵa alynyp berildi.
Tomǵa enip otyrǵan shyǵarmalardyń tili men sóz saptaý máneri dastandyq epostyń kitabı úlgilerine tán. Munda arab, parsy sózderi jıi kezdesedi. Olar qazaq tiline aýdarylyp, tomnyń sońynda arnaıy sózdikte toptastyryldy. Sondaı-aq mátinderde birli-jarym jalpytúrkilik formalar da saqtalǵan. Olar túpnusqalyq qalpynda berildi.
Tomǵa engen «Muhammed paıǵambar» dastany M.O.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynda saqtaýly turǵan qoljazbadan daıyndaldy, qalǵan dastandar Qazan tóńkerisine deıin arab árpinde basylyp shyqqan kitaptardan esh túzetýsiz daıyndalyp, kırıll árpinde tuńǵysh ret jarııalanyp otyr.
Tomnyń kólemi-23 b.t.

12-tom. Dinı dastandar

QURASTYRÝShYLARDAN

M.O.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýty memlekettik «Mádenı mura» baǵdarlamasy sheńberinde jarııalanatyn «Babalar sózi» atty júz tomdyq basylymdy daıyndap, jarııalaý jumysyn jalǵastyrýda.
Atalǵan basylymnyń basty maqsaty-halyqtyń rýhanı mol murasyn sol kúıinde ózine qaıtarý, ıaǵnı qolda bar folklorlyq materıaldardy túgel jaryqqa shyǵarý, sol arqyly ulttyq mádenıetimizdiń baılyǵyn kórsetý, ári qazirgi kórkem ádebıet pen ónerdiń damýyna sony serpilis berý. Sonymen birge bul basylym búgingi oqyrman men ǵylymǵa ǵana emes, keleshek urpaqtyń ejelgi mádenıetimizdi bilýine, úırenýine, ıgerýine jáne zertteýine negiz bolýdy kózdeıdi.
«Babalar sózi» serııasy-ǵylymı basylym. Onyń negizgi prıntsıpi-shyǵarmanyń tabylǵan nusqalaryn júıelep, ózara salystyra zerttep, folklorlyq shyǵarmanyń sıýjeti men janrlyq belgileri týraly tolyq kórinis beretin mátindi oqyrmanǵa usyný. Kerek bolǵan jaǵdaıda birneshe varıanttary jarııalanady.
Árbir tom ǵylymı qosymshalarmen tolyǵyp otyr. Qosymshalar tomǵa engen mátinderge jazylǵan ǵylymı túsiniktemelerdi jáne olardyń tabylǵan varıanttary jóninde málimetterdi qamtıdy. Sondaı-aq buǵan sózdik, jer-sý ataýlary, mátinderde kezdesetin tarıhı tulǵalar men dinı esimderge arnalǵan túsinikter, dastannyń jınaýshylary men onyń jyrlaýshylary týraly derekter, paıdalanylǵan ádebıetter tizimi, orys jáne aǵylshyn tilderinde jazylǵan rezıýme kiredi.
«Babalar sózi» atty serııanyń on ekinshi tomy aldyndaǵy on birinshi tom sııaqty dinı dastandardy qamtıdy, olar: «Qıssa Zarqum», «Zarqum». Munda «Zarqum» dastanynyń eki nusqasy jarııalanyp otyrǵan sebebi, olardyń sıýjeti bir bolǵanymen, bulardyń árbireýi de óz aldyna derbes, múlde oqshaý stıl men dástúr aıasynda týǵan shyǵarma; ár nusqanyń jyrlaý úlgisi men tildik júıesinde ózindik erekshelikteri bar.
«Qıssa Zarqum» alǵash ret 1877 jyly Qazan qalasynda jeke kitap bolyp jarııalanǵan. Sodan soń 1916 jylǵa deıin on tórt ret myńdaǵan danamen qaıta basyldy. Al Maılyqoja jyrlaǵan nusqa el arasynda keńinen tarap, bizge birneshe qoljazba arqyly jetip otyr.
Dastannyń óleń jáne jyr úlgisinde aıtylǵan, halyqqa tanymal eki kólemdi nusqasynyń bolýy osyndaı shyǵarmalarǵa úlken suranys bolǵanynyń aıǵaǵy.
Keńestik dáýirge deıin qazaq folklorynyń mátinderi, negizinen, arab árpinde basylǵany belgili. Al arab jazýynda daýysty dybystardyń jasyryn turǵany, bas áriptiń bolmaıtyndyǵy, tynys belgileriniń qoıylmaıtyndyǵy mátinderdi durys oqýǵa edáýir qolbaılaý boldy. Qazaq jáne arab tilderi ár túrli tildik júıege jatatyndyqtan, arab álipbıi tilimizdegi tól dybystardy tańbalaýǵa da, onyń ózindik erekshelikterin baıqatýǵa da dármensiz. Sondaı-aq HIH ǵasyrda arab jazýyn paıdalanýdyń jalpyǵa ortaq erejeleriniń bolmaýy da óz áserin tıgizbeı qalmady.
Sondyqtan tomdy daıyndaý barysynda HIH ǵasyrda arab árpinde jazylǵan qoljazba men Qazan tóńkerisine deıin kitap bolyp shyqqan dúnıelerdi durys oqý úshin mátinderge muqııat taldaýlar men saraptaý jumystary júrgizildi. Túpnusqada qate jazylǵan sózder qazaq tiliniń jalpyǵa ortaq jazý normalaryna jáne kontekske sáıkes túzetilip jazyldy, al keıbir shýmaqtarda jekelegen sózder men jalǵaýlyqtar túsip qalǵan jaǵdaıda qajetti sózder jaqshaǵa alynyp berildi.
1877-1916 jyldar aralyǵynda Qazanda birneshe ret kitap bolyp shyqqan «Qıssa Zarqum» men HIH ǵasyrda Maılyqoja jyrlaǵan «Zarqum» dastany túpnusqalarynan esh túzetýsiz daıyndalyp, kırıll árpinde tuńǵysh ret jarııalanyp otyr.
Tomnyń kólemi-20,5 b.t.

13-tom. Dinı dastandar

QURASTYRÝShYLARDAN

M.O. Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýty «Babalar sózi» atty kóp tomdyq basylymdy daıyndap, jarııalaý jumysyn jalǵastyrýda.
Atalǵan basylymnyń basty maqsaty-halyqtyń rýhanı murasyn sol kúıinde ózine qaıtarý, ıaǵnı qolda bar folklorlyq materıaldardy jaryqqa shyǵarý.
«Babalar sózi» atty serııanyń on úshinshi tomy aldyńǵy onynshy, on birinshi, on ekinshi tomdary sııaqty dinı dastandardy qamtıdy.
Qazaq aqyndary «Salsal», «Kerbalanyń shólinde», «Jumjuma», «Zarqum», «Haziret Ospan», «Muhammed Hanafııa» sııaqty ondaǵan dinı mazmundy, ıslam dininiń tarıhy men ımandylyqty jyrlaıtyn dastandardy týǵyzdy.
Olardyń kóbi HIH ǵasyrdyń ekinshi jartysynda jáne HH ǵasyrdyń basynda jeke kitap bolyp basylyp, halyq arasyna qıssa-hıkaıa, dastan degen atpen keń taraldy.
Dinı dastandar óziniń sıýjetteri, mazmuny, shyǵý tarıhy, damý, taralý joldary jaǵynan ár túrli. Biraq olardyń barlyǵy ıdeıa jaǵynan birigedi, ol-ıslamdyq rýhanııat qundylyqtaryn nasıhattaý, musylmanshylyqty ómir súrýdiń negizi dep túsindirý ıdeıasy.
Atalmysh serııanyń on úshinshi tomyna «Ǵazaýat Sultan» atty shyǵarma engizildi.
Dastannyń basty qaharmany Seıitbattal (Battal-Ǵazı)-túrik folklorlyq eposynyń qaharmany. Osy dinı kúreskerdiń erlikteri dáripteletin shaǵyn dastan Qazan tóńkerisinen buryn birneshe ret (1879, 1883, 1888, 1908) basylyp shyqty.
Al Seıitbattalǵa arnalǵan «Ǵazaýat Sultan» atty óte kólemdi, 18094 joldan turatyn dastan 1908 jyly jaryq kórdi. Ony jarııalaǵan-Mańqystaý Tynyshtyquly.
Dastannyń basty qaharmany Seıitbattal-ásker basy, dindi ýaǵyzdaýshy batyr retinde kóp ýaqyt boıy ıslam dinin basqa halyqtarǵa taratýǵa kúsh salǵan. Seıitbattal-Muhammed paıǵambardyń kúıeý balasy, halıfa Álıdiń uly Husaıynnan taraǵan urpaq, solardyń bastaǵan ǵazaýat joryǵyn jalǵastyrýshy.
Dastannyń negizgi sıýjetine arqaý bolǵan-Seıitbattal batyrdyń kóp qudaıshyldarǵa qarsy soǵystary men onyń ádil qazylyǵy týraly ańyz, áńgimeler.
Tomǵa kirgen bókeılik Mańqystaý Tynyshtyquly jarııalaǵan «Ǵazaýat Sultan» dastany kólemdi bolǵandyqtan, alǵashqy on tórt taraýy júz tomdyq serııanyń on úshinshi tomyna engizildi de, qalǵan bóligi kelesi on tórtinshi tomǵa kirdi.
Tomdy daıyndaý barysynda Qazan tóńkerisine deıin kitap bolyp shyqqan mátindi durys taný úshin muqııat taldaýlar men saraptaý jumystary júrgizildi.
Kitapty qurastyrýshylar, negizinen, ǵylymı basylymnyń basty sharttaryn basshylyqqa ala otyryp, shyǵarmanyń túpnusqa mátinin múmkindiginshe saqtaýǵa tyrysqanyn eskertemiz. Máselen, dastanda kezdesetin hár(ár), erdi (edi), hesh (esh), birlán, ılán, ılá (jáne, benen, men), ýa (jáne) t. b. osy tektes arab, parsy, túrki sóz qoldanystary, sondaı-aq Quran men hadısterden keltirilgen úzindiler de kóp jaǵdaıda túpnusqa boıynsha berildi. Al shyǵarýshylardyń saýatsyzdyǵynan ketken keıbir qateler maǵynasyna saı túzetildi
Tom qosymshalarmen tolyqtyryldy. Qosymshalarda tomǵa engen nusqaǵa ǵylymı túsinikteme jáne onyń tabylǵan varıanttary jóninde málimet berildi. Sondaı-aq buǵan sózdik, jer-sý ataýlary, mátinderde kezdesetin tarıhı tulǵalar men dinı esimderge arnalǵan túsinikter, dastannyń jınaýshylary men jyrlaýshylary týraly derekter, orys, aǵylshyn tilindegi rezıýmesi jazylyp, paıdalanylǵan ádebıetterdiń tizimi kórsetildi.
Tomǵa usynylyp otyrǵan «Ǵazaýat Sultan» dastany 1908 jylǵy basylymynan esh ózgertýsiz daıyndalyp, kırıll árpinde tuńǵysh ret jarııalanyp otyr.
Tomnyń kólemi-22 b. t.

14-tom. Dinı dastandar

QURASTYRÝShYLARDAN

15-tom. Dinı dastandar

QURASTYRÝShYLARDAN

M.O.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýty Memlekettik «Mádenı mura» baǵdarlamasy sheńberinde jarııalanatyn «Babalar sózi» atty júz tomdyq basylymdy daıyndap, jarııalaý jumysyn jalǵastyrýda.
Atalǵan basylymnyń basty maqsaty- halyqtyń rýhanı murasyn sol kúıinde ózine qaıtarý, ıaǵnı qolda bar folklorlyq materıaldardy túgel jaryqqa shyǵarý.
«Babalar sózi» serııasy-ǵylymı basylym. Onyń negizgi prıntsıpi-shyǵarmanyń tabylǵan nusqalaryn júıelep, ózara salystyra zerttep, folklorlyq shyǵarmanyń sıýjeti men janrlyq belgileri týraly tolyq kórinis beretin mátindi tańdap oqyrmanǵa usyný. Kerek bolǵan jaǵdaıda birneshe varıanttary jarııalanady.
Árbir tom qosymshalarmen tolyǵyp otyrady. Qosymshalarda eń aldymen, tomǵa engen nusqalardyń túsiniktemeleri jáne olardyń varıanttary jóninde tolyq málimet beriledi. Sondaı-aq buǵan sózdik, jer-sý ataýlary, mátinderde kezdesetin tarıhı tulǵalar men dinı esimderge arnalǵan túsinikter kiredi. Eń sońynda dastannyń jınaýshylary men onyń jyrlaýshylary týraly derekter jáne aǵylshyn, orys tilderindegi rezıýme jazylyp, paıdalanylǵan ádebıetterdiń tizimi kórsetiledi.
«Babalar sózi» atty serııanyń on besinshi tomy aldyńǵy 10-14-tomdary tárizdi dinı dastandardy qamtıdy. Olar-kólemdi, oqıǵasy shytyrman «Qıssa Salsal» men «Áziret Álıdiń soǵysy» jáne «Qıssa Ábýshahma», «Hıkaıa Ábýshahyma» atty dastandar.
Dinı dastandar ótken ǵasyrlarda halyqtyń rýhanı azyǵy retinde uly mindet atqarǵany belgili. Din taqyrybyndaǵy shyǵarmalar HIH ǵasyrdyń ekinshi jartysynda júıeli túrde arab árpinde myńdaǵan danamen kitap bolyp basyldy. Mysaly, «Qıssa Salsal» dastany toǵyz márte baspa júzin kórgen. Tórt basylymnyń jalpy taralymy-23200 dana.
Myńdaǵan danamen jarııalanǵan dinı dastandar el arasyna tarap, yqpalyn onan saıyn kúsheıtti. Kitap bolyp shyqqan shyǵarmalarmen birge, jarııalanbaǵan, ár túrli muraǵattarda, qorlarda saqtalyp, bizge qoljazba kúıinde jetken dastandar da az emes. Solardyń ishinde tomǵa usynylyp otyrǵan HIH ǵasyrdyń aıaǵynda hatqa túsken «Áziret Álıdiń soǵysy» men «Qıssa Ábýshahma» jáne HH ǵasyrdyń basynda jazylyp alynǵan «Hıkaıa Ábýshahyma» dastandary.
Tomdy daıyndaý barysynda HIH ǵasyrda arab árpinde jazylǵan qoljazba men Qazan tóńkerisine deıin kitap bolyp shyqqan dúnıelerdi durys oqý úshin mátinderge muqııat taldaýlar men saraptaý jumystary júrgizildi. Túpnusqada qate jazylǵan sózder qazaq tiliniń jalpyǵa ortaq jazý normalaryna jáne kontekske sáıkes ózgertilip otyrdy, al keıbir shýmaqtarda jekelegen sózder men jalǵaýlyqtar túsip qalǵan jaǵdaıda qajetti sózder tik jaqshaǵa alynyp berildi.
Tomǵa engizilip otyrǵan «Qıssa Salsal» dastany 1909 jylǵy kitaptan, al «Áziret Álıdiń soǵysy», «Qıssa Ábýshahma» men «Hıkaıa Ábýshahyma» M.O.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń Qoljazba ortalyǵynda saqtaýly turǵan qoljazbalardan esh ózgertýsiz daıyndaldy.
Tomnyń kólemi-21,5 b.t.

16-tom. Dinı dastandar

QURASTYRÝShYLARDAN

M.O.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýty «Babalar sózi» atty kóp tomdyq basylymdy daıyndap, jarııalaý jumysyn jalǵastyrýda.
«Babalar sózi» serııasynyń tomdary janr boıynsha toptastyrylady. Serııanyń alǵashqy toǵyz tomy hıkaıalyq dastandardy qamtydy. Onynshy tomnan bastap dinı dastandar jarııalanyp keledi. On altynshy tom dinı dastandar tizbeginiń sońǵysy. Demek, bular jeti tomdy quraıdy. Biraq bul tomdarda jarııalanǵan shyǵarmalarmen dinı dastandar túgel qamtyldy deýge bolmaıdy. Bizdiń paıymdaýymyzsha, keıinirek osy ispettes shyǵarmalardy qamtıtyn taǵy bir-eki tom daıyndalyp, baspaǵa usynylady.
On altynshy tomǵa irili-usaqty on jeti dastan enip otyr. Olar: «Qıssa Seıitbattal»,«Qıssa Naýsharýan»,«Júhúdtiń balasy paıǵambarǵa ǵashyq bolǵany»,«Qıssa Kódek balanyń hıkaıaty», «Qıssa Gúljámıla qyzdyń hıkaıasy», «Dıýana sheıh Burqy», «Qoja Bahaýıdın haziretiniń qıssasy»,«Qıssa haziret Álıdiń Sarańbaıdy jolǵa salǵany», «Qıssa haziret Álı razy Alla anhýdyń shah Barbarǵa qul bolyp satylǵany», «Haziret Álıdiń Janádil shaharynda tóbeleskeni»,«Qıssa hazireti Ospan razy Alla anhýdyń qonaqqa shaqyrǵany», «Qıssa Sádýaqas», «Qıssa Tamımder», «Qıssa Úhúd»,«Qıssa Bádir», «Qıssa Zeınep pen Zaıdtyń ýaqıǵasy» «Qıssa Málikajdar».
Bul shyǵarmalardyń taqyryptary men sıýjetteri san alýan. Bireýleri ómirde naqty bolǵan tarıhı oqıǵalardy baıandasa, endi bireýleri el arasynda taraǵan dinı ańyz, áńgimelerge negizdelgen, al taǵy bireýlerinde kóne mıftik, ertegilik motıvter men hıkaıalyq sıýjetter keńinen paıdalanylǵan.
Mysaly, «Qıssa Úhúd», «Qıssa Bádir» dastandarynda hıjranyń 3-5-jyldary aralyǵynda ıslam tarıhynda eleýli oryn alǵan oqıǵalar baıandalady. Jyrlaýshylar tarıhta bolǵan jaıttardy sol qalpynda sıpattap ótkendigin kóremiz. «Qıssa Seıitbattal» kóne «qaharmandyq úılený» sıýjetine, al «Naýsharýan» dastany ana erki dáýirinde paıda bolǵan «kúıeý tańdaý» sıýjetine negizdelgen. Tomǵa engen birneshe shyǵarmalarda esimderi tarıhtan belgili sopylardyń ónegeli, úlgili is-áreketteri dáripteledi. Mysaly, «Dıýana sheıh Burqy» dastanynyń keıipkeri Burqy búkil adamzattyń qamyn jegen taza nıetti adam. «Qıssa Kódek balanyń hıkaıaty» men «Júhúdtiń balasy paıǵambarǵa ǵashyq bolǵany» atty dastandarda «Paıǵambar týraly derek Taýratta berilgen» degen ańyz kórkem baıandalǵan. Al «Qıssa Tamımder», «Qıssa Sádýaqas», «Qıssa haziret Álı razy Alla anhýdyń shah Barbarǵa qul bolyp satylǵany», «Haziret Álıdiń Janádil shaharynda tóbeleskeni», «Málikajdar» atty shyǵarmalar ádiletti halıfalardyń biri, paıǵambardyń kúıeý balasy haziret Álıge arnalǵan. Munda Álı tek batyr, alyp kúsh ıesi, ıslam dinin taratýshy, ornyqtyrýshy retinde ǵana emes, ol balalaryn jan-tánimen súıetin adal áke, jarlylarǵa qamqorshy retinde beınelenedi. Atalǵan dastandarda kóptegen ertegilik motıvter sheber paıdalanylǵan.
Bul tom basqalary sekildi qosymshalarmen qamtyldy. Qosymshalarda eń aldymen, tomǵa engen nusqalardyń túsiniktemeleri jáne olardyń varıanttary jóninde málimet berildi. Sondaı-aq buǵan sózdik, jer-sý ataýlary, mátinderde kezdesetin tarıhı tulǵalar men dinı esimderge arnalǵan túsinikter kirdi. Eń sońynda dastannyń jınaýshylary men onyń jyrlaýshylary týraly derekter jáne aǵylshyn, orys tilderindegi rezıýme jazylyp, paıdalanylǵan ádebıetterdiń tizimi kórsetildi.
HIH ǵasyrdyń aıaǵy, HH ǵasyrdyń basynda arab árpinde jaryq kórgen kitaptardan esh ózgertýsiz daıyndalyp, tomǵa usynylyp otyrǵan bul mátinder Qazan tóńkerisinen keıin tuńǵysh ret jaryq kórip otyr.
Tomnyń kólemi-20,5 b.t.

17-tom. Ǵashyqtyq dastandar

QURASTYRÝShYDAN

M.O.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýty memlekettik «Mádenı mura» baǵdarlamasy sheńberinde jarııalanatyn «Babalar sózi» atty júztomdyq basylymdy daıyndap, jarııalaý jumysyn jalǵastyrýda.
Osy kúnge deıin serııanyń on alty tomy daıyndalyp jaryq kórdi. Olardyń toǵyz tomy hıkaıalyq dastandardy, jeti tomy dinı taqyryptaǵy shyǵarmalardy qamtydy. 17-tomnan ǵashyqtyq dastandar jarııalanady. Olar alty tom bolady dep josparlanýda.
«Babalar sózi» serııasynyń 17-tomyna úsh ǵashyqtyq dastan enip otyr: «Bozjigit», «Seıpilmálik», «Qıssa Seıpilmálik shahzada-Bádiǵuljamal perizat».
Bulardyń mazmunyn eki jastyń mahabbaty, olardyń ǵashyqtyq ańsary úshin kúresi, sol jolda kórgen kedergi-qıyndyqtary quraıdy. Bul taqyryp halqymyzdyń klassıkalyq ǵashyqtyq epostarynda da baıandalady. Olarda otbasylyq qarym-qatynastar men mahabbat máselesi janr tabıǵatyna, zamanyna sáıkes jyrlanyp keldi. Keıinirek týǵan ǵashyqtyq dastandarda ol taqyryp basqasha túsindiriledi. Ǵashyqtyq dastandardyń keıipkerleri ata-anasy quda túsip, erterekte aıttyryp qoıǵan qyzdy emes, ózi tańdaǵan, ózi súıip unatqan qyzdy izdep, sonymen qosylýdy arman etedi.
«Bozjigit» dastany el arasynda keń taralǵan, erte zamandardan beri tanymal jyrlardyń qataryna jatady. Ol eń alǵash 1870 jyly V.V.Radlovtyń «Obraztsy narodnoı lıteratýry tıýrkskıh plemen, jıvýşıh v ıÝjnoı Sıbırı ı Djýngarskoı stepı» atty eńbeginiń úshinshi tomynda jarııalandy degen pikir qalyptasqan, biraq mátin odan kóp buryn baspa betin kórgeni dáleldenip otyr.
«Seıpilmálik» dastany-qazaq sóz óneri úlgileriniń ishinde eń birinshi bolyp baspa betin kórgen shyǵarma, ol 1807 jyly Qazandaǵy Ýnıversıtet baspahanasynan arab árpinde jaryq kórgen. Tomǵa dastannyń eki nusqasy berilip otyr, bireýi V.V.Radlov 1870 jyly jarııalaǵan nusqa, ekinshisi 1882 jyldan bastap birneshe márte baspa betin kórgen mátin. Eki nusqanyń oqıǵasy bir, mazmuny óte jaqyn bolǵanyna qaramastan eki nusqa da ózindik tildik erekshelikterimen ózgeshelenedi, ıaǵnı ár nusqanyń jyrshysy belgili sıýjetti ózinshe jyrlap damytqan.
Oqyrmanǵa usynylyp otyrǵan bul tom «Babalar sózi» serııasynyń negizgi prıntsıpterine sáıkes daıyndaldy. Jınaq alty tom bolady dep josparlanyp otyrǵan ǵashyqtyq dastandardyń alǵashqysy bolǵandyqtan, buǵan sol tomdarda jarııalanatyn shyǵarmalardyń janrlyq erekshelikterin sıpattaıtyn kirispe maqala jazyldy jáne ǵylymı qosymshalarmen tolyqtyryldy. Ǵylymı qosymshalar tomǵa engen mátinderge jazylǵan túsiniktemelerdi jáne olardyń tabylǵan varıanttary jóninde málimetterdi qamtıdy. Sondaı-aq buǵan sózdik, jer-sý ataýlary, mátinderde kezdesetin tarıhı tulǵalar men dinı esimderge arnalǵan túsinikter, dastannyń jınaýshylary men onyń jyrlaýshylary týraly derekter, paıdalanylǵan ádebıetter tizimi, orys jáne aǵylshyn tilderinde jazylǵan túıin kiredi.
Tomǵa engen mátinder Qazan tóńkerisine deıin jaryq kórgen basylymdardan esh ózgertýsiz daıyndaldy.
Tomnyń kólemi- 23 b.t.

18-tom. Ǵashyqtyq dastandar

QURASTYRÝShYLARDAN

M.O.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýty Memlekettik «Mádenı mura» baǵdarlamasy sheńberinde jarııalanatyn «Babalar sózi» atty júz tomdyq basylymdy daıyndap, jarııalaý jumysyn jalǵastyrýda.
Serııanyń 18-tomy ǵashyqtyq (romandyq) dastandarǵa arnalǵan. Olar: «Qıssa haziret Júsip aláıhıssalam ılán Zylıhanyń máselesi», «Qıssa Sherızat-Kúlshat», «Qıssa Dandan», «Qıssa Zııada, Shahmurat».
Bul dastandardyń taqyryptary bir bolǵanymen, sıýjetteri san alýan. Mysaly, «Qıssa haziret Júsip aláıhıssalam ılán Zylıhanyń máselesi» dastanyna arqaý bolǵan sıýjet ejelgi mıfterden, Taýrat pen Injil, Qurannan alynǵan. Ol shyǵys pen batys ádebıetine birdeı, keń taraǵan álemdik sıýjetterdiń qataryna jatady. Osy taqyrypqa arnalǵan shyǵarmalarda jaqsylyqtyń máńgi kúshi týraly oılar, jazanyń bolmaı qoımaıtyndyǵy týraly jáne sońynda zulymdyqtyń jeńilisimen aıaqtalatyny jaıynda, minez-qulyqtyń áleýmettik máni týraly beınelengen.
«Qıssa Sherızat-Kúlshat» dastany orta ǵasyrlyq parsy hıkaıasynyń jelisimen jyrlanyp, qazaq arasyna keń taraǵan. Qazirgi kezde osy sıýjetke negizdelgen, bir-birinen bólek, ataýlary ár túrli bolyp keletin, folklor jáne jazba ádebıet túrinde jyrlanǵan, jazylǵan alty shyǵarma málim bolyp otyr.
Bulardy dúnıege ákelgen, ózinshe jyrlap, halyq arasyna taratqandar-M.J.Kópeev, Á.Naımanbaev, N.Nysanbaıuly, E.Qunanbaev, K.Álimbetov t.b. Osy tomǵa halyqtyq varıantyn usynyp otyrmyz.
«Qıssa Dandan» jáne «Qıssa Zııada, Shahmurat» shyǵystyń ǵashyqtyq dastandarynyń klassıkalyq úlgisi boıynsha qurylǵan. Onda ǵashyqtyq dastandar poetıkasyna tán motıvter saqtalǵan: syrttaı ǵashyq bolý, qaterli saparǵa shyǵý, barlyq qıyndyqtardy jeńip, aqyry súıgenimen kezdesý t.b. «Qıssa Zııada, Shahmurat» dastanynyń bir ereksheligi-eki jigit pen eki qyzdyń, ıaǵnı qos jup arasyndaǵy mahabbattyń jyrlanýy. Munda ol kóbine ertegilik-tańǵajaıyp sıpatta sýretteledi.
«Qıssa Dandan» men «Qıssa Sherızat-Kúlshat» dastandary kırıll árpinde alǵash basylyp otyr. Al «Qıssa haziret Júsip aláıhıssalam ılán Zylıhanyń máselesi» dastany 1976 jáne 1994 jyldary, «Qıssa Zııada, Shahmurat» dastany 1986 jáne 1995 jyldary folklorlyq jınaqtarda biraz túzetýlermen redaktsııalanyp jarııalandy.
«Babalar sózi» serııasy-ǵylymı basylym. Onyń basylý prıntsıpterine sáıkes bul tom ǵylymı qosymshalarmen tolyqtyryldy. Munda tomǵa engen mátinderge jazylǵan túsiniktemeler jáne olardyń tabylǵan varıanttary jóninde málimetter qamtyldy. Sondaı-aq buǵan sózdik, jer-sý ataýlary, mátinderde kezdesetin tarıhı tulǵalar men dinı esimderge arnalǵan túsinikter, dastannyń jınaýshylary men onyń jyrlaýshylary týraly derekter, paıdalanylǵan ádebıetter tizimi, orys jáne aǵylshyn tilderinde jazylǵan túıin kirdi.
Tomdy daıyndaý barysynda HIH ǵasyrda arab árpinde jazylǵan qoljazbalar men Qazan tóńkerisine deıin kitap bolyp shyqqan dúnıelerdi durys taný úshin mátinderge muqııat taldaýlar men saraptaý jumystary júrgizildi. Túpnusqada qate jazylǵan sózder qazaq tiliniń jalpyǵa ortaq jazý normalaryna jáne kontekske sáıkes túzetilip otyrdy, al keıbir shýmaqtarda jekelegen sózder men jalǵaýlar túsip qalǵan jaǵdaıda qajetti sózder jaqshaǵa alynyp berildi.
Tomǵa engen mátinder 1917 jylǵa deıin jaryq kórgen basylymdar men qoljazbadan esh ózgertýsiz daıyndaldy.
Tomnyń kólemi- 23,5 b.t.

19-tom. Ǵashyqtyq dastandar

QURASTYRÝShYLARDAN

M.O.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýty memlekettik «Mádenı mura» baǵdarlamasy sheńberinde jarııalanatyn «Babalar sózi» atty júz tomdyq basylymdy daıyndap, jarııalaý jumysyn jalǵastyrýda.
«Babalar sózi» atty serııanyń on toǵyzynshy tomy halqymyzdyń ǵasyrlar boıynda jaratqan epıkalyq muralarynyń bir salasy-ǵashyqtyq dastandarǵa arnalǵan.
Tomǵa fabýlalyq tórkini shyǵystan kelse de, qazaq halqyna keń taraǵan, óziniń tól týyndysyndaı etene jaqyn bolyp ketken «Qıssa Láıli-Májnún», «Qıssa Tahır-Zúhra» dastandary men jergilikti folklorlyq sıýjetke qurylǵan «Bozamannyń qıssasy» engizilip otyr.
Alǵashqy eki dastanda birin-biri súıgen jastardyń bas erkindigi jolyndaǵy ozbyrlyq-zulymdyqqa qarsy kúresi men mahabbat tragedııasy jyrlanady. «Bozamannyń qıssasy» dastanynda súıispenshilik taqyryby qııal-ǵajaıyp sıpatta, dástúrli epos pen shyǵys dastanynyń poetıkasy ushtastyryla jyrlanǵan.
Kitap «Babalar sózi» serııasynyń qaǵıdalaryna sáıkes daıyndalyp, ǵylymı qosymshalarmen tolyqtyryldy. Ǵylymı qosymshalar tomǵa engen mátinderge jazylǵan túsiniktemelerdi jáne jarııalanyp otyrǵan nusqalardyń varıanttary, kóshirmeleri jóninde málimetterdi qamtydy. Sondaı-aq buǵan sózdik, jer-sý ataýlary, mátinderde kezdesetin tarıhı tulǵalar men dinı esimderge arnalǵan túsinikter, dastannyń jınaýshylary men onyń jyrlaýshylary týraly derekter, paıdalanylǵan ádebıetter tizimi, orys jáne aǵylshyn tilderinde jazylǵan túıin kirdi.
6 ǴAShYQTYQ DASTANDAR
Tomdy daıyndaý barysynda Qazan tóńkerisine deıin arab árpinde basylǵan kitaptar men arab, latyn árpindegi qoljazbalardy durys taný úshin mátinderge muqııat taldaýlar men saraptaý jumystary júrgizildi. Túpnusqada qate jazylǵan sózder qazaq tiliniń jalpyǵa ortaq jazý normalaryna jáne kontekske sáıkes túzetilip otyrdy, al keıbir shýmaqtarda jekelegen sózder men jalǵaýlar túsip qalǵan jaǵdaıda qajetti sózder jaqshaǵa alynyp berildi.
Tomǵa enip otyrǵan «Qıssa Láıli-Májnún» men «Bozamannyń qıssasy» buryn esh jerde jarııalanbaǵan, bizge qoljazba kúıinde jetip otyr. Birinshi dastannyń jazbasy QR Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń Ortalyq ǵylymı kitaphanasynda [2001-shıfrly býma], ekinshisi M.O.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń Qoljazba ortalyǵynda [105-shıfrly býma] saqtaýly.
Al «Qıssa Tahır-Zúhra» Qazan tóńkerisine deıin birneshe márte baspa betin kórgen. Sondaı-aq Keńes dáýirinde kópshilikke arnalǵan jınaqta biraz túzetýlermen eki ret jarııalanǵan.
Tomǵa usynylyp otyrǵan mátinder túpnusqalarynan esh ózgertýsiz daıyndaldy.
Tomnyń kólemi-20,5 b.t.

QURASTYRÝShYLARDAN

M.O.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýty Memlekettik «Mádenı mura» baǵdarlamasy sheńberinde jarııalanatyn «Babalar sózi» atty júz tomdyq basylymdy daıyndap, jarııalaý jumysyn jalǵastyrýda.
Atalǵan basylymnyń basty maqsaty-halyqtyń rýhanı murasyn sol kúıinde ózine qaıtarý, ıaǵnı qolda bar folklorlyq materıaldardy túgel jaryqqa shyǵarý.
Oqyrmanǵa usynylyp otyrǵan atalmysh serııanyń jıyrmasynshy tomy, aldyńǵy 17, 18, 19-tomdary sııaqty ǵashyqtyq dastandardy qamtydy, olar-«Qıssa Jıhanshah Tamýzshahuǵyly», «Qıssa qoja Ǵaffan», «Nuǵyman-Naǵımannyń qıssasy», «Qıssa Bahram».
Bul shyǵarmalar Shyǵys ádebıetinen aýysqan ańyz, áńgime, ertegilerdiń izimen klassıkalyq dastan poetıkasyna sáıkes jyrlanǵan. Munda bir-birine ǵashyq bolǵan eki jastyń mahabbaty dáriptelip jyrlanady, olardyń ańsary úshin kúresip, sol jolda kórgen san qıly kedergi-qıyndyqtardy jeńip qosylǵany baıandalady.
Tomdy daıyndaý barysynda arab árpinde jazylǵan qoljazbalar men Qazan tóńkerisine deıin kitap bolyp shyqqan dúnıelerdi durys oqý úshin mátinderge muqııat taldaýlar men saraptaý jumystary júrgizildi. Túpnusqada qate jazylǵan sózder qazaq tiliniń jalpyǵa ortaq jazý normalaryna jáne kontekske sáıkes ózgertilip otyrdy, al keıbir shýmaqtarda jekelegen sózder men jalǵaýlyqtar túsip qalǵan jaǵdaıda qajetti sózder tik jaqshaǵa alynyp berildi.
«Babalar sózi» serııasynyń qaǵıdalaryna sáıkes tom ǵylymı qosymshalarmen tolyqtyryldy. Oǵan tomǵa engen nusqalarǵa jazylǵan túsiniktemeler, sondaı-aq sózdik, jer-sý ataýlary, mátinderde kezdesetin tarıhı tulǵalar men dinı esimderge arnalǵan túsinikter, dastandardyń jınaýshylary men jyrlaýshylary týraly derekter jáne aǵylshyn, orys tilderinde jazylǵan rezıýme kirdi, paıdalanylǵan ádebıetterdiń tizimi kórsetildi.
Tomǵa engizilip otyrǵan «Qıssa Jıhanshah Tamýzshahuǵyly» 1897 jylǵy basylymnan, «Qıssa qoja Ǵaffan» 1880 jylǵy, «Qıssa Bahram» 1908 jylǵy basylymnan alynyp daıyndaldy. Al «Nuǵyman-Naǵımannyń qıssasy» Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń qoljazba qorynda saqtaýly turǵan jazbadan esh ózgertýsiz daıyndaldy. Arab árpimen jazylǵan mátinderdi kırıll árpine túsirgender: Aqan A., Sadyqova N. «Qıssa Bahram» 1995 jyly «Batyrlyq dastandar» atty jınaqta biraz redaktsııaǵa ushyrap jarııalanǵan, tomǵa kirgen basqa mátinder alǵash ret jarııalanyp otyr.
Tomnyń kólemi-21 b.t.

21-tom. Ǵashyqtyq dastandar

QURASTYRÝShYLARDAN

M.O.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýty memlekettik «Mádenı mura» baǵdarlamasy sheńberinde jarııalanatyn «Babalar sózi» atty júztomdyq basylymdy daıyndap, jarııalaý jumysyn jalǵastyrýda.
«Babalar sózi» serııasy-ǵylymı basylym. Onyń negizgi prıntsıpi-shyǵarmanyń tabylǵan nusqalaryn júıelep, ózara salystyra zerttep, folklorlyq shyǵarmanyń sıýjeti men janrlyq belgileri týraly tolyq kórinis beretin mátindi túpnusqadan esh ózgertýsiz daıyndap, oqyrmanǵa usyný. Kerek bolǵan jaǵdaıda birneshe varıanttary jarııalanady.
Atalmysh serııanyń jıyrma birinshi tomy ǵashyqtyq dastandardy qamtıdy, olar: «Jaskeleń», «Gúlnár qyz», «Málikrıan, Rabıǵulmúlik, qyz Jámıla», «Ámirzada», «Qıssa shahızada», «Asylbek pen Gúljıhannyń qıssasy».
Bul shyǵarmalardyń negizgi taqyryby adal, shyn mahabbatty dáriptep jyrlaý bolǵanymen olardyń túp-tórkini ár túrli, sıýjetteri san alýan. Mysaly, jergilikti sıýjetke negizdelgen «Jaskeleń» dastanynda birneshe arhaıkalyq motıvter qamtylǵan. Al «Gúlnár qyz», «Málikrıan, Rabıǵulmúlik, qyz Jámıla», «Ámirzada», «Qıssa shahızada», «Asylbek pen Gúljıhannyń qıssasy» atty dastandar bastaýyn shyǵys halyqtarynyń folklory men ádebıetinen alǵan. Dálirek aıtqanda olarǵa arqaý bolǵan sıýjetter «Totynama», «Myń bir tún» jınaqtarynda kezdesedi.
Bul shyǵarmalardyń tili men sóz túzý máneri dastandyq epostyń kitabı úlgilerinen góri aýyzsha jyrlanǵan úlgilerine jaqyn. Munda arab, parsy sózderi kóp kezdespedi. Sonymen qatar baıyrǵy jalpytúrkilik sózder men grammatıkalyq formalar, kóne jáne jergilikti [dıalekt] qazaq sózderi, al Reseı qazaqtarynan kelip túsken mátinde birneshe orys sózderi kezdesedi.
Oqyrmanǵa usynylyp otyrǵan bul tom «Babalar sózi» serııasyn daıyndaý prıntsıpterine sáıkes qurastyrylyp ázirlendi. Tom ǵylymı qosymshalarmen tolyqtyryldy. Onda tomǵa engen mátinderge jazylǵan túsiniktemeler jáne olardyń tabylǵan varıanttary jóninde málimetter qamtyldy. Sondaı-aq sózdik, jer-sý ataýlary, mátinderde kezdesetin tarıhı tulǵalar men dinı esimderge arnalǵan túsinikter, dastannyń jınaýshylary men onyń jyrlaýshylary týraly derekter, paıdalanylǵan ádebıetter tizimi, orys jáne aǵylshyn tilderinde jazylǵan túıin kirdi.
Tomdy daıyndaý barysynda arab, kırıll árpinde jazylǵan qoljazbalardy durys taný úshin mátinderge muqııat taldaýlar men saraptaý jumystary júrgizildi. Túpnusqada qate jazylǵan sózder qazaq tiliniń jazý normalaryna jáne kontekske sáıkes túzetilip otyrdy, al keıbir shýmaqtarda jekelegen sózder men jalǵaýlyqtar túsip qalǵan jaǵdaıda qajetti sózder tik jaqshaǵa alynyp berildi.
«Asylbek pen Gúljıhannyń qıssasy» 1990 jyly «Jazýshy» baspasynan shyqqan folklorlyq jınaqta jarııalanǵan, tomǵa enip otyrǵan basqa dastandar alǵash ret jarııalanyp otyr.
Kúlli mátinder QR Bilim jáne Ǵylym mınıstrligi Ortalyq Ǵylymı kitaphanasy men M.O.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń Qoljazba ortalyǵynda saqtaýly turǵan qoljazbalardan esh ózgertýsiz daıyndalyp oqyrmanǵa usynylyp otyr.

22-tom. Ǵashyqtyq dastandar

QURASTYRÝShYLARDAN

M.O.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýty memlekettik «Mádenı mura» baǵdarlamasy sheńberinde jarııalanatyn «Babalar sózi» atty Júz tomdyq basylymdy daıyndap, jarııalaý jumysyn jalǵastyrýda.
Atalǵan basylymnyń basty maqsaty-halyqtyń rýhanı mol murasyn sol kúıinde ózine qaıtarý, ıaǵnı qolda bar folklorlyq materıaldardy túgel jaryqqa shyǵaryp, olardy ǵylymı aınalymǵa engizý, qalyq jurtshylyqqa usyný. Bul basylym búgingi oqyrman men ǵylymǵa ǵana emes, keleshek urpaqtyń ejelgi mádenıetimizdi bilýine, úırenýine, ıgerýine jáne zertteýine negiz bolýdy kózdeıdi.
Búgingi tańda Júz tomdyq serııanyń 21 tomy jaryq kórip úlgerdi, sonyń ishinde: toǵyz tom hıkaıalyq, jeti tom dinı taqyryptaǵy jáne bes tom ǵashyqtyq dastandar.
Oqyrmanǵa usynylyp otyrǵan serııanyń kelesi 22-tomynda da ǵashyqtyq dastandar qamtylyp otyr, olar: «Nazymbek pen Kúlshe qyzdyń zary», «Esim-Zylıqa», «Qarǵa batyr», «Talaıly qul men Áıim qyz», «Maqpal-Segiz oqıǵasy» (Qazan nusqasy), «Maqpal-Segiz», «Jan Segiz», «Maqpal-Segiz aıtysy» (M.Qusnıuly nusqasy), «Jetim Márııam», «Aqbópe-Saýytbek». Bul-ǵashyqtyq dastandarǵa arnalǵan sońǵy tom.
Dastandarda eki jastyń adal mahabbaty, olardyń oı-sezimi, ańsaǵan armany, ózi súıip tańdaǵan jaryna qosylýy úshin kúresi, is-áreketi baıandalady.
Tomǵa engen «Nazymbek pen Kúlshe qyzdyń zary» atty dastan dástúrli folklorlyq sıýjetke negizdelgen, jáne onda kóne motıv, saryndar paıdalanylǵan, qalǵan shyǵarmalar ómirde bolǵan oqıǵalardyń izimen jyrlanǵan. Munda oqıǵanyń ótken jeri, keıipkerlerdiń eli, shyqqan rýy kórsetilip, basqa da derekti málimetter beriledi. Bul dastandar shynaıy, ómirde bolǵan naqty faktilerge negizdelgen, sıýjeti qyzyqty hám nanymdy, jelisi tartymdy, keıipkerlerdiń jan dúnıesin, eki jastyń oı-sezimin ádemi kórsetken, sol kezdegi qoǵamnyń áleýmettik jaǵdaıynan, jalpy halqymyzdyń HІH ǵasyrdyń aıaǵy men HH ǵasyrdyń basyndaǵy ómirinen, tirshiliginen dáleldi, senimdi kórinis beretin shyǵarmalar.
Aldyńǵylary sııaqty, bul tom «Babalar sózi» serııasynyń daıyndaý qaǵıdalaryna sáıkes ázirlendi, ıaǵnı ǵylymı qosymshalarmen tolyqtyryldy, al jarııalanyp otyrǵan mátinder túpnusqalarynan esh ózgertýsiz alyndy.
Tomdy daıyndaý barysynda arab, latyn, kırıll áripterinde jazylǵan qoljazbalardy durys taný úshin mátinderge muqııat taldaýlar men saraptaý jumystary júrgizildi. Túpnusqada qate jazylǵan sózder qazaq tiliniń jalpyǵa ortaq jazý normalaryna jáne kontekske sáıkes túzetilip otyrdy, al keıbir shýmaqtarda jekelegen sózder men jalǵaýlyqtar túsip qalǵan jaǵdaıda qajetti sózder jaqshaǵa alynyp berildi.
Tomǵa engen shyǵarmalardan «Talaıly qul men Áıim qyz» jáne «Maqpal-Segiz» dastandary buryn baspa betin kórgen, qalǵan dastandar birinshi ret jarııalanyp otyr. Baspaǵa usynylyp otyrǵan kúlli mátinder qoljazbalyq túpnusqalarynan daıyndaldy.
Tomnyń kólemi-19 b.t.

23-tom. Qytaıdaǵy qazaq folklory. Hıkaıalyq dastandar

QURASTYRÝShYLARDAN

M.O.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýty memlekettik «Mádenı mura» baǵdarlamasy sheńberinde jarııalanatyn «Babalar sózi» atty júz tomdyq basylymdy daıyndap, jarııalaý jumysyn jalǵastyrýda.
Serııanyń jaryq kórgen jıyrma eki tomy folklorymyzdyń baı, mańyzdy salasy-dastandyq eposqa arnaldy. Atap aıtqanda osy kúnge deıin hıkaıalyq dastandardyń segiz tomy, dinı dastandardyń jeti tomy, ǵashyqtyq dastandardyń alty tomy daıyndalyp, baspa betin kórip, oqyrman qaýymnyń tarapynan jyly qabyldandy. Árıne, dastandyq epos jarııalanǵan úlgilermen shektelmeıdi. Qoljazba qorlarynda saqtaýly turǵan mátinder jınaqtalyp, daıyndalýda. Olar keıinirek baspaǵa usynylady.
Oqyrman nazaryna usynylyp otyrǵan atalmysh serııanyń 23-tomy Qytaıdaǵy qazaq folkloryna arnalady. Olar birneshe tom bolady dep josparlanýda. Bul tomǵa «Názigúl», «Nurden men Márııamnyń hıkaıasy», «Altyn balaq aqsuńqar», «Qamarzaman», «Ábdikerim», «Sánýar patsha», «Berdibek pen Shahızat», «Aqıyq», «Qaırańdaǵan kıt» atty hıkaıalyq dastandar endi. Atalǵan dastandardyń keıbiriniń sıýjeti shyǵystyq, ıaǵnı úndi, parsy, arab hıkaıalarynan alynsa, keıbiri jergilikti oqıǵalarǵa negizdelgen. Solardyń arasynda, sıýjetteri erteden belgili, áńgime túrinde el arasynda burynnan taralyp, aýyzsha aıtylyp júrgen, kórnekti aqyn Tańjaryq Joldyuly názıra úlgisinde qaıta jyrlaǵan nusqalar bar ekenin aıta ketýimiz kerek. Taǵy bir ereksheligi-bul mátinderde arab, parsy tilderinen engen sózdermen qosa, jergilikti sózder de jıi kezdesedi.
Mátinderdi jınap, baspaǵa daıyndaǵan-Orazanbaı Egeýbaev. Ol 1935 jyly Qytaıdyń Shyńjań ólkesi, Shaǵantoǵaı aýdany, Oıqudyq aýylynda týylǵan. Qytaıdaǵy ásire solshyldyq, «Mádenıet zor tóńkerisi» náýbetterinde 1958 jyldan bastap aýyr saıası soqqyǵa ushyraǵan. 1980 jyly túbegeıli aqtalǵan. Qytaıdyń mádenıeti men ónerine úles qosqan ǵalym, QHR folklortanýshylar qoǵamynyń múshesi. Qazirgi tańda elimizge oralyp, Qytaıdaǵy qandastarymyzdyń mádenıeti men ónerin nasıhattaýǵa ózindik úlesin qosyp júr.
«Babalar sózi» serııasynyń prıntsıpterine sáıkes atalmysh jıyrma úshinshi tom ǵylymı qosymshalarmen tolyqtyryldy. Ǵylymı qosymshalarǵa tomǵa engen mátinderge jazylǵan túsiniktemeler, sózdik, jer-sý ataýlary, mátinderde kezdesetin tarıhı tulǵalar men dinı esimderge arnalǵan túsinikter, dastannyń jınaýshylary men onyń jyrlaýshylary týraly derekter, paıdalanylǵan ádebıetter tizimi, orys jáne aǵylshyn tilderinde jazylǵan túıin kirdi.

24-tom. Qytaıdaǵy qazaq folklory. Hıkaıalyq dastandar

QURASTYRÝShYLARDAN

M.O.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýty Memlekettik «Mádenı mura» baǵdarlamasy sheńberinde jarııalanatyn «Babalar sózi» atty júz tomdyq basylymdy daıyndap, jarııalaý jumysyn jalǵastyrýda.
Oqyrman nazaryna usynylyp otyrǵan atalmysh serııanyń 24-tomy Qytaıdaǵy qazaqtardyń folkloryna arnalady. Bul tomǵa «Sultan patsha», «Aqyldy Aqym», «Aqbazarǵan», «Dastarqan», «Danııar», «Estigúl», «Jetim bala», «Qyz keremeti», «Shaımuza», «Tórt ǵadyl», «Jasartqysh bulaq», «Maımyl kelinshek» atty hıkaıalyq dastandar endi. Atalǵan dastandardyń keıbiriniń sıýjeti shyǵystyq, ıaǵnı úndi, parsy, arab hıkaıalarynan alynsa, keıbiri jergilikti oqıǵalarǵa negizdelgen. Sıýjetteri búkil shyǵys halyqtaryna belgili, áńgime túrinde el arasynda burynnan taralyp júrgen bul shyǵarmalar názıra úlgisinde dastan janrynda jyrlanǵan. Bul shyǵarmalar el aýzynan alynyp, biraz redaktsııaǵa ushyrap, Qytaıda baspa betin kórgen. Qazaqstanda alǵash ja¬rııalanyp otyr. Taǵy bir ereksheligi-bul mátinderde arab, parsy tilderinen engen sózdermen qosa jergilikti sózder de jıi kezdesedi.
Mátinderdi jınap, baspaǵa daıyndaǵan-Orazanbaı Egeýbaev.
«Babalar sózi» serııasynyń prıntsıpterine sáıkes atalmysh jıyrma tórtinshi tom ǵylymı qosymshalarmen tolyqtyryldy. Ǵylymı qosymshalarǵa tomǵa engen mátinderge jazylǵan túsiniktemeler, sózdik, jer-sý ataýlary, mátinderde kezdesetin tarıhı tulǵalar men dinı esimderge arnalǵan túsinikter, dastannyń jınaýshylary men onyń jyrlaýshylary týraly derekter, paıdalanylǵan ádebıetter tizimi, orys jáne aǵylshyn tilderinde jazylǵan túıin kirdi.
Tomnyń kólemi-22 b.t.

25-tom. Qytaıdaǵy qazaq folklory. Ǵashyqtyq dastandar

QURASTYRÝShYLARDAN

M.O.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýty memlekettik «Mádenı mura» baǵdarlamasy sheńberinde jarııalanatyn «Babalar sózi» atty júz tomdyq basylymdy daıyndap, jarııalaý jumysyn jalǵastyrýda.
Serııanyń jaryq kórgen jıyrma tórt tomy ulttyq folklorymyzdyń asa bir kórkem de kólemdi salasy bolyp sanalatyn dastan janryna arnaldy. Dálirek aıtqanda, búginge deıin hıkaıalyq dastandardyń on bir tomy, dinı dastandardyń jeti tomy, ǵashyqtyq dastandardyń bes tomy ázirlenip, baspa betin kórdi. Qazaq halqynyń qymbat qazynasy-folklor jınaqtarynyń joǵary deńgeıde bezendirilgen jańa basylymyn oqyrman qaýym úlken qýanyshpen qarsy aldy. Alla qalasa, dastandyq epos úlgilerin jarııalaý osymen shektelmeıdi.
OǴK jáne ÁÓI Qoljazba qorlarynda saqtalǵan kóptegen dastan mátinderi ǵylymı turǵydan saralanyp, baspaǵa ázirlený ústinde.
Kópshilik nazaryna usynylyp otyrǵan atalmysh serııanyń 25-tomy Qytaıdaǵy qazaq folklorynyń kezekti jınaǵy-ǵashyqtyq dastandarǵa arnalyp otyr. Bul tomǵa «Anar-Sáýle», «Ánýar-Kúlánda», «Sadyq-Sálıqan», «Baıyn-Júrek», «Salıqa-Sámen», «Dosan», «Nurtaza men Kúnasyl», «Olja qyz» atty ǵashyqtyq dastandar endi. Olardyń sıýjeti, negizinen, jergilikti qazaq halqynyń turmys-tirshiliginen alynǵan. Al «Ánýar-Kúlánda», «Nurtaza men Kúnasyl» sekildi shyǵarmalar shyǵystyq sıýjetterdiń izimen ıakı áserimen jyrlanǵany baıqalady. Dastandardyń mazmunynda arab, parsy folklorynyń jekelegen personajdary, uqsas epızodtar men oqıǵalardyń jáne tildik belgilerdiń jıi ushyrasýy osyǵan meńzeıdi.
Bir aıta keterligi, bul tomǵa kirgen dastandardyń birazyn sol ólkeniń týmasy, úrimjilik belgili qazaq aqyny, marqum Tańjaryq Joldyuly jyrlaǵany málim («Anar-Sáýle», «Sadyq-Sálıqan», «Ánýar-Kúlánda»). Áıtkenmen, atalǵan dastandardyń negizgi oqıǵasy burynnan halyq arasynda aıtylyp kelgendigi jáne bul shyǵarmalar buryn Qytaıdaǵy qazaq zııalylarynyń uıǵarymymen «Qazaq qıssalary», «Ǵashyqtyq jyrlar» syndy folklorlyq jınaqtarda jarııalanǵandyǵy eskerilip, «Babalar sózi» serııasynyń aıasynda jaryq kórip jatqan «Qytaıdaǵy qazaq folklorynyń» quramyna shartty túrde qosylyp otyr.
Mátinderdi jınap, baspaǵa daıyndaǵan Qytaı memleketiniń mádenıeti men ónerine úles qosqan ǵalym, jazýshy, QHR folklortanýshylar qoǵamynyń múshesi-professor Orazanbaı Egeýbaev.
«Babalar sózi» serııasynyń prıntsıpterine sáıkes, atalmysh jıyrma besinshi tom ǵylymı qosymshalarmen tolyqtyryldy. Ǵylymı qosymshalarǵa tomǵa engen mátinderge jazylǵan túsiniktemeler, sózdik, jer-sý ataýlary, mátinderde kezdesetin tarıhı tulǵalar men dinı esimderge arnalǵan túsinikter, dastannyń jınaýshylary men onyń jyrlaýshylary týraly derekter, paıdalanylǵan ádebıetter tizimi, orys jáne aǵylshyn tilderinde jazylǵan túıin kirdi.
Tomnyń kólemi-25,5 b.t.

26-tom. Qytaıdaǵy qazaq folklory. Ǵashyqtyq dastandar

QURASTYRÝShYLARDAN

M.O.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýty Memlekettik «Mádenı mura» baǵdarlamasy aıasynda jarııalanatyn «Babalar sózi» atty júz tomdyq basylymdy daıyndap, jarııalaý jumysyn jalǵastyrýda.
Serııanyń jaryq kórgen jıyrma bes tomy folklorymyzdyń baı, mańyzdy salasy-dastandyq eposqa arnaldy. Atap aıtqanda osy kúnge deıin hıkaıalyq dastandardyń on bir tomy, dinı dastandardyń jeti tomy, ǵashyqtyq dastandardyń jeti tomy baspa betin kórip, oqyrman qaýym tarapynan jyly qabyldandy. Árıne, qazaq halqynyń epostyq murasy jarııalanǵan úlgilermen shektelmeıdi. Qoljazba qorlarynda saqtalǵan ózge de halyq aýyz ádebıetiniń úlgileri jınaqtalyp, baspaǵa daıyndalýda.
Oqyrman nazaryna usynylyp otyrǵan atalmysh serııanyń 26-tomy Qytaıdaǵy qazaq folklorynyń kezekti jınaǵy-ǵashyqtyq dastandarǵa arnaldy. Bul tomǵa «Qozy Kórpesh-Baıan sulý», «Qyz Jibek», «Dandan men Nárkes», «Ahmet pen Núrılá» atty ǵashyqtyq dastandar endi. Olardyń sıýjeti negizinen, jergilikti qazaq halqynyń turmys-tirshiliginen alynǵan. Alǵashqy eki jyr qazaq aýyz ádebıetinde burynnan málim, folklortaný turǵysynan zerttelgen, lıro-epos janrynyń kólemdi de kórkem úlgilerinen sanalsa, «Dandan men Nárkes», «Ahmet pen Núrılá» sekildi shyǵarmalar shyǵystyq sıýjetterdiń izimen jyrlanǵan jáne buryn zerttelmegen.
Tomǵa engizilip otyrǵan «Qozy Kórpesh-Baıan sulý», «Qyz Jibek» jyrlarynyń sıýjettik qurylymynda aıtarlyqtaı ózgeshelikteri bolmaǵanymen, tildik, stıldik jáne kólemdik jaqtarynan nazar aýdaratyn tustary bar. Sondyqtan Qytaıdaǵy qazaq jyrshylarynyń repertýarynan turaqty oryn alǵan bul shyǵarmalardy jeke folklorlyq nusqa retinde qarastyrǵan lázim
Mátinderdi jınap, baspaǵa daıyndaǵan Qytaı mádenıeti men ónerine úles qosqan ǵalym, QHR folklortanýshylar qoǵamynyń múshesi-Orazanbaı Egeýbaev.
«Babalar sózi» serııasynyń negizgi ustanymdaryna sáıkes usynylyp otyrǵan tom ǵylymı qosymshalarmen tolyqtyryldy. Ǵylymı qosymshalarǵa tomǵa engen mátinderge jazylǵan túsiniktemeler, sózdik, jer-sý ataýlary, mátinderde kezdesetin tarıhı tulǵalar men dinı esimderge arnalǵan túsinikter, dastannyń jınaýshylary men onyń jyrlaýshylary týraly derekter, paıdalanylǵan ádebıetter tizimi, orys jáne aǵylshyn tilderinde jazylǵan túıin kirdi.
Tomnyń kólemi-23,5 b.t.

27-tom. Qytaıdaǵy qazaq folklory. Tarıhı jyrlar

QURASTYRÝShYLARDAN

M.O.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýty Memlekettik «Mádenı mura» baǵdarlamasy aıasynda jarııalanatyn «Babalar sózi» atty júz tomdyq basylymdy daıyndap, jarııalaý jumysyn jalǵastyrýda.
Serııanyń jaryq kórgen jıyrma alty tomy ulttyq folklorymyzdyń asa bir kórkem de kólemdi salasy bolyp sanalatyn dastan janryna arnaldy. Dálirek aıtqanda, búginge deıin hıkaıalyq dastandardyń on bir tomy, dinı dastandardyń jeti tomy, ǵashyqtyq dastandardyń segiz tomy ázirlenip, baspa betin kórdi. Qazaq halqynyń rýhanı qymbat qazynasy-folklor jınaqtarynyń joǵary deńgeıde bezendirilgen jańa basylymyn oqyrman qaýym úlken qýanyshpen qarsy aldy. Árıne, qazaq dastandarynyń kórkem úlgilerin jarııalaý áli de jalǵasa bermek.
QR BǴM OǴK jáne ÁÓI Qoljazba qorlarynda saqtalǵan halyq murasynyń kóptegen úlgileri ǵylymı turǵydan saralanyp, baspaǵa ázirlený ústinde.
Kópshilik nazaryna usynylyp otyrǵan atalmysh serııanyń 27-tomy Qytaıdaǵy qazaq folklorynyń kezekti jınaǵy-tarıhı jyrlarǵa arnalyp otyr. Bul tomǵa «Arqalyq», «Er Jánibek», «Táýtik batyr», «Jaqypberdi batyr», «Boqy batyr», «Bóke batyr», «Jantókesh», «Ramazannyń qıssasy», «Saryaıaq», «Esimqan, Yrysqan» atty tarıhı jyrlar enip otyr.
Mátinderdi jınap, baspaǵa daıyndaǵan-Qytaı memleketiniń mádenıeti men ónerine úles qosqan ǵalym, jazýshy, QHR folklortanýshylar qoǵamynyń múshesi, professor Orazanbaı Egeýbaev.
Bir aıta keterligi, Qytaı qazaqtarynyń jyrlaýynda el arasyna keń taraǵan tarıhı jyrlardyń kópshiligi jazbasha túrde týǵany ańǵarylady. Árıne, alǵashynda jeke ónerpazdyń, ıakı aqyn-jyraýdyń shabytynan týatyn kólemdi epıkalyq jyrlardyń keıin oryndaýshy-jyrshylardyń birneshe urpaǵy aýysqan soń bastapqy avtory umytylyp, jalpy halyqtyq jádigerge aınalatyny folklorda qalypty qubylys sanalady. Sonymen qatar atalǵan tarıhı jyr- dastandardyń sıýjettik tórkini-jergilikti halyq arasynda erteden aıtylyp júrgen aýyzeki ańyz, áńgimeler ekendigi eskerildi. Bul aıtylǵan sebepter olardy tegi jaǵynan folkorlyq shyǵarmalarmen barynsha jaqyndastyra túsedi. Buǵan qosa, dastan mátinderiniń ózgermeliligi, ishki varıatsııalyq terbelisi men birneshe kóshirme nusqalarynyń bolýy da tomǵa engizilip otyrǵan shyǵarmalardyń halyqtyq belgilerin aıshyqtaı túseri anyq.
«Babalar sózi» serııasynyń ustanymdaryna saı usynylyp otyrǵan tom ǵylymı qosymshalarmen tolyqtyryldy. Ǵylymı qosymshalarǵa tomǵa engen mátinderge jazylǵan túsiniktemeler, sózdik, jer-sý ataýlary, mátinderde kezdesetin tarıhı tulǵalar men dinı esimderge arnalǵan túsinikter, dastannyń jınaýshylary men onyń jyrlaýshylary týraly derekter, paıdalanylǵan ádebıetter tizimi, orys jáne aǵylshyn tilderinde jazylǵan túıin kirdi.
Tomnyń kólemi-22 b.t.

28-tom. Qytaıdaǵy qazaq folklory. Tarıhı jyrlar

QURASTYRÝShYLARDAN

M.O.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýty Memlekettik «Mádenı mura» baǵdarlamasy aıasynda jarııalanatyn «Babalar sózi» atty júz tomdyq basylymdy daıyndap, jarııalaý jumysyn jalǵastyrýda.
Serııanyń jaryq kórgen jıyrma jeti tomy ulttyq folklorymyzdyń asa bir kórkem de kólemdi salasy bolyp sanalatyn dastan janryna arnaldy. Dálirek aıtqanda, búginge deıin hıkaıalyq dastandardyń on bir tomy, dinı dastandardyń jeti tomy, ǵashyqtyq dastandardyń segiz tomy jáne tarıhı jyrlardyń bir tomy ázirlenip, baspa betin kórdi. Qazaq halqynyń qymbat qazynasy-folklor jınaqtarynyń joǵary deńgeıde bezendirilgen jańa basylymyn oqyrman qaýym úlken qýanyshpen qarsy aldy. Alla qalasa, dastandyq epos úlgilerin jarııalaý osymen shektelmeıdi.
OǴK jáne ÁÓI Qoljazba qorlarynda saqtalǵan kóptegen folklor mátinderi ǵylymı turǵydan saralanyp, baspaǵa ázirlený ústinde.
Oqyrman nazaryna usynylyp otyrǵan atalmysh serııanyń 28-tomy Qytaıdaǵy qazaq folklorynyń kezekti jınaǵy-tarıhı jyrlarǵa arnalyp otyr. Bul tomǵa «Qojeke», «Arǵynbektiń jyry», «Úrkin-qorqyn», «Keshýbaı-Jámıla», «Er Bulan», «Ýań bala», «On segiz», «Qan keshý», «Núptebektiń asy», «Sátbek», «Sheıitsaı», «Saqarı» atty tarıhı jyrlar endi. Bul shyǵarmalardyń kópshiliginde Shyǵys Túrkistan ólkesin mekendeıtin az ulttardyń, ásirese qazaq halqynyń jergilikti Gomındań úkimeti men ishki qytaı ekspansııasyna qarsy bas kóterý áreketteri jyr arqaýy bolǵan. Tarıhı jyrlarda kúshi basym ata jaýymen arystansha arpalysyp, ultynyń azattyǵy men urpaǵynyń bolashaǵy úshin janyn qıǵan Aqyt qajy, Ospan batyr, Demejan, Sháripqan, Esimqan, Yrysqan, Qalman t.b. qazaq azamattarynyń erlikke toly ómiri shyndyqqa saı, kórkem tilmen óriledi.
Bir aıta keterligi, bul tomǵa kirgen jyrlardyń bireýin sol ólkeniń týmasy, úrimjilik belgili qazaq aqyny, marqum Tańjaryq Joldyuly jyrlaǵany málim («Núptebektiń asy»). Áıtkenmen, atalǵan shyǵarmanyń negizgi oqıǵasy burynnan halyq arasynda aıtylyp kelgendigi jáne aqyn shyǵarmalarynyń buryn Shyńjańda basylǵan «Qazaq qıssalary» atty folklorlyq jınaqta jarııalanǵandyǵy eskerilip, «Babalar sózi» serııasynyń aıasynda jaryq kórip jatqan Qytaıdaǵy qazaq folklory úlgileriniń qataryna shartty túrde qosylyp otyr.
Mátinderdi jınap, baspaǵa daıyndaǵan Qytaı memleketiniń mádenıeti men ónerine úles qosqan ǵalym, QHR folklortanýshylar qoǵamynyń múshesi-Orazanbaı Egeýbaev.
«Babalar sózi» serııasynyń negizgi ustanymdaryna sáıkes atalǵan tom ǵylymı qosymshalarmen tolyqtyryldy. Ǵylymı qosymshalarǵa tomǵa engen mátinderge jazylǵan túsiniktemeler, sózdik, jer-sý ataýlary, mátinderde kezdesetin tarıhı tulǵalar men dinı esimderge arnalǵan túsinikter, jyrlardyń jınaýshylary men onyń jyrlaýshylary týraly derekter, paıdalanylǵan ádebıetter tizimi, orys jáne aǵylshyn tilderinde jazylǵan túıin kirdi.
Tomnyń kólemi-23,5 b.t.

29-tom. Qytaıdaǵy qazaq folklory. Tarıhı jyrlar

QURASTYRÝShYLARDAN

M.O.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýty Memlekettik «Mádenı mura» baǵdarlamasy aıasynda jarııalanatyn «Babalar sózi» atty júz tomdyq basylymdy daıyndap, jarııalaý jumysyn jalǵastyrýda.
Serııanyń jaryq kórgen jıyrma segiz tomy ulttyq folklorymyzdyń asa bir kórkem de kólemdi salasy bolyp sanalatyn dastandar men tarıhı jyrlarǵa arnaldy. Dálirek aıtqanda, búginge deıin hıkaıalyq dastandardyń on bir tomy, dinı dastandardyń jeti tomy, ǵashyqtyq dastandardyń segiz tomy jáne tarıhı jyrlardyń eki tomy ázirlenip, baspa betin kórdi. Qazaq halqynyń rýhanı qymbat qazynasy-folklor jınaqtarynyń joǵary deńgeıde bezendirilgen jańa basylymyn oqyrman qaýym úlken qýanyshpen qarsy aldy. Alla qalasa, halyq eposynyń úlgilerin jarııalaý osymen shektelmeıdi.
OǴK jáne ÁÓI Qoljazba qorlarynda saqtalǵan kóptegen folklorlyq mátinder ǵylymı turǵydan saralanyp, baspaǵa ázirlený ústinde.
Kópshilik nazaryna usynylyp otyrǵan atalmysh serııanyń 29-tomy Qytaıdaǵy qazaq folklorynyń kezekti jınaǵy-tarıhı jyrlarǵa arnalyp otyr. Bul tomǵa «Abylaı han», «El qormaly-er Abylaı», «Bógenbaı batyr», «Kenesary», «Qaraqas-Kenesary», «Aǵybaı batyr», «Esenkeldi» atty tarıhı jyrlar endi. Olardyń sıýjeti, negizinen, qazaq halqynyń syrt jaýlarǵa qarsy uly-azattyq kúresine arnalǵan. Bul shyǵarmalardyń mazmunynda dástúrli eposqa tán ásireleý az, naqty oqıǵalarǵa qurylǵan tarıhı shyndyq kórkem tilmen beınelengen.
Bir aıta keterligi, bul tomǵa kirgen tarıhı jyrlardyń birazy Qazaqstan jerinde týyp, jekelegen nusqalary Shyńjań qazaqtary arasynda taralǵany baıqalady. Máselen, atalǵan epostar negizgi oqıǵasy burynnan halyq arasynda aıtylyp kelgen jáne bul shyǵarmalar keıinnen Qytaıdaǵy qazaq zııalylarynyń atsalysýymen «Qazaq qıssalary» syndy folklorlyq jınaqtarda jarııalanǵandyǵy málim. Mátinderdi jınap, baspaǵa daıyndaýǵa Qytaı memleketiniń mádenıeti men ónerine úles qosqan ǵalym, jazýshy, QHR folklortanýshylar qoǵamynyń múshesi-professor Orazanbaı Egeýbaev qatysty.
«Babalar sózi» serııasynyń ustanymdaryna sáıkes tom ǵylymı qosymshalarmen tolyqtyryldy. Bularǵa tomǵa engen mátinderge jazylǵan túsiniktemeler, sózdik, jer-sý ataýlary, mátinderde kezdesetin tarıhı tulǵalar men dinı esimderge arnalǵan túsinikter, jyrdy jınaýshylar men onyń jyrlaýshylary týraly derekter, paıdalanylǵan ádebıetter tizimi, orys jáne aǵylshyn tilderinde jazylǵan túıin kirdi.
Tomnyń kólemi-25 b.t.

30-tom. Qytaıdaǵy qazaq folklory. Hıkaıalyq dastandar

QURASTYRÝShYLARDAN

M.O.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýty Memlekettik «Mádenı mura» baǵdarlamasy aıasynda jarııalanatyn «Babalar sózi» atty júz tomdyq basylymdy daıyndap, jarııalaý jumysyn jalǵastyrýda.
Serııanyń jaryq kórgen jıyrma toǵyz tomy ulttyq folklorymyzdyń asa bir kórkem de kólemdi salasy bolyp sanalatyn dastandar men tarıhı jyrlarǵa arnaldy. Dálirek aıtqanda, búginge deıin hıkaıalyq dastandardyń on bir tomy, dinı dastandardyń jeti tomy, ǵashyqtyq dastandardyń segiz tomy jáne tarıhı jyrlardyń úsh tomy ázirlenip, baspa betin kórdi. Qazaq halqynyń qymbat qazynasy-folklor jınaqtarynyń joǵary deńgeıde bezendirilgen jańa basylymyn oqyrman qaýym úlken qýanyshpen qarsy aldy. Alla qalasa, qazaq eposynyń kórkem úlgilerin jarııalaý osymen shektelmeıdi.
Oqyrman nazaryna usynylyp otyrǵan atalmysh serııanyń 30-tomy Qytaıdaǵy qazaqtardyń folkloryna arnalady. Bul tomǵa «Nurǵazaryn», «Saǵattyń hıkaıasy», «Patsha men áıel», «Syrly qobdı», «Totaı sal», «Ólgen qyz», «Ular men quzǵyn», «Nuh jáne naýryz», «Aqqan synap», «Altyn balta», «Ǵalym qyz Býadat», «Júnis jetim», «Qaratorǵaı», «Kenjekeıdiń keshirmeleri», «Qumash Qońyr hıkaıasy» atty hıkaıalyq dastandar endi. Atalǵan dastandardyń keıbiriniń sıýjeti shyǵystyq, ıaǵnı úndi, parsy, arab hıkaıalarynan alynsa, keıbiri jergilikti oqıǵalarǵa negizdelgen. Sıýjetteri hıkaıa, qıssa túrinde aýyz ádebıetinde erteden aıtylyp kelgen birqatar folklorlyq shyǵarmalar qazaq aqyndarynyń jańǵyrtýymen názıra úlgisindegi dastan janrynda jyrlanǵan. Atalǵan shyǵarmalardyń keıbireýi el aýzynan jazylyp, biraz óńdelip baryp Qytaıda baspa betin kórgen. Qazaqstanda alǵash jarııalanyp otyr. Taǵy bir ereksheligi bul mátinderde arab, parsy, qytaı tilderinen engen sózdermen qosa jergilikti tildik qoldanystar da kezdesedi.
Mátinderdi jınap, baspaǵa daıyndaýǵa Qytaı mádenıeti men ónerine úles qosqan ǵalym, QHR folklortanýshylar qoǵamynyń múshesi-Orazanbaı Egeýbaev qatysty.
«Babalar sózi» serııasynyń negizgi ustanymdaryna sáıkes, otyzynshy tom ǵylymı qosymshalarmen tolyqtyryldy. Ǵylymı qosymshalarǵa tomǵa engen mátinderge jazylǵan túsiniktemeler, sózdik, jer-sý ataýlary, mátinderde kezdesetin tarıhı tulǵalar men dinı esimderge arnalǵan túsinikter, dastannyń jınaýshylary men onyń jyrlaýshylary týraly derekter, paıdalanylǵan ádebıetter tizimi, orys jáne aǵylshyn tilderinde jazylǵan túıin kirdi.
Tomnyń kólemi-24,5 b.t.

31-tom.Qytaıdaǵy qazaq folklory. Hıkaıalyq dastandar

QURASTYRÝShYLARDAN

M.O.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýty Memlekettik «Mádenı mura» baǵdarlamasy aıasynda jarııalanatyn «Babalar sózi» atty júz tomdyq basylymdy daıyndap, jarııalaý jumysyn jalǵastyrýda.
Serııanyń jaryq kórgen otyz tomy ulttyq folklorymyzdyń asa bir kórkem de kólemdi salasy bolyp sanalatyn dastandar men tarıhı jyrlarǵa arnaldy. Dálirek aıtqanda, búginge deıin hıkaıalyq dastandardyń on bir tomy, dinı dastandardyń jeti tomy, ǵashyqtyq dastandardyń segiz tomy jáne tarıhı jyrlardyń úsh tomy ázirlenip, baspa betin kórdi. Qazaq halqynyń qymbat qazynasy-folklor jınaqtarynyń joǵary deńgeıde bezendirilgen jańa basylymyn oqyrman qaýym úlken qýanyshpen qarsy aldy. Alla qalasa, qazaq eposynyń kórkem úlgilerin jarııalaý osymen shektelmeıdi.
Oqyrman nazaryna usynylyp otyrǵan atalmysh serııanyń 31-tomy Qytaıdaǵy qazaq folkloryna arnaldy. Bul tomǵa «Qulamergen», «Aryq mergen», «Ábý jylan», «Telim-Tentek», «Eki aǵaıyn », «Murat Sálıh pen Maǵrıpa», «Kókek pen Zeınep», «Qoıshy batyr», «Sanaly Sara», «Sáýkele», «Bóken jarǵaq», «Bulǵyn-Sýsar», «Úsh jetim», «Úsh jetim qyz», «Kezbe shal», «Han húkimi» atty hıkaıalyq dastandar endi. Atalǵan dastandardyń keıbiriniń sıýjeti shyǵystyq, ıaǵnı úndi, parsy, arab hıkaıalarynan alynsa, keıbiri jergilikti oqıǵalarǵa negizdelgen. Sıýjetteri hıkaıa, qıssa túrinde aýyz ádebıetinde erteden aıtylyp kelgen birqatar folklorlyq shyǵarmalar qazaq aqyndarynyń jańǵyrtýymen názıra úlgisindegi dastan janrynda jyrlanǵan. Atalǵan shyǵarmalardyń keıbireýi el aýzynan jazylyp, biraz óńdelip baryp Qytaıda baspa betin kórgen.
Qazaqstanda alǵash jarııalanyp otyr. Taǵy bir ereksheligi bul mátinderde arab, parsy, qytaı tilderinen engen sózdermen qosa jergilikti tildik qoldanystar da kezdesedi.
Mátinderdi jınap, baspaǵa daıyndaýǵa Qytaı mádenıeti men ónerine úles qosqan ǵalym, QHR folklortanýshylar qoǵamynyń múshesi-Orazanbaı Egeýbaev qatysty.
«Babalar sózi» serııasynyń negizgi ustanymdaryna sáıkes otyz birinshi tom ǵylymı qosymshalarmen tolyqtyryldy. Ǵylymı qosymshalarǵa tomǵa engen mátinderge jazylǵan túsiniktemeler, sózdik, jer-sý ataýlary, mátinderde kezdesetin tarıhı tulǵalar men dinı esimderge arnalǵan túsinikter, dastannyń jınaýshylary men onyń jyrlaýshylary týraly derekter, paıdalanylǵan ádebıetter tizimi, orys jáne aǵylshyn tilderinde jazylǵan túıin kirdi.
Tomnyń kólemi-23,5. b.t.

32-tom. Qytaıdaǵy qazaq folklory. Shejirelik dastandar

QURASTYRÝShYLARDAN
M.O.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýty Memlekettik «Mádenı mura» baǵdarlamasy aıasynda jarııalanatyn «Babalar sózi» atty júz tomdyq basylymdy daıyndap, jarııalaý jumysyn jalǵastyrýda.
Serııanyń jaryq kórgen otyz bir tomy ulttyq folklorymyzdyń asa bir kórkem de kólemdi salasy bolyp sanalatyn dastandar men tarıhı jyrlarǵa arnaldy. Dálirek aıtqanda, búginge deıin hıkaıalyq dastandardyń on eki tomy, dinı dastandardyń jeti tomy, ǵashyqtyq dastandardyń segiz tomy jáne tarıhı jyrlardyń úsh tomy ázirlenip, baspa betin kórdi. Qazaq halqynyń qymbat qazynasy-folklor jınaqtarynyń joǵary deńgeıde bezendirilgen jańa basylymyn oqyrman qaýym úlken qýanyshpen qarsy aldy. Alla qalasa, qazaq eposynyń kórkem úlgilerin jarııalaý osymen shektelmeıdi.
Oqyrman nazaryna usynylyp otyrǵan atalmysh serııanyń 32-tomy Qytaıdaǵy qazaqtardyń folkloryna arnalady. Bul tomǵa «Qazaqtyń jalpy shejiresi», «Qazaqtyń túp atasy-batyr Túrik», «Qazaq shejiresi», «Qazaq tarıhy týraly jyr», «Jazýǵa shejireni aldym qalam», «Aıtys shejiresi», «Úsh júzdiń shejiresi», «Orta júz naıman shejiresi», «Orazaı rýynyń Jambyrza shejiresi», «Asylhan Myńjasar shejiresi», «Kereı shejiresi», «Týǵan jer týraly shejire», «Shyńǵyshan shejiresi» «Abaq kereı», «Abaq kereıdiń ataqtylary» atty shyǵarmalar endi.
Atalǵan dastandardyń sıýjeti negizinen el arasyna keń taraǵan qazaq rýlarynyń shejiresinen syr shertedi. Sıýjetteri áńgime, qıssa túrinde aýyzdan-aýyzǵa, atadan-balaǵa erteden aıtylyp kelgen kóptegen shejireler qazaq aqyndarynyń jańǵyrtýymen dastan janrynda jyrlanǵan. Atalǵan shyǵarmalardyń keıbireýi el aýzynan jazylyp, biraz óńdelip baryp Qytaıda baspa betin kórgen. Qazaqstanda alǵash jarııalanyp otyr. Taǵy bir ereksheligi-bul mátinderde arab, parsy, qytaı tilderinen engen sózdermen qosa jergilikti tildik qoldanystar da kezdesedi.
Mátinderdi jınap, baspaǵa daıyndaýǵa Qytaı mádenıeti men ónerine úles qosqan ǵalym, QHR folklortanýshylar qoǵamynyń múshesi-Orazanbaı Egeýbaev qatysty.
«Babalar sózi» serııasynyń negizgi ustanymdaryna sáıkes otyz ekinshi tom ǵylymı qosymshalarmen tolyqtyryldy. Ǵylymı qosymshalarǵa tomǵa engen mátinderge jazylǵan túsiniktemeler, sózdik, jer-sý ataýlary, mátinderde kezdesetin tarıhı tulǵalar men dinı esimderge arnalǵan túsinikter, dastannyń jınaýshylary men onyń jyrlaýshylary týraly derekter, paıdalanylǵan ádebıetter tizimi, orys jáne aǵylshyn tilderinde jazylǵan túıin kirdi.

33-tom. Batyrlar jyry

QURASTYRÝShYLARDAN

M.O.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýty Memlekettik «Mádenı mura» baǵdarlama aıasynda jarııalanyp jatqan «Babalar sózi» serııasynyń júz tomdyq ǵylymı basylymyn ázirlep, jaryqqa shyǵarýdy odan ári jalǵastyrady.
Serııanyń buǵan deıin jarııalanǵan otyz eki tomy ulttyq folklorymyzdyń asa bir kórkem de kólemdi salasy bolyp sanalatyn dastandar men tarıhı jyrlarǵa arnaldy. Dálirek aıtqanda, búginge deıin hıkaıalyq dastandardyń on úsh tomy, dinı dastandardyń jeti tomy, ǵashyqtyq dastandardyń segiz tomy, tarıhı jyrlardyń úsh tomy, sondaı-aq shejirelik dastandardyń bir tomy ázirlenip, baspa betin kórdi. Bul basylymdardyń sońǵy on tomy Qytaıdaǵy qazaq folkloryna arnalǵany málim. Qazaq halqynyń qymbat qazynasy-folklor jınaqtarynyń joǵary deńgeıde bezendirilgen jańa basylymyn oqyrman qaýym úlken qýanyshpen qarsy aldy. Alla qalasa, qazaq eposynyń kórkem úlgilerin jarııalaý osymen shektelmeıdi.
Oqyrman nazaryna usynylyp otyrǵan atalmysh serııanyń 33-tomy batyrlar jyryna arnaldy. Bul tomǵa «Alpamys batyr» eposynyń jeti nusqasy endi. Sondaı-aq, ǵylymı maqsat úshin jyrdyń Á.Dıvaev aýdarǵan orys tilindegi ertegilik varıanty («Velıkan Alpamys») jáne S.Muqanov (1939 j.) óńdep, biriktirgen (Qazan, 1899 j., Tashkent, 1922 j.) tolyq nusqasy da usynyldy.
«Alpamys batyr» jyrynyń onnan astam nusqalary bar. Olardy ǵylymı turǵydan júıelep, eki tomǵa jınaqtaý josparlandy. «Alpamys batyr» jyrynyń birinshi tomyna 1922 jyly Tashkentte Á.Dıvaev bastyrǵan «Alpamys batyrdyń hıkaıasy», qarasózben jazylǵan E.Aqynbekov pen Á.Ospanov nusqalary, sondaı-aq N.Baıǵanın, S.Jańbyrshın, A.Nysanov, Rahat syndy halyq talanttary jyrlaǵan nusqalar endi. Sońǵy tórt jyr buryn-sońdy jarııalanbaǵan. Á. Dıvaev pen Á. Qońyratbaev nusqalarynyń sıýjettik jáne mátindik jaqtarynan óte jaqyn turǵandyǵy eskerilip, tomǵa bul eki varıanttyń alǵashqysy ǵana usynyldy.
«Alpamys batyr» jyrynyń Keńes kezeńinde baspa betin kórgen varıanttaryna sol kezdiń saıası-qoǵamdyq talaptaryna oraı mátindik óńdeý, redaktsııa júrgizilgeni jasyryn emes. Jyr mátinderi M.O. Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýty men Ortalyq Ǵylymı kitaphananyń qoljazba qorlarynda saqtaýly túpnusqalary boıynsha daıyndaldy. Buǵan qosa, ilki jınaqtarda túsip qalǵan, ıakı qoljazbadan qate oqylǵan jyr joldary men jekelegen sózder túpnusqa boıynsha túzetilip, mátinder bastapqy qalypqa keltirildi. Buryn jarııalanbaǵan mátinder arab, latyn harpindegi qoljazbalardan qazirgi álipbıge túsirilip ózgerissiz berildi.
Sondaı-aq, kóptomdyq batyrlar jyrynyń bul alǵashqy tomyna betashar sóz retinde belgili ádebıetshi, akademık Q.Jumalıevtiń qazaq eposy týraly erterekte jazylǵan zertteý eńbeginen úzindi berildi. Keńes kezeńinde jarııalanǵan maqalany Táýelsizdik dáýiriniń suranysyna saı tolyqtyryp, folklor turǵysynan jańasha oı túıip, ǵylymı pikir bildirgen kórnekti ǵalym, akademık S.Qasqabasov.
«Babalar sózi» serııasynyń negizgi ustanymdaryna sáıkes, otyz úshinshi tom ǵylymı qosymshalarmen tolyqtyryldy. Ǵylymı qosymshalarǵa tomǵa engen mátinderge jazylǵan túsiniktemeler, sózdik, jer-sý ataýlary, mátinderde kezdesetin tarıhı tulǵalar men dinı esimderge arnalǵan túsinikter, epostyń jınaýshylary men onyń jyrlaýshylary týraly derekter, paıdalanylǵan ádebıetter tizimi, orys jáne aǵylshyn tilderinde jazylǵan túıin kirdi.
Tomnyń kólemi-22,75 b.t.

34-tom. Batyrlar jyry

QURASTYRÝShYLARDAN

M.O.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýty Mem¬lekettik «Mádenı mura» baǵdarlama aıasynda jarııalanatyn «Babalar sózi» serııasynyń júz tomdyq ǵylymı basylymyn ázirlep, jaryqqa shyǵarýdy odan ári jalǵastyrady.
Serııanyń buǵan deıin jarııalanǵan otyz úsh tomy ulttyq folklorymyzdyń asa bir kórkem de kólemdi salasy bolyp sanalatyn dastandar men tarıhı jyrlarǵa arnaldy. Dálirek aıtqanda, búginge deıin hıkaıalyq dastandardyń on úsh tomy, dinı dastandardyń jeti tomy, ǵashyqtyq dastandardyń segiz tomy, tarıhı jyrlardyń úsh tomy, batyrlyq jyrlardyń bir tomy, sondaı-aq shejirelik dastandardyń bir tomy ázirlenip, baspa betin kórdi. Bul basylymdardyń sońǵy on tomy Qytaıdaǵy qazaq folkloryna arnalǵany málim. Qazaq halqynyń qymbat qazynasy-folklor jınaqtarynyń joǵary deńgeıde bezendirilgen jańa basylymyn oqyrman qaýym úlken qýanyshpen qarsy aldy. Alla qalasa, qazaq eposynyń kórkem úlgilerin jarııalaý osymen shektelmeıdi.
Oqyrman nazaryna usynylyp otyrǵan atalmysh serııanyń 34-tomy batyrlar jyryna arnaldy. Bul tomǵa «Qıssa-ı Al¬pamys batyr», «Alpamys batyr qıssasy», «Qıssa Alpamys», «Alpamys batyr» atty epostyq nusqalar endi.
«Alpamys batyr» jyrynyń onnan astam nusqalary bar. Olardy ǵylymı turǵydan júıelep, eki tomǵa jınaqtaý jospar¬landy. Alǵashqy tomǵa engen tórt jyr nusqasynyń bireýi (Jyr¬shysy-Kelimbet Serǵazyuly) buryn-sońdy jarııalanbaǵan. Sondaı-aq «Alpamys batyr» jyrynyń Keńes kezeńinde baspa betin kórgen varıanttaryna sol kezdiń saıası-qoǵamdyq talap¬taryna oraı mátindik óńdeý, redaktsııa júrgizilgeni jasyryn emes.
Buǵan qosa, ilki jınaqtarda túsip qalǵan, ıakı qoljazbadan qate oqylǵan jyr joldary men jekelegen sózder túpnusqa boıynsha túzetilip, mátinder bastapqy qalypqa keltirildi.
«Babalar sózi» serııasynyń negizgi ustanymdaryna sáıkes, otyz tórtinshi tom ǵylymı qosymshalarmen tolyqtyryldy. Ǵylymı qosymshalarǵa tomǵa engen mátinderge jazylǵan túsiniktemeler, sózdik, jer-sý ataýlary, mátinderde kezdese¬tin tarıhı tulǵalar men dinı esimderge arnalǵan túsinikter, epostyń jınaýshylary men onyń jyrlaýshylary týraly de-rekter, paıdalanylǵan ádebıetter tizimi, orys jáne aǵylshyn tilderinde jazylǵan túıin kirdi.
Tomnyń kólemi-24. b.t.

35-tom. Batyrlar jyry.

«Babalar sózi» serııasynyń 35-tomyna «Qobylandy batyr» jyrynyń Marabaı (Á. Dıvaev nusqasy), Kóshelek, Qulzaq, Súıinsháli syndy aqyn-jyrshylardyń repertýaryna engen kólemdi bes nusqasy usynyldy.

QURASTYRÝShYLARDAN
M.O.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýty Mem¬lekettik «Mádenı mura» baǵdarlamasy aıasynda jarııalanyp jatqan «Babalar sózi» serııasynyń júz tomdyq ǵylymı basy¬lymyn ázirlep, jaryqqa shyǵarýdy odan ári jalǵastyrady.
Serııanyń buǵan deıin jarııalanǵan otyz tórt tomy ulttyq folklorymyzdyń asa bir kórkem de kólemdi salasy bolyp sa¬nalatyn epostyq shyǵarmalarǵa arnaldy. Dálirek aıtqanda, búginge deıin hıkaıalyq dastandardyń on úsh tomy, dinı dastandardyń jeti tomy, ǵashyqtyq dastandardyń segiz tomy, ta¬rıhı jyrlardyń úsh tomy, batyrlar jyrynyń eki tomy son¬daı-aq shejirelik dastandardyń bir tomy ázirlenip, baspa betin kórdi. Bul basylymdardyń on tomy Qytaıdaǵy qazaq folklo¬ryna arnalǵany málim. Qazaq halqynyń qymbat qazynasy-folklor jınaqtarynyń joǵary deńgeıde bezendirilgen jańa basylymyn oqyrman qaýym úlken qýanyshpen qarsy aldy. Alla qalasa, qazaq eposynyń kórkem úlgilerin jarııalaý osy¬men shektelmeıdi.
Oqyrman nazaryna usynylyp otyrǵan atalmysh serııanyń 35-tomy batyrlar jyryna arnaldy. Bul tomǵa «Qobylandy batyr» men onyń urpaqtarynyń batyrlyq, erlikke toly ǵumyryn baıandaıtyn bes jyr nusqasy endi.
«Qobylandy» jyrynyń otyzǵa jýyq nusqalary bar. Olardy ǵylymı turǵydan júıelep, tórt tomǵa jınaqtaý josparlandy. Alǵashqy tomǵa engen Marabaı nusqasynan ózge jyr mátinderi, ıaǵnı Kóshelek Elamanuly, Qulzaq Amangeldiuly, Súıinsháli Jańbyrshyuly varıanttary buryn-sońdy jarııalanbaǵan. Máselen, bul tomǵa orynborlyq jyrshy Súıinsháliden jazyp alynǵan (1957j) Qobylandy batyr jáne onyń urpaqtary týraly eki jyr mátini enip otyr.
Sondaı-aq «Qobylandy» jyrynyń Keńes kezeńinde baspa betin kórgen varıanttaryna sol kezdiń saıası-qoǵamdyq talap¬taryna oraı mátindik óńdeý, redaktsııa júrgizilgeni jasyryn emes. Buǵan qosa ilki jınaqtarda túsip qalǵan, ıakı qoljazbadan qate oqylǵan jyr joldary men jekelegen sózder túpnusqa boı¬ynsha túzetilip, mátinder bastapqy qalypqa keltirildi.
«Babalar sózi» serııasynyń negizgi ustanymdaryna sáıkes, otyz besinshi tom ǵylymı qosymshalarmen tolyqtyryldy. Ǵylymı qosymshalarǵa tomǵa engen mátinderge jazylǵan túsiniktemeler, sózdik, jer-sý ataýlary, mátinderde kezdese¬tin tarıhı tulǵalar men dinı esimderge arnalǵan túsinikter, epostyń jınaýshylary men onyń jyrlaýshylary týraly de-rekter, paıdalanylǵan ádebıetter tizimi, orys jáne aǵylshyn tilderinde jazylǵan túıin kirdi.
Tomnyń kólemi-24.5 b.t.

36-tom. Batyrlar jyry

QURASTYRÝShYLARDAN

M.O.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýty Memle¬kettik «Mádenı mura» baǵdarlamasy aıasynda jaryq kóretin «Babalar sózi» serııasynyń júz tomdyq ǵylymı basylymyn ázirleýdi odan ári jalǵastyrady.
Serııanyń buǵan deıin jarııalanǵan otyz bes tomy ulttyq folklorymyzdyń asa bir kórkem de kólemdi salasy bolyp sa¬nalatyn epostyq shyǵarmalarǵa arnaldy. Dálirek aıtqanda, búginge deıin hıkaıalyq dastandardyń on úsh tomy, dinı dastandardyń jeti tomy, ǵashyqtyq dastandardyń segiz tomy, tarıhı jyrlardyń úsh tomy, batyrlar jyrynyń úsh tomy, sondaı-aq shejirelik dastandardyń bir tomy ázirlenip, baspa betin kórdi. Bul basylymdardyń on tomy Qytaıdaǵy qazaq folkloryna arnalǵany málim. Qazaq halqynyń qymbat qazynasy-folklor jınaqtarynyń joǵary deńgeıde bezen¬dirilgen jańa basylymyn oqyrman qaýym úlken qýanyshpen qarsy aldy. Alla qalasa, qazaq eposynyń kórkem úlgilerin jarııalaý osymen shektelmeıdi.
Oqyrman nazaryna usynylyp otyrǵan atalmysh serııanyń 36-tomy batyrlar jyryna arnaldy. Bul tomǵa «Qobylandy batyr» eposynyń úsh nusqasy endi.
«Qobylandy batyr» jyrynyń el arasynda keń taraǵan otyzǵa jýyq nusqasy bar. Bul jyr úlgilerin, negizinen, qazaqtyń batys óńirinen shyqqan kóptegen aqyn-jyraýlar aıtqan. Solardyń eń ataqtysy-Marabaı aqyn. Epostyq nusqalardy ǵylymı turǵydan júıelep, tórt tomǵa jınaqtaý josparlandy. Alǵashqy tomǵa Kóshelek Elamanuly, Qulzaq Amangeldiuly, Súıinsháli Jańbyrshyuly jyrlaǵan nusqalar ense, kezekti ekinshi tomǵa Birjan Tolymbaev, Nurpeıis Baıǵanın jáne Erjan Eshimuly syndy aqyndardyń repertýa¬rynda oryndalǵan jyr nusqalary usynyldy.
Sondaı-aq «Qobylandy batyr» jyrynyń Keńes kezeńinde jaryq kórgen birqatar varıanttaryna sol kezdiń saıa¬sı-qoǵamdyq talaptaryna oraı mátindik óńdeý, redaktsııa júrgizilgeni jasyryn emes. Buǵan qosa ilki jınaqtarda túsip qalǵan, ıakı qoljazbadan qate oqylǵan jyr joldary men je¬kelegen sózder túpnusqa boıynsha túzetilip, mátinder bastapqy qalypqa keltirildi.
«Babalar sózi» serııasynyń negizgi ustanymdaryna sáıkes, otyz altynshy tom ǵylymı qosymshalarmen tolyqtyryldy. Ǵylymı qosymshalarǵa tomǵa engen mátinderge jazylǵan túsiniktemeler, sózdik, jer-sý ataýlary, mátinderde kezdese¬tin tarıhı tulǵalar men dinı esimderge arnalǵan túsinikter, epostyń jınaýshylary men onyń jyrlaýshylary týraly de-rekter, paıdalanylǵan ádebıetter tizimi, orys jáne aǵylshyn tilderinde jazylǵan túıin kirdi.
Tomnyń kólemi-30 b.t.

37-tom. Batyrlar jyry

QURASTYRÝShYLARDAN

M.O.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýty memlekettik «Mádenı mura» baǵdarlamasy aıasynda jaryq kóretin «Babalar sózi» serııasynyń júz tomdyq ǵylymı basylymyn ázirleýdi odan ári jalǵastyrady.
Serııanyń buǵan deıin jarııalanǵan otyz alty tomy ulttyq folklorymyzdyń asa bir kórkem de kólemdi salasy bolyp sanalatyn epostyq shyǵarmalarǵa arnaldy. Dálirek aıtqanda, búginge deıin hıkaıalyq dastandardyń on úsh tomy, dinı dastandardyń jeti tomy, ǵashyqtyq dastandardyń segiz tomy, tarıhı jyrlardyń úsh tomy, batyrlar jyrynyń tórt tomy, sondaı-aq shejirelik dastandardyń bir tomy ázirlenip, baspa betin kórdi. Bul basylymdardyń on tomy Qytaıdaǵy qazaq folkloryna arnalǵany málim. Qazaq halqynyń qymbat qazynasy-folklor jınaqtarynyń joǵary deńgeıde bezen¬dirilgen jańa basylymyn oqyrman qaýym úlken qýanyshpen qarsy aldy. Alla qalasa, qazaq eposynyń kórkem úlgilerin jarııalaý osymen shektelmeıdi.
Oqyrman nazaryna usynylyp otyrǵan atalmysh serııanyń 37-tomy batyrlar jyryna arnaldy. Bul tomǵa «Qobylandy batyr» eposynyń bes nusqasy endi.
«Qobylandy batyr» jyrynyń el arasynda keń taraǵan otyzǵa jýyq nusqasy bar. Bul jyr úlgilerin HІH ǵasyrdaǵy qazaqtyń kóptegen belgili aqyn-jyraýlary aıtqan. Solardyń qatarynda-Marabaı, Qashaǵan, Bitimbaı, Mergembaı, Birjan, Nurpeıis t.b. aqyn-jyraýlardy erekshe ataýǵa bolady. Epostyq nusqalardy ǵylymı turǵydan júıelep, tórt tomǵa jınaqtaý josparlandy. Alǵashqy tomǵa Kóshelek Elamanuly, Qulzaq Amangeldiuly, Súıinsháli Jańbyrshyuly jyrlaǵan nusqalar ense, ekinshi tomǵa Birjan Tolymbaev, Nurpeıis Baıǵanın jáne Erjan Eshimuly syndy aqyndardyń repertýarynda oryndalǵan jyr nusqalary usynyldy. Al kezekti úshinshi tomǵa Aısa Baıtabynuly, Sádýaqas Dilmanov, Nurseıit Bıtileýov, Erejep Tileýmaǵambetuly syndy halyq talanttyrynyń repertýarynan ár kezde jazylyp alynǵan tańdaýly jyr mátinderi engizilip otyr.
Bir aıta keterligi, bul atalǵan «Qobylandy batyr» jyrynyń varıanttary buryn-sońdy esh jerde jarııalanbaǵan. Munyń ózi epostaný ǵylymyna qosylǵan qundy jańalyqtyń biri desek qatelespeımiz. Jyr mátinderi ÁÓI Qoljazba qory men OǴK Sırek qorynda saqtaýly qoljazbalardan alynyp, arab árpinen qazirgi álipbıge túsirildi.
«Babalar sózi» serııasynyń negizgi ustanymdaryna sáıkes, otyz jetinshi tom ǵylymı qosymshalarmen tolyqtyryldy. Ǵylymı qosymshalarǵa tomǵa engen mátinderge jazylǵan túsiniktemeler, sózdik, jer-sý ataýlary, mátinderde kezdese¬tin tarıhı tulǵalar men dinı esimderge arnalǵan túsinikter, epostyń jınaýshylary men onyń jyrlaýshylary týraly de-rekter, paıdalanylǵan ádebıetter tizimi, orys jáne aǵylshyn tilderinde jazylǵan túıin kirdi.
Tomnyń kólemi-33,75 b.t.

38-tom. Batyrlar jyry

QURASTYRÝShYLARDAN
M.O.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýty Memlekettik «Mádenı mura» baǵdarlamasy aıasynda jaryq kóretin «Babalar sózi» serııasynyń júz tomdyq ǵylymı basylymyn
ázirleýdi odan ári jalǵastyrady.
Serııanyń buǵan deıin jarııalanǵan otyz jeti tomy ulttyq folklorymyzdyń asa bir kórkem de kólemdi salasy bolyp sanalatyn epostyq shyǵarmalarǵa arnaldy. Dálirek aıtqanda, búginge deıin hıkaıalyq dastandardyń on úsh tomy, dinı dastandardyń jeti tomy, ǵashyqtyq dastandardyń segiz tomy,
tarıhı jyrlardyń úsh tomy, batyrlar jyrynyń tórt tomy, sondaı-aq shejirelik dastandardyń bir tomy ázirlenip, baspa betin kórdi. Bul basylymdardyń on tomy Qytaıdaǵy qazaq folkloryna arnalǵany málim. Qazaq halqynyń qymbat qazynasy-folklor jınaqtarynyń joǵary deńgeıde bezendirilgen jańa basylymyn oqyrman qaýym úlken qýanyshpen qarsy aldy. Alla qalasa, qazaq eposynyń kórkem úlgilerin
jarııalaý osymen shektelmeıdi.
Oqyrman nazaryna usynylyp otyrǵan atalmysh serııanyń 38-tomy batyrlar jyryna arnaldy. Bul tomǵa «Qobylandy batyr» eposynyń Mergenbaı nusqasy endi.
«Qobylandy batyr» jyrynyń el arasynda keń taraǵan otyzǵa jýyq nusqasy bar. Bul jyr úlgilerin HІH ǵasyrdaǵy qazaqtyń kóptegen belgili aqyn-jyraýlary aıtqan. Solardyń qatarynda-Marabaı, Qashaǵan, Bitimbaı, Mergenbaı, Birjan, Nurpeıis t.b. aqyn-jyraýlardy erekshe ataýǵa bolady. Epostyq nusqalardy ǵylymı turǵydan júıelep, tórt tomǵa jınaqtaý josparlandy. Alǵashqy tomǵa Kóshelek Elamanuly, Qulzaq Amangeldiuly, Súıinsháli Jańbyrshyuly jyrlaǵan nusqalar ense, ekinshi tomǵa Birjan Tolymbaev, Nurpeıis Baıǵanın jáne Erjan Eshimuly syndy aqyndardyń repertýarynda oryndalǵan jyr nusqalary usynyldy, úshinshi tomǵa Aısa Baıtabynuly, Sádýaqas Dilmanov, Nurseıit Bıtileýov, Erejep Tileýmaǵambetuly syndy halyq talanttarynyń repertýarynan ár kezde jazylyp alynǵan tańdaýly jyr mátinderi endi. Jyrdyń sońǵy tomyna ataqty Mergenbaı jyraýdyń «Qobylandy batyr» jáne «Qobylandy batyrdyń balasy Kıikbaı» jáne «Qobylandynyń Temirlandy jeńýi» nusqalary kirip otyr.
Mergenbaı jyrlaǵan «Qobylandy batyr»-qazaq epostaný ǵylymyndaǵy eń kóbirek zerttelgen nusqalardyń biri. 1957 jyly osy jyr mátini M.O.Áýezov pen N.S.Smırnovanyń basqarýymen «Qazaq eposy» serııasy boıynsha tórtinshi kitap bolyp jaryq kórdi (baspaǵa ázirlegender: M.S.Sılchenko, O.Á.Nurmaǵambetova). Budan soń atalǵan nusqa 1958, 1963 jyldary Q.Jumalıev, M.Ǵabdýllın, B.Ýahatov, M.Ǵumarova, S.Lypkın sııaqty ǵalymdardyń ázirleýimen qazaq jáne orys tilderinde basylyp shyqty. Sondaı-aq 1975 jyly Máskeýde KSRO Ǵylym akademııasy A.M.Gorkıı atyndaǵy Dúnıe júzi ádebıeti ınstıtýtynyń janynan shyǵatyn «KSRO halyqtarynyń eposy» atty serııa boıynsha ǵylymı basylym retinde jeke kitap bolyp shyqty. Belgili folklortanýshy O.Á.Nurmaǵambetova men N.V.Kıdaısh-Pokrovskaıa jyrdy tolyqtaı orys tiline aýdaryp, eki tildegi mátin jáne epos týraly kólemdi zertteý maqala jazǵan bolatyn.
«Qobylandy» jyrynyń Keńes kezeńinde baspa betin kórgen varıanttaryna sol kezdiń saıası-qoǵamdyq talaptaryna oraı mátindik óńdeý, redaktsııa júrgizilgeni jasyryn emes. Buǵan qosa ilki jınaqtarda túsip qalǵan, ıakı qoljazbadan qate oqylǵan jyr joldary men jekelegen sózder túpnusqa boıynsha túzetilip, mátinder bastapqy qalypqa keltirildi.
«Babalar sózi» serııasynyń negizgi ustanymdaryna sáıkes, otyz segizinshi tom ǵylymı qosymshalarmen tolyqtyryldy. Ǵylymı qosymshalarǵa tomǵa engen mátinderge jazylǵan túsiniktemeler, sózdik, jer-sý ataýlary, mátinderde kezdesetin tarıhı tulǵalar men dinı esimderge arnalǵan túsinikter,
epostyń jınaýshylary men onyń jyrlaýshylary týraly derekter, paıdalanylǵan ádebıetter tizimi, orys jáne aǵylshyn tilderinde jazylǵan túıin kirdi.
Tomnyń kólemi-25 b.t.

39-tom. Batyrlar jyry

QURASTYRÝShYLARDAN

M.O.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýty Memle¬kettik «Mádenı mura» baǵdarlamasy aıasynda jaryq kóretin «Babalar sózi» serııasynyń júz tomdyq ǵylymı basylymyn ázirleýdi odan ári jalǵastyrady.
Serııanyń buǵan deıin jarııalanǵan otyz segiz tomy ulttyq folklorymyzdyń asa bir kórkem de kólemdi salasy bolyp sanalatyn epostyq shyǵarmalarǵa arnaldy. Dálirek aıtqanda, búginge deıin hıkaıalyq dastandardyń on úsh tomy, dinı dastandardyń jeti tomy, ǵashyqtyq dastandardyń segiz tomy, tarıhı jyrlardyń úsh tomy, batyrlar jyrynyń alty tomy, sondaı-aq shejirelik dastandardyń bir tomy ázirlenip, baspa betin kórdi. Bul basylymdardyń on tomy Qytaıdaǵy qazaq folkloryna arnalǵany málim. Qazaq halqynyń qymbat qazynasy-folklor jınaqtarynyń joǵary deńgeıde bezen�¬dirilgen jańa basylymyn oqyrman qaýym úlken qýanyshpen qarsy aldy. Alla qalasa, qazaq eposynyń kórkem úlgilerin jarııalaý osymen shektelmeıdi.
Oqyrman nazaryna usynylyp otyrǵan atalǵan serııanyń kezekti 39-tomy «Edige batyr» jyryna arnaldy. Bul tomǵa Qazaq arasyna erteden dańqy jaıylǵan Edige batyr jaıyndaǵy epostyń segiz nusqasy endi.
Olar: 1. 1905 jyly Sankt-Peterbýrgten shyqqan Shoqan Ýálıhanovtyń «Edige jyry» nusqasy: 2. Á.Dıvaevtiń «Edi¬ge batyr» (Tashkent, 1922) nusqasy. 3. Máshhúr Júsip Kópeev jınaǵan «Er Edige» (Almaty, 1992) ańyzy; 4. Muryn jy¬raý varıanty («Edige»); 5. «Máýlimnııaz-Edige» (Nurtýǵan nusqasy); 6. Qońyrat qalasynyń turǵyny (Qaraqalpaqstan) Qylyshbaıuly Qartbaıdyń oryndaýynda jazylyp alynǵan «Edige batyr eposy»; 7. Halyq aqyny Qalqa Japarbaev jyrlaǵan «Edige-Nuran» nusqasy; 8. Aıakesh Ómirzaqovtyń aıtýynan hatqa túsken «Edige batyr áńgimesi». Sońǵy eki mátin buryn esh jerde jarııalanbaǵan jáne zerttelmegen.
«Babalar sózi» serııasynyń negizgi ustanymdaryna sáıkes, otyz toǵyzynshy tom ǵylymı qosymshalarmen tolyqtyryldy. Ǵylymı qosymshalarǵa tomǵa engen mátinderge jazylǵan túsiniktemeler, sózdik, jer-sý ataýlary, mátinderde kezdese¬tin tarıhı tulǵalar men dinı esimderge arnalǵan túsinikter, epostyń jınaýshylary men onyń jyrlaýshylary týraly de-rekter, paıdalanylǵan ádebıetter tizimi, orys jáne aǵylshyn tilderinde jazylǵan túıin kirdi.
Tomnyń kólemi-28 b.t.

40-tom. Batyrlar jyry

QURASTYRÝShYLARDAN

M.O.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýty Memle�¬kettik «Mádenı mura» baǵdarlamasy aıasynda jaryq kóretin «Babalar sózi» serııasynyń júz tomdyq ǵylymı basylymyn ázirleýdi odan ári jalǵastyrady.
Serııanyń buǵan deıin jarııalanǵan otyz toǵyz tomy ulttyq folklorymyzdyń asa bir kórkem de kólemdi salasy bolyp sanalatyn epostyq shyǵarmalarǵa arnaldy. Dálirek aıtqanda, búginge deıin hıkaıalyq dastandardyń on úsh tomy, dinı dastandardyń jeti tomy, ǵashyqtyq dastandardyń segiz tomy, tarıhı jyrlardyń úsh tomy, batyrlar jyrynyń jeti tomy, sondaı-aq shejirelik dastandardyń bir tomy ázirlenip, baspa betin kórdi. Bul basylymdardyń on tomy Qytaıdaǵy qazaq folkloryna arnalǵany málim. Qazaq halqynyń qymbat qazynasy-folklor jınaqtarynyń joǵary deńgeıde bezen�¬dirilgen jańa basylymyn oqyrman qaýym úlken qýanyshpen qarsy aldy. Alla qalasa, qazaq eposynyń kórkem úlgilerin jarııalaý osymen shektelmeıdi.
Oqyrman nazaryna usynylyp otyrǵan atalmysh serııanyń 39-tomy epostyq shyǵarmalarǵa arnaldy. Bul tomǵa «Oraq-Mamaı» jyrynyń tórt nusqasy enip otyr.
Olar: 1. 1903 jyly Qazan qalasynda jaryq kórgen belgisiz jyrshynyń nusqasy; 2. Kórnekti qazaq aqyny Nurtýǵan Kenjeǵululy jyrlaǵan kórkem ári kólemdi nusqa; 3. Qońyrat qalasynyń turǵyny (Qaraqalpaqstan) Ataýbaı Mámbetulynyń aıtýynan jazylyp alynǵan varıant; 4. Orynbasar Ońǵarbaıulynyń repertýarynan jazylǵan «Oraq-Mamaı» eposynyń nusqasy.
Sońǵy ekeýi Qazaqstannyń batys óńirine tán jyrshylyq mektep ókilderi ekeni málim. Jalpy, noǵaıly dáýirinde týǵan tarıhı sıýjetterdi jyrlaýda batys óńirdegi aqyn-jyraýlardyń orny erekshe. Sebebi, «Qyrymnyń qyryq batyry» tárizdi uzaq, jelili jyrlarmen qatar, jeke qaharmandyq epos úlgilerin jyrlap, halyq arasyna taratý, nasıhattaý, olardy keıingi urpaqqa jetkizý baǵytyndaǵy zor ári ıgilikti eńbekti jalyqpaı atqarǵan osy-Jaıyq, Syr jáne Ámýdarııa quıylysyn mekendegen jyrshy-jyraýlar qaýymy ekendigi málim.
Basqa noǵaıly dáýiriniń epostyq muralary sııaqty, «Oraq-Mamaı» jyry da uzaq ýaqyt boıy jarııalaýǵa tyıym salynyp kelgendikten, keıingi jyldary ǵana zerttelip jaryq kóre bastady. Tomǵa engen mátinderdiń arasynda tek Nurtýǵan varıantynyń bir bóligi men qońyrattyq Ataýbaı Mámbetulynyń nusqasy ǵana jaryq kórgen.
«Oraq-Mamaı» eposynyń buryn baspa betin kórgen varıanttaryna sol kezdiń saıası-qoǵamdyq talaptaryna oraı, mátindik óńdeý, redaktsııa júrgizilgeni jasyryn emes. Buǵan qosa ilki jınaqtarda túsip qalǵan, ıakı qoljazbadan qate oqylǵan jyr joldary men jekelegen sózder túpnusqa boıyn¬sha túzetilip, mátinder bastapqy qalypqa keltirildi.
«Babalar sózi» serııasynyń negizgi ustanymdaryna sáıkes, otyz toǵyzynshy tom ǵylymı qosymshalarmen tolyqtyryldy. Ǵylymı qosymshalarǵa tomǵa engen mátinderge jazylǵan túsiniktemeler, sózdik, jer-sý ataýlary, mátinderde kezdesetin tarıhı tulǵalar men dinı esimderge arnalǵan túsinikter, epostyń jınaýshylary men onyń jyrlaýshylary týraly derekter, paıdalanylǵan ádebıetter tizimi, orys jáne aǵylshyn tilderinde jazylǵan túıin kirdi.
Tomnyń kólemi-30,5 b.t.

41-tom. Batyrlar jyry

QURASTYRÝShYLARDAN

M.O.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýty Memle¬kettik «Mádenı mura» baǵdarlamasy aıasynda jaryq kóretin «Babalar sózi» serııasynyń júz tomdyq ǵylymı basylymyn ázirleýdi odan ári jalǵastyrady.
Serııanyń buǵan deıin jarııalanǵan qyryq tomy ulttyq folklorymyzdyń asa bir kórkem de kólemdi salasy bolyp sa¬nalatyn epostyq shyǵarmalarǵa arnaldy. Dálirek aıtqanda, búginge deıin hıkaıalyq dastandardyń on úsh tomy, dinı dastandardyń jeti tomy, ǵashyqtyq dastandardyń segiz tomy, tarıhı jyrlardyń úsh tomy, batyrlar jyrynyń segiz tomy, sondaı-aq shejirelik dastandardyń bir tomy ázirlenip, baspa betin kórdi. Bul basylymdardyń on tomy Qytaıdaǵy qazaq folkloryna arnalǵany málim. Qazaq halqynyń qymbat qazynasy-folklor jınaqtarynyń joǵary deńgeıde bezen¬dirilgen jańa basylymyn oqyrman qaýym úlken qýanyshpen qarsy aldy. Alla qalasa, qazaq eposynyń kórkem úlgilerin jarııalaý osymen shektelmeıdi.
Oqyrman nazaryna usynylyp otyrǵan atalmysh serııanyń 41-tomy batyrlar jyryna arnaldy. Bul tomǵa «Qarasaı, Qazı» jyrynyń mynadaı alty nusqasy toptastyryldy: Murat, Qashaǵan, Nurpeıis aqyndar jáne Shoqaev Qudaıbergen men Mústejep Ahmetov jyrlaǵan nusqalar, Sh.Káribaev ázirlegen, «Ádebıettik oqý kitabynyń» (1944 j.) quramyna kir-gen, jyrlaýshysynyń kim ekeni kórsetilmegen nusqa.
«Qarasaı, Qazı» jyrynyń bizge otyzdan astam nusqasy saqtalyp, jetken. Bul jyr ejelden kele jatqan ǵajaıyp epıkalyq mura-«Qyrymnyń qyryq batyry» atty jyr¬lar tsıklynyń quramyna engen qaharmandyq epos úlgileriniń biri. Jyrdyń nusqalaryn halyq arasyna taratýshylardyń qatarynda Murat Móńkeuly, Qashaǵan Kúrjimanuly, Nurpeıis Baıǵanın, Nurtýǵan Kenjeǵululy sııaqty aqıyq aqyndar, A.Baıtabynov, Q.Imanǵalıev, Jaqsylyq, Naýryz¬bek, Tórenııaz jáne odan da ózge jyrshylar men jyraýlar bar. Nusqalarynyń kóptigin jáne ol nusqalardyń arasynda azdy- kópti aıyrmashylyqtar oryn alatynyn eskere otyryp, «Baba¬lar sózi» júztomdyǵynyń qyryq birinshi, qyryq ekinshi tom¬daryna «Qarasaı, Qazı» jyry nusqalarynyń úlgilerin engizý josparlanyp otyr.
Kórkemdik, tanymdyq-taǵlymdyq jaǵynan zor mán-mańyzy bolýyna oraı, kezinde úlken suranysqa ıe bolǵany Murat aqyn jyrlaǵan nusqasynyń 1924, 1943 jyldary baspa be¬tin kórýinen, Nurpeıis jyrlaǵan nusqasynyń aqynnyń 1946 jyly baspa betin kórgen «Tańdamaly shyǵarmalar» atty ki-tabyna enýinen, endi bir nusqasy 1944 jyly jaryq kórgen, 5- synypqa arnalǵan «Ádebıettik oqý kitabynyń» quramyna engen sóz óneri úlgileriniń qatarynan oryn alýynan, Q.Jumalıev, Á.Marǵulan jáne taǵy basqa kórnekti ǵalymdardyń irgeli zertteýleriniń nysanyna aınalýynan ańǵarylatyn «Qarasaı, Qazı» jyrynyń jarııalanýyna, zerttelýine uzaq ýaqyt boıy tyıym salynyp keldi. Buǵan VKP(b) Ortalyq Komıtetiniń 1944 jylǵy 9 tamyzda qabyldanǵan Tatar partııalyq uıymyndaǵy buqaralyq-saıası jáne ıdeologııalyq jumystardy jaqsartý jónindegi sharalar týraly qaýlysy men Qazaqstan Kompartı¬ıasy Ortalyq Komıtetiniń 1947 jyly qabyldanǵan Qazaq KSR Ǵylym akademııasynyń Til, ádebıet ınstıtýtynyń jumysy týraly qaýlysy sebepshi bolǵany belgili.
Solaqaı saıasattyń osyndaı zardabyn joıý oǵan múmkindik týǵan kezeńniń ózinde de baıaý júzege asyrylyp kelgeni «Qarasaı, Qazı» jyrynyń jarııalylyq zamany ornaǵannan keı¬in jaryq kórýi 1988 jyly Q.Imanǵalıevtiń oryndaýyndaǵy kúıtabaqtyń shyǵarylýymen, Murat aqyn jyrlaǵan nusqanyń H.Dosmuhamedov eńbekteriniń jınaǵynda jáne «Alqalasa, áleýmet» (1991) jınaǵynda qaıta basylýymen, Qashaǵan Kúrjimanuly nusqasynyń aqyn shyǵarmalarynyń «Topan» atty jınaǵyna enýimen, Seıit jyraý nusqasynyń Qytaı Halyq Respýblıkasynda shyǵyp turatyn «Mura» jýrnalynyń 1990 jylǵy 2-sanynda jarııalanýymen jáne Muryn jyraý¬dan jazylyp alynǵan «Qyrymnyń qyryq batyry» jyrlar tsıklynyń 1989 jylǵy, 2005 jylǵy basylymdarynda da bul jyrdyń bir nusqasy bolýymen ǵana shekteletininen aıqyn ańǵarylady.
Demek, nusqalarynyń basym kópshiligi osy kezge deıin ja¬rııalanbaı, oqyrman qaýymynyń nazarynan tysqary qalyp kelgen «Qarasaı, Qazı» jáne «Ádil sultan» jyrlarynyń aldaǵy ýaqytta oqyrmanmen qaýyshqaly otyrǵan eki tomdyq jınaǵy mádenı murany tanyp-bilý, ıgerý, halyq ıgiligine asy¬rý baǵytynda jasalǵan eleýli qadam ekeni anyq.
«Babalar sózi» serııasynyń kezekti qyryq birinshi tomy kóptomdyqtyń negizgi ustanymdaryna sáıkes, ǵylymı qosymshalarmen tolyqtyryldy.
Ǵylymı qosymshalarǵa tomǵa engen mátinderge jazylǵan túsiniktemeler, sózdik, jer-sý ataýlary, mátinderde kezdese¬tin tarıhı tulǵalar men dinı esimderge arnalǵan túsinikter, epostyń jınaýshylary men onyń jyrlaýshylary týraly de¬rekter, paıdalanylǵan ádebıetter tizimi, orys jáne aǵylshyn tilderinde jazylǵan túıin kirdi.
Tomnyń kólemi-28 b.t.

42-tom. Batyrlar jyry

QURASTYRÝShYLARDAN

M.O.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýty Memle¬kettik «Mádenı mura» baǵdarlamasy aıasynda jaryq kóretin «Babalar sózi» serııasynyń júz tomdyq ǵylymı basylymyn ázirleýdi odan ári jalǵastyrady.
Serııanyń buǵan deıin jarııalanǵan qyryq bir tomy ulttyq folklorymyzdyń asa bir kórkem de kólemdi salasy bolyp sanalatyn epostyq shyǵarmalarǵa arnaldy. Dálirek aıtqanda, búginge deıin hıkaıalyq dastandardyń on úsh tomy, dinı dastandardyń jeti tomy, ǵashyqtyq dastandardyń segiz tomy, tarıhı jyrlardyń úsh tomy, batyrlar jyrynyń toǵyz tomy, sondaı-aq shejirelik dastandardyń bir tomy ázirlenip, baspa betin kórdi. Bul basylymdardyń on tomy Qytaıdaǵy qazaq folkloryna arnalǵany málim. Qazaq halqynyń qymbat qazynasy-folklor jınaqtarynyń joǵary deńgeıde bezen¬dirilgen jańa basylymyn oqyrman qaýym úlken qýanyshpen qarsy aldy. Alla qalasa, qazaq eposynyń kórkem úlgilerin jarııalaý osymen shektelmeıdi.
Oqyrman nazaryna usynylyp otyrǵan atalǵan serııanyń 42-tomy batyrlar jyryna arnaldy. Bul tomǵa «Qarasaı-Qazı» eposynyń tórt nusqasy endi.
«Qarasaı-Qazı» jyrynyń el arasynda keń taraǵan otyzǵa jýyq nusqasy bar. Bul jyr úlgilerin HІH ǵasyrdaǵy qazaqtyń kóptegen belgili aqyn-jyraýlary aıtqan. Solardyń qatarynda: Muryn, Qashaǵan, Aısa, Qobylash, Nurtýǵan, Murat, Jaqsylyq, Qudaıbergen t.b. aqyn-jyraýlardy erekshe ataýǵa bola¬dy.
Epostyq nusqalardy ǵylymı turǵydan júıelep, eki tomǵa jınaqtaý josparlandy. Alǵashqy tomǵa Murat, Qashaǵan, Nurpeıis, Qudaıbergen, Tórenııaz, Mústejep jyrlaǵan nusqalar ense, ekinshi tomǵa Aısa, Jaqsylyq, Seıit jáne Mańǵystaý óńirinen jazyp alynǵan belgisiz jyrshynyń nusqalary usynyldy.
Jalpy «Qarasaı-Qazı» eposy qazaq arasynda «Qobylandy batyrdan» keıingi eń kóp nusqaly, halyq súıip tyńdaǵan arna¬ly jyrlardyń biri.
Atalǵan jyr nusqalaryn el arasynan jınap, jazyp alyp, búgingi urpaqqa jetkizýshi-Murat Qusnıuly, Ǵumar Qarash, Yǵylman Shórekov, Halel Dosmuhameduly, Asaıyn Hangel¬dın, T. Kúntýǵanov, Qartbaı Qylyshuly, Imanbaı Uıyqbaev, Tóken Kenjalın, Q. Sydıyqov, Sh.Úsenbaev syndy halyq murasy janashyrlarynyń eńbegi óte zor.
«Qarasaı-Qazı» eposynyń sıýjettik jelisine HVI ǵasyrda Noǵaı ordasy men Qyrym handyǵynyń tusynda ótken tarıhı oqıǵalar arqaý bolǵan. Áıtse de, jyrshylar alasapyran kezeńniń oqıǵalaryn sol kúıinshe beıneleýden góri, eposty kórkemdik turǵydan damytyp, óz qııaldarynyń eleginen ótkize otyryp jyrlaǵanyn kóremiz. Halyqtyq shyǵarmadaǵy kóptegen tarıhı oqıǵalar jınaqtalyp, jyrdyń bas keıipkerleri-Qarasaı men Qazıdyń mańaıyna toptastyrylǵan. Epıkalyq qýaty mol jyr¬da Qarasaı, Qazı men Ádil sultannyń Astrahan túbindegi Qıǵash taýynda, sondaı-aq Kavkazdaǵy Derbent qalasy tóńireginde qalmaq, qyzylbas elderiniń áskerimen bolǵan urys qımyldary jáne Ádil sultannyń jaý qolyna tutqynǵa túsýine qatysty shytyrman oqıǵalar da keń qamtylady.
Bir aıta keterligi, bul atalǵan «Qarasaı-Qazı» jyrynyń varıanttary buryn-sońdy esh jerde jarııalanbaǵan. Munyń ózi epostaný ǵylymyna qosylǵan qundy jańalyqtyń biri de¬sek qatelespeımiz. Jyr mátinderi ÁÓI Qoljazba qory men OǴK Sırek qorynda saqtaýly qoljazbalardan alynyp, arab árpinen qazirgi álipbıge túsirildi.
«Babalar sózi» serııasynyń negizgi ustanymdaryna sáıkes, qyryq ekinshi tom ǵylymı qosymshalarmen tolyqtyryldy. Ǵylymı qosymshalarǵa tomǵa engen mátinderge jazylǵan túsiniktemeler, sózdik, jer-sý ataýlary, mátinderde kezdese¬tin tarıhı tulǵalar men dinı esimderge arnalǵan túsinikter, epostyń jınaýshylary men onyń jyrlaýshylary týraly de-rekter, paıdalanylǵan ádebıetter tizimi, orys jáne aǵylshyn tilderinde jazylǵan túıin kirdi.
Tomnyń kólemi-27,25 b.t.

43-tom. Batyrlar jyry

QURASTYRÝShYLARDAN

M.O.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýty Mem¬lekettik «Mádenı mura» baǵdarlamasy aıasynda jarııalanyp jatqan «Babalar sózi» serııasynyń júz tomdyq ǵylymı basy¬lymyn ázirlep, jaryqqa shyǵarýdy odan ári jalǵastyrýda.
Serııanyń buǵan deıin jarııalanǵan tomdarynda ulttyq folklorymyzdyń asa kórkem de kólemdi salasy bolyp sana¬latyn hıkaıalyq dastandardyń toǵyz tomy, dinı dastandardyń jeti tomy, ǵashyqtyq dastandardyń alty tomy, batyrlyq jyrlardyń on tomy jáne Qytaıdaǵy qazaq folkloryna arnalǵan on tomy jaryq kórdi.
Oqyrman nazaryna usynylyp otyrǵan atalmysh serııanyń qyryq úshinshi tomy batyrlyq eposqa arnaldy. Bul tomǵa «Qambar batyr» jyrynyń on bir nusqasy endi.
Qazaq halqynyń epıkalyq murasynan eleýli oryn ala¬tyn, el ishinde keń taraǵan batyrlyq jyrlardyń biri «Qambar batyr» jyry alǵash HІH ǵasyrdyń ortasynda qaǵazǵa túsip, jarııalana bastady. 1888 jyly jyrdyń bir nusqasyn Ý.Týh¬fatýllın degen tatar azamaty Zaısan óńirinen jazyp alyp, «Qıssa Qambar» degen atpen Qazan qalasyndaǵy Ýnıversı¬tet baspahanasynan jarııalaǵan. Jyr mátini 1903 jyly Qazanda aǵaıyndy Kárımovter baspahanasynan «Toqsan úıli tobyr» degen atpen taǵy da jaryq kórdi (baspaǵa daıyndaýshy kórsetilmegen). Belgili shyǵystanýshy I.N.Berezın 1890 jyly Sankt-Peterbor qalasynda basylǵan «Túrik hrestomatııasy» atty jınaǵynda (3-tom, 2-bólim) «Qambar bahadúrdiń jyry» atty jyr nusqasyn jarııalady. Qazaq folkloryn nasıhattaýshy, etnograf ǵalym Á.Dıvaev 1922 jyly Táshkende qazaqtyń batyrlyq jyrlarymen qatar, «Qambar batyr» jyryn baspaǵa daıyndady. Qazan basylymdary negizinde jańa jazbalary (redaktsııalary) týdy. Sondaı-aq jyrdyń Qyzylorda, Qaraǵandy, Jambyl, Shymkent, Pavlodar, Omby óńirlerinen jınalǵan nusqalary bar.
«Qambar batyr» jyrynyń jıyrmadan astam nusqalary ǵylymı turǵydan júıelenip, jyrdyń negizgi alty varıanty: 1888, 1890, 1922 jylǵy basylymdary, Qalqaı, Barmaq, Shapaı nusqalarymen qosa, basylymdardaǵy mátindik ózgeristerdi salystyra kórsetý úshin 1903 jylǵy «Toqsan úıli tobyr», sıýjetinde aıtarlyqtaı ózgesheligi bar Maıasar Japaqov pen Shoqataev nusqalary men epostyń qara sózben baıandalǵan ertegilik eki nusqasy, barlyǵy-on bir nusqa bir tomǵa jınaqtaldy. Á.Dıvaevtyń 1922 jyly Tashkentte basylǵan «Qambar batyr» nusqasy keńestik kezeńde birneshe márte jaryq kórse, 1903 jyly Qazanda basylǵan «Toqsan úıli tobyr», Barmaq nusqasy, Berezın ertegisi jyrdyń 1959 jylǵy ǵylymı basylymynda jarııalanǵan, al qalǵan jeti nusqa tuńǵysh ret usynyldy.
1953 jylǵy Qazaq KSR ǴA-nyń Prezıdıýmy uıymdastyrǵan epos jónindegi dıskýssııa qorytyndysynan keıin halyq aýyz ádebıetinde batyrlyq jyrlardan synǵa ilikpegen «Qambar» men «Er Tarǵyn» ǵana qaldyryldy. Folklorlyq shyǵarma jazba ádebıetke qoıylatyn talap turǵysynan zertteldi, shyǵarmanyń ıdeıasy men taqyrybyna basa mán berilip, keıipkerler tek taptyq-áleýmettik turǵyda qaraldy.
Jyrdyń alǵashqy ǵylymı basylymy M.Áýezov pen N.S.Smırnovanyń redaktsııalyq basqarýymen 1959 jyly jaryq kórgen bolatyn (baspaǵa daıyndaǵan: M.Ǵumarova, N.Smırnova). Óz kezeńiniń talaptaryna tolyq jaýap bergenimen, bul basylymnyń búgingi kún talaby turǵysynan tolyqtyrar tustary jetkilikti edi. Qurastyrýshylar 1888 jylǵy nusqany almaı, 1903 jylǵy Qazan basylymyn jarııalaǵan. 1888 jylǵy Qazan basylymyndaǵy «kápir», «orys» etnonımderi keıingide «qalmaq» bolyp ózgertilgen. Keńestik dáýirde jyrdyń alǵashqy nusqasy «dinı sózder kóbirek qoldanylǵan» dep baǵalandy.
Jyrdyń túrli nusqalaryn halyq aqyndarynan, jyrshy¬lardan jazyp alý jumysy júıeli júrgizildi. 1941 jyly Qazaqstan Jazýshylar Odaǵy Shashýbaı Qoshqarbaıulyn Balqashtan arnaıy shaqyryp alyp, aqyn óleńderin jazý jumysyn uıymdastyrdy. «Qambar» jyrynyń Shashýbaı jyrlaǵan nusqasyn S.Seıitov pen Á.Tájibaev syndy ádebıetshiler jazyp alyp, 1942 jyly aqynnyń «Sóıle, Sha¬sheke» jınaǵynda jarııalaǵan. 1958 jyly aqpan aıynda Til jáne ádebıet ınstıtýtynyń halyq tvorchestvosy bóliminiń bastyǵy akademık M.O.Áýezovtiń qoldaýymen Qyzylorda oblysyndaǵy belgili jyraý Rahmet Mázqojaevty ınstıtýtqa shaqyrtyp aldyryp, repertýaryn tyńdap, biletin jyrlaryn jazyp alady. O.Nurmaǵambetova men M.Ǵumarova «Qambar», «Kóruǵly» t.b. jyrlardy magnıtofon taspasyna túsiredi. Son¬daı-aq eldegi Qulzaq Amangeldın men Kelimbet Serǵazıev syn¬dy jyrshylardan epostyń Dıvaev nusqasy jazylyp alyndy.
Tomǵa engen jyr mátinderi M.O.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýty men Ortalyq Ǵylymı kitaphananyń qoljazba qorlarynda saqtaýly túpnusqalardan daıyndaldy. Batyrlyq jyrlarǵa arnalǵan jınaqtarda túsip qalǵan nemese qoljazbadan qate oqylǵan jyr joldary men jekelegen sózder túpnusqa boıynsha túzetilip, mátinder bastapqy qalypqa keltirildi. Buryn jarııalanbaǵan mátinder qoljazbalardan esh ózgertýsiz berildi.
«Babalar sózi» serııasynyń negizgi ustanymdaryna sáıkes, qyryq úshinshi tom ǵylymı qosymshalarmen tolyqtyryldy. Ǵylymı qosymshalarǵa tomǵa engen mátinderge jazylǵan túsiniktemeler, sózdik, jer-sý ataýlary, mátinderde kezdese¬tin tarıhı tulǵalar men dinı esimderge arnalǵan túsinikter, epostyń jınaýshylary men onyń jyrlaýshylary týraly de-rekter, paıdalanylǵan ádebıetter tizimi, orys jáne aǵylshyn tilderinde jazylǵan túıin kirdi.
Tomnyń kólemi-26,0 b.t.

44-tom. Batyrlar jyry

QURASTYRÝShYLARDAN

M.O.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýty Memle¬kettik «Mádenı mura» baǵdarlamasy aıasynda jaryq kóretin «Babalar sózi» serııasynyń júz tomdyq ǵylymı basylymyn ázirleýdi odan ári jalǵastyrady.
Serııanyń buǵan deıin jarııalanǵan qyryq úsh tomy ulttyq folklorymyzdyń asa bir kórkem de kólemdi salasy bolyp sanalatyn epostyq shyǵarmalarǵa arnaldy. Dálirek aıtqanda, búginge deıin hıkaıalyq dastandardyń on úsh tomy, dinı dastandardyń jeti tomy, ǵashyqtyq dastandardyń segiz tomy, tarıhı jyrlardyń úsh tomy, batyrlar jyrynyń on bir tomy, sondaı-aq shejirelik dastandardyń bir tomy ázirlenip, baspa betin kórdi. Bul basylymdardyń on tomy Qytaıdaǵy qazaq folkloryna arnalǵany málim. Qazaq halqynyń rýhanı qazynasy-folklor jınaqtarynyń joǵary deńgeıde bezen¬dirilgen jańa basylymyn oqyrman qaýym úlken qýanyshpen qarsy aldy. Alla qalasa, qazaq eposynyń kórkem úlgilerin jarııalaý osymen shektelmeıdi.
Oqyrman nazaryna usynylyp otyrǵan atalǵan serııanyń kezekti 44-tomy batyrlar jyryna arnaldy. Bul tomǵa «Er Tarǵyn», «Er Kókshe», «Er Qosaı», «Saıyn batyr» jáne «Qarabek batyr» epostary engizildi.
«Er Tarǵyn» jyrynyń negizgi sıýjetin qazaq halqynyń ulttyq qalyptasý kezeńinen mańyzdy oryn alatyn noǵaıly dáýiriniń tarıhı oqıǵalary quraıdy. Atalǵan epostyń birne¬she nusqalary saqtalǵan. Jyrdyń halyq arasynda keńinen taralǵan kórkem úlgileriniń biri-Marabaı nusqasy ekendigi málim. «Er Tarǵyn» jyrynyń osy varıantyn orys mıssıone¬ri N.Ilmınskıı HIH ǵasyrdyń 60-jyldarynda jyrshynyń óz aýzynan jazyp alyp, ony 1862 jyly Qazandaǵy «Ýnıver¬sıtet» baspasynan jaryqqa shyǵarǵan. Sol ýaqyttan beri «Er Tarǵyn» jyry 20-ǵa jýyq ret qaıta basylym kórdi. Bulardyń arasynda epostyń Á.Dıvaev, Q.Imanov, N.Nurǵalıuly, Z.Be¬karystanov, N.Sarkın t.b. nusqalary bar. Atalǵan kisilerdiń birqatary Marabaı jyrlaǵan nusqanyń el aýzyndaǵy úlgilerin jınap, jarııalaǵan bolsa, endi bireýleri eposty jańarta, jańǵyrta jyrlap, jyrdyń mazmunyn baıyta, da¬myta túskenin kóremiz. Usynylyp otyrǵan tomǵa Marabaıdyń Qazanda jarııalanǵan varıantynan ózge Ospan Qısyquly jáne Nurqasym Nurǵalıuly nusqalary kirdi.
Jınaqqa enip otyrǵan «Er Kókshe» jyry halyq ara¬synda erteden málim. Bul-«Qyrymnyń qyryq batyry» tárizdi jelili, uzaq jyrlardyń qataryn quraıtyn epıkalyq týyndylardyń biri. Ádebı qorda V.Radlov nusqasynan basqa Muryn jyraý, Máshhúr Júsip, B.Sarmanov jınaǵan jyr úlgileri saqtalǵan. «Babalar sózi» serııasynyń bul tomyna «Er Kókshe» eposynyń eń kóne basylymy retinde V.Radlov nusqasy enip otyr. Sondaı-aq osy tomǵa Kókshe batyrdyń uly Er Qosaı týraly jyrdyń Asaıyn Hangeldın jınaǵan varı¬anty usynyldy. Munyń ózi-«Qyrymnyń qyryq batyry» tsıkline kiretin jeke batyrlardyń «áýlettik» dınastııasyn tolyqtyra túsetin kórnekti mysal. Epostaný tarıhyndaǵy Oraq-Qarasaı, Shyntas-Tórehan, Edige-Nuradyn, Qobylandy-Bókenbaı t.b. ákeli-balaly batyrlar eldik, er¬lik muraty jalǵastyǵynyń aıqyn aıǵaǵy.
Kezinde bir nusqasyn alash ustazy A.Baıtursynov Máskeýde jarııalaǵan «Er Saıyn» jyry da osy jınaqqa endi. Ol da qazaq jyraýlarynyń repertýarynan turaqty oryn alǵan, baıtaq sahara jurty súıip tyńdaǵan batyrlyq epostardyń bi¬rinen sanalady. Jyrdyń el aýzynan V.Radlov, A.Baıtursynov, M.Kópeev, R.Ignatev, Q.Imanov jınaǵan birneshe nusqalary OǴK jáne ÁÓI qoljazba qorlarynda saqtalǵan. Osy joly «Babalar sózi» serııasynyń 44-tomyna engizilip otyrǵan «Er Saıyn» jyrynyń mátini V.Radlov jınaǵy boıynsha (1870 j) ázirlendi. Tomǵa usynylyp otyrǵan taǵy bir halyqtyq shyǵarma-«Qarabek batyr» jyry. Bul da noǵaıly dáýirinde ótken tarıhı kezeńdik oqıǵalardy keń qamtıtyn kólemdi epostardyń biri. Jınaqqa kirgen epostyń eki nusqasy da buryn áldeneshe ret jaryq kórgen, áıtse de arnaıy zertteý nysanyna ilinbegen. Olardyń alǵashqysy 1882 jyly Qazanda bashqurt eliniń azamaty Máýlekeı ıÝmashev (Jumashev) jarııalaǵan nusqa bolsa, ekinshisin 1940 jylǵy «Aral ekspedıtsııasy» kezin¬de osy óńirdiń týmasy Jańabergen Bitimbaıuly atty jyraýdan folklorshy Marat Ahmetov jazyp alǵany málim. «Qarabek batyrdyń» sońǵy nusqasy-kólemdi ári kórkem, kesteli tili¬men jyrlanǵan kádeli týyndy. 6720 joldy quraıtyn jyrdyń bul varıantyn «bezendirýge» belgili bir dárejede jyrshynyń jaqyn týysy sanalatyn iri epık aqyndarymyzdyń biri- Nurtýǵan Kenjeǵululy da qatysýy múmkin. Eń bastysy 44- tomǵa enip otyrǵan «Qarabek batyr» jyrynyń eki nusqasy da qoljazba materıaldarymen salystyrylyp, tolyqtyrylyp berildi.
«Babalar sózi» serııasynyń negizgi ustanymdaryna sáıkes, qyryq tórtinshi tom ǵylymı qosymshalarmen tolyqtyryldy. Ǵylymı qosymshalarǵa tomǵa engen mátinderge jazylǵan túsiniktemeler, sózdik, jer-sý ataýlary, mátinderde kezdese¬tin tarıhı tulǵalar men dinı esimderge arnalǵan túsinikter, epostyń jınaýshylary men onyń jyrlaýshylary týraly de-rekter, paıdalanylǵan ádebıetter tizimi, orys jáne aǵylshyn tilderinde jazylǵan túıin kirdi.
Tomnyń kólemi-31 b.t.

45-tom. Batyrlar jyry

QURASTYRÝShYLARDAN

M.O.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýty Memlekettik «Mádenı mura» baǵdarlama aıasynda jarııalanyp jatqan «Babalar sózi» serııasynyń júz tomdyq ǵylymı basylymyn ázirlep, jaryqqa shyǵarýdy odan ári jalǵastyrýda.
Serııanyń buǵan deıin jarııalanǵan tomdarynda ulttyq folklorymyzdyń asa kórkem de kólemdi salasy bolyp sanalatyn hıkaıalyq dastandardyń toǵyz tomy, dinı dastandardyń jeti tomy, ǵashyqtyq dastandardyń alty tomy, batyrlyq jyrlardyń on eki tomy jáne Qytaıdaǵy qazaq folkloryna arnalǵan on tomy jaryq kórdi.
Oqyrman nazaryna usynylyp otyrǵan atalmysh serııanyń qyryq besinshi tomy batyrlyq eposqa arnaldy. Bul tomǵa «Shora batyr» jyrynyń tórt nusqasy endi.
«Shora batyr» jyry qazaq halqynyń asa súıikti týyndylarynyń biri bola tura, keńestik ıdeologııa tarapynan qýǵynǵa ushyrady. Ótken ǵasyrdyń 40-jyldarynyń ekinshi jartysy men 50-jyldardyń alǵashqy jartysynda «Qambar batyrdan» basqa epos úlgileri «zııandy mura» dep aıyptaǵan tustan bastap, «Shora batyr» jarııalaný, zerttelý múmkindiginen aıyryldy. Onyń esesine, shetel zertteýshileri bul jyrǵa aıyryqsha qyzyǵýshylyq tanytty. Aǵylshyn, rýmyn, polıak, túrik ǵalymdary «Shora batyrdyń» ár túrli ulttyq nusqalaryna taldaýlar jasady.
Jyrdyń noǵaı, qyrym tatarlary, tatar, qazaq, qaraqalpaq, qyrǵyz ulttyq nusqalary bar. Bul ulttardyń shyǵarmashylyǵynan «Shora batyrdyń» qatar oryn alýyn tarıhı-genetıkalyq tıpologııa belgisi dep qaraǵan jón. Tek qyrǵyzdardaǵy nusqa ǵana tarıhı-mádenı tıpologııa jemisi deýge laıyq. Óıtkeni bul epos qyrǵyzdarǵa qazaqtar arasynan aýysyp barǵan.
Halyq arasynda keń taraǵan jyr nusqalarynyń biri alǵash ret 1884 jyly Qazanda «Qıssa-ı Náriktiń uǵly Shora batyr» degen atpen jaryq kórdi. Al Á.Dıvaev 1922 jyly epostyń eki nusqasyn jarııalady. 1932, 1939 jyldary S.Seıfýllın, S.Muqanovtar osy mátinderdi qaıta bastyrdy. Osy nusqalardy M.Áýezov, S.Seıfýllın, Q.Jumalıev, S.Muqanov, B.Kenjebaev, A.S.Orlovtar óz zertteýlerinde jalpy qazaq eposy quramynda qarastyrǵan. Ótken ǵasyrdyń 70-jyldarynyń sońynan bastap R.Berdibaev, Á.Ospanuly sııaqty ǵalymdar jyrdy aqtap alý maqsatynda maqalalar jazdy.
Jınaqqa engizilgen nusqalardyń ekeýi, ıaǵnı Musabaı jáne Á.Sarıev nusqalary alǵash ret jarııalanyp otyr. Al 1884 jyly jaryq kórgen M.Álıakbaruly nusqasy odan keıin qaıta jarııalanǵan emes. Ol da kırıll jazýynda birinshi ret oqyrmanǵa usynylyp otyr. Zertteýshi Á.Ospanuly 1995 jyly molda Musa varıantyn aqynnyń tól týyndysy retinde jarııalaǵan bolatyn. Ol mátin M.Toqqojaevtyń M.O.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń Qoljazba qorynda saqtaýly turǵan qoljazbasymen salystyryla otyryp, qysqartylǵan jáne qalyp qoıǵan 550-deı jyr joly qalpyna keltirildi.
Bul jınaqqa «Shora batyr» jyrynyń sıýjeti men poetıkalyq evolıýtsııa deńgeıiniń ózindik erekshelikteri bar tórt nusqasy-«Qıssa-ı Náriktiń uǵly Shora batyr», «Ertedegi Shora batyr», «Qıssa Nárikbaı-Shora» jáne «Er Shora» engizildi. Jınaqqa toptastyrylǵan nusqalar jyrdyń poetıkalyq damý kezeńderiniń satylaryn tanytarlyq retpen ornalastyryldy. Tomǵa usynylyp otyrǵan mátinder túpnusqalarynan esh ózgerissiz daıyndaldy. Baspaǵa daıyndaý barysynda qoljazbada jazylmaı qalǵan árip, sóz qatelerin (aıqyn kórinip turǵan) tik jaqshaǵa alyp berip otyrdyq.
«Babalar sózi» serııasynyń negizgi prıntsıpterine sáıkes, qyryq besinshi tom ǵylymı qosymshalarmen tolyqtyryldy. Ǵylymı qosymshalarǵa tomǵa engen mátinderge jazylǵan túsiniktemeler, sózdik, jer-sý ataýlary, mátinderde kezdesetin tarıhı tulǵalar men dinı esimderge arnalǵan túsinikter, epostyń jınaýshylary men onyń jyrlaýshylary týraly derekter, paıdalanylǵan ádebıetter tizimi, orys jáne aǵylshyn tilderinde jazylǵan túıin kirdi.
Kólemi-29 b.t.

46-tom. Batyrlar jyry

QURASTYRÝShYLARDAN

M.O.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýty Memle¬kettik «Mádenı mura» baǵdarlamasy aıasynda jaryq kóretin «Babalar sózi» serııasynyń júz tomdyq ǵylymı basylymyn ázirleýdi odan ári jalǵastyrady.
Serııanyń buǵan deıin jarııalanǵan qyryq alty tomy ulttyq folklorymyzdyń asa bir kórkem de kólemdi salasy bolyp sanalatyn epostyq shyǵarmalarǵa arnaldy. Dálirek aıtqanda, búginge deıin hıkaıalyq dastandardyń on úsh tomy, dinı dastandardyń jeti tomy, ǵashyqtyq dastandardyń segiz tomy, tarıhı jyrlardyń úsh tomy, batyrlar jyrynyń on tórt tomy, sondaı-aq shejirelik dastandardyń bir tomy ázirlenip, baspa betin kórdi. Bul basylymdardyń on tomy Qytaıdaǵy qazaq folkloryna arnalǵany málim. Qazaq halqynyń qymbat qazynasy-folklor jınaqtarynyń joǵary deńgeıde bezen¬dirilgen jańa basylymyn oqyrman qaýym úlken qýanyshpen qarsy aldy. Alla qalasa, qazaq eposynyń kórkem úlgilerin jarııalaý osymen shektelmeıdi.
Oqyrman nazaryna usynylyp otyrǵan atalǵan serııanyń 46-tomy batyrlar jyryna arnaldy.
Bul tomǵa «Qarasaı-Qazı», «Tórehan», «Bógen batyr» tárizdi qazaqtyń qaharmandyq epostary enip otyr. Buǵan deıin»Qarasaı-Qazı» jyrynyń 10-nan asa nusqasy eki tomǵa jınaqtalyp baspa betin kórgeni málim (41,42-tomdar). Kezekti basylymǵa jyrdyń alǵashqy jınaqtarǵa enbegen tańdaýly úlgileri retinde mańǵystaýlyq jyrshy Qobylash Bekmaǵambetov pen araldyq aqyn Nurtýǵan Kenjeǵululynyń varıanttary usynyldy. Osy tomǵa «Tórehan» eposynyń ataqty halyq aqyny Nurpeıis Baıǵanın jyrlaǵan jáne folklorshy Bısen Sarımanov el aýzynan jazyp alǵan belgisiz jyraýdyń nusqasy da enip otyr.
Sondaı-aq jınaqqa kóne qazaq-noǵaı tarıhı ańyzdarynyń sarynymen shyǵarylǵan «Bógen batyr» eposynyń eki nusqasy kirdi. Bul eki nusqanyń jyrshysy belgisiz. Ózara azdaǵan sıý¬jettik aıyrmashylyqtarymen qatar, keıipkerlerdiń esimderi de biraz ózgeriske túsken. Jyrda Altyn orda, noǵaı handyǵy tusyndaǵy tarıhı tulǵalar men atalǵan memleketterdiń aýmaǵyndaǵy Oral, Atyraý, Aqtóbe óńirleriniń ejelgi jer-sý attary (Jıren-kól, Elek t.b.) ushyrasýyna qarap, ádettegideı, bul epostyń qazaqtyń batys ólkesinde qalyptasyp, damyǵan jyraýlyq mektep ókilderi shyǵaryp, taratýy ábden múmkin dep sanaımyz. «Bógen batyr» jyrynda qazaq eposyndaǵy ǵajaıyp týý; batyrǵa laıyq at tańdaý; qalyńdyq úshin kúres; áıelderdiń kúndestigi t.b. turaqty motıvter oryn alǵan. Kitapqa engen «Qarasaı-Qazı» eposynyń Qobylash nusqasy, «Tórehan» jyrynyń B.Sarımanov varıanty jáne «Bógen batyrdyń» bel¬gisiz aqyn jyrlaǵan ekinshi nusqasy buryn jarııalanbaǵan.
Atalǵan epostardyń sıýjettik arqaýy-XI-XVII ǵasyr aralyǵyndaǵy noǵaı-qazaq ulystarynyń basynan ótken ta¬rıhı oqıǵalar, burynǵy Joshy han ordasy birjola kúırep, ydyraǵan kezeńniń dúrbeleńi. Sóıtse de, qaharmandyq epostyń mazmuny naqty tarıhı oqıǵalarymen úılese bermeıtini anyq. Sebebi, qazaq eposy qashanda dala jyrshylarynyń birneshe urpaq ókilderiniń qııal eleginen ótken, kóptegen jyr mátinderi kóne folklorlyq, mıftik saryndarmen tolyǵyp, jańǵyra túsken.
Tomǵa usynylyp otyrǵan jyr mátinderi ÁÓI Qoljazba qory men OǴK sırek qorynda saqtaýly túpnusqalary boıyn¬sha ázirlendi.
«Babalar sózi» serııasynyń negizgi ustanymdaryna sáıkes, qyryq altynshy tom ǵylymı qosymshalarmen tolyqtyryldy. Ǵylymı qosymshalarǵa tomǵa engen mátinderge jazylǵan túsiniktemeler, sózdik, jer-sý ataýlary, mátinderde kezde¬setin tarıhı tulǵalar men dinı esimderge arnalǵan túsinikter, epostyń jınaýshylary men onyń jyrlaýshylary týraly de-rekter, paıdalanylǵan ádebıetter tizimi, orys jáne aǵylshyn tilderinde jazylǵan túıin kirdi.
Tomnyń kólemi-32 b.t.

47-tom. Batyrlar jyry

QURASTYRÝShYLARDAN

M.O.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýty memle¬kettik «Mádenı mura» baǵdarlamasy aıasynda jaryq kóretin «Babalar sózi» serııasynyń júz tomdyq ǵylymı basylymyn ázirleýdi odan ári jalǵastyrady.
Serııanyń buǵan deıin jarııalanǵan qyryq alty tomy ulttyq folklorymyzdyń asa bir kórkem de kólemdi salasy bolyp sanalatyn epostyq shyǵarmalarǵa arnaldy. Dálirek aıtqanda, búginge deıin hıkaıalyq dastandardyń on úsh tomy, dinı dastandardyń jeti tomy, ǵashyqtyq dastandardyń segiz tomy, tarıhı jyrlardyń úsh tomy, batyrlar jyrynyń on tórt tomy, sondaı-aq shejirelik dastandardyń bir tomy ázirlenip, baspa betin kórdi. Bul basylymdardyń on tomy Qytaıdaǵy qazaq folkloryna arnalǵany málim. Qazaq halqynyń qymbat qazynasy-folklor jınaqtarynyń joǵary deńgeıde bezen¬dirilgen jańa basylymyn oqyrman qaýym úlken qýanyshpen qarsy aldy. Alla qalasa, qazaq eposynyń kórkem úlgilerin jarııalaý osymen shektelmeıdi.
Oqyrman nazaryna usynylyp otyrǵan atalǵan serııanyń 47-tomy batyrlar jyryna arnaldy.
Bul tomǵa negizinen túrkimen bekteri Bozuǵlan, Júsip jáne Ahmet syndy batyrlardyń erlikke toly ómirin baıandaıtyn bes jyr nusqasy endi. Olar-Eshbaı Kózbergenuly, Bazar jyraý, belgisiz jyrshy, Ázimbaı Bıjanuly, Ábdimurat Qońyrbaıuly nusqalary.
Jyrdyń alǵashqy nusqalarynyń birin Eshbaı Kózbergenuly degen (qaı óńirden ekendigi beımálim) qazaq azamaty kóne basylymdardyń birinen tárjimelep, 1890 jyly Qazan qalasynda kitap etip bastyrady. Shyǵarmanyń mátininde eski túrki, shaǵataı, arab-parsy tilderi mol qoldanys tapqan. Sirá, aýdarmashy Tashkent qalasynda nemese Qazanda shaǵataısha basylǵan túrkimen dastanyn oqyǵan qazaqtar túsinerlikteı sol kezde qalyptasqan «túrki» stıli¬ne óńdeýge tyrysqan. «Bozuǵlan, Ahmetbek hám Júsipbek» jyrynyń qazaq tilindegi tuńǵysh basylymy qara sóz kóbirek aralasqan óleń túrinde jazylǵany belgili. Osy áýelgi nusqanyń sıýjetine qyzyqqan qazaq bıleýshileri epostyń mátinin qaraýyndaǵy saýatty qyzmetshilerine jolma-jol aýdartyp, keıin ózimen qadirles, sózin tyńdaıtyn daryndy jyrshy-jyraýlarǵa ótinish etip, óleńmen, dombyra, qobyz súıemelimen aıtqyzatyn bolǵan. Sondaı bir ádemi árlenip, til qadirin biletin talantty sóz zergeriniń qolynan shyqqan kórkem halyq jyry-Bazar jyrlaǵan «Júsip-Ahmet» eposy.
Sondaı-aq Qostanaı folklorlyq ekspedıtsııasy kezin¬de tabylǵan (1939) «Ahmetbek-Júsipbek» qıssasy atty nusqanyń sıýjettik jelisi de Qazan baspasynyń mazmunynan onsha alshaq emes. Jalpy erterekte jaryq kórgen jyr- dastandardyń halyqtyq varıanttaryna tán qubylys- keıingilerdiń «kitaptyń sózin kóp ózgerte almaýynan» bol¬sa kerek. Muny HІH ǵasyrdyń sońynda Qazan qalasynda basylǵan «Qyz Jibek» eposynyń taǵdyrynan da baıqaý qıyn emes. «Qobylandy» jyryndaǵy «Taıbýryldyń shabysy» onyń kóptegen nusqalarynda ózgerissiz qaıtalanyp otyra¬tyny málim. Bir jaǵynan, bul folklorlyq janrlarda jıi ushyraıtyn qalypty, dástúrli saryn-tásil desek te bolady.
«Bozuǵlan» atalatyn jyrdyń taǵy bir nusqasyn semeı¬lik Ázimbaı aqyn jyrlaǵan. Munda da jyrshy epostyq kitapta basylǵan varıantynyń mazmunyna azdaǵan mo¬tıvtik, epızodtyq ózgerister engize otyryp, jergilikti qyr qazaqtarynyń tilimen kósilte jyrlaǵany kórinedi. «Bozuǵlannyń» ekinshi bir úlgisi Qaraqalpaqstan qazaqtarynyń arasynan jazylyp alynǵan. Jyrshy¬sy-Ábdimurat Qońyrbaıuly. Bir qyzyǵy, munda jyrdyń taqyryby birdeı bolǵanmen, shyǵarma sıýjeti aldyńǵylarǵa múldem uqsamaıdy. Kerisinshe, Ábdimurat jyrlaǵan «Bozuǵlan» nusqasy qazaqtyń ataqty «Qobylandy batyr» eposynyń oqıǵalarymen óte úndes, keı tusta tipti, epızodtyq qaıtalaýlar ushyraıdy. Degenmen kisi esimderi, jer-sý, etno-nımderde kóp aıyrma bary ańǵarylady.
Tomǵa engen jyr nusqalarynyń tili-kórkem, sıýjetteri- qyzyq. Olardyń mátininen qazaqtyń ár óńirinen shyqqan jyrshy-aqyndardyń epıkalyq mektebine tán stıldik qoltańbalary, aıtý mánerleri men jergilikti til erekshelik¬teri aıqyn seziledi. Usynylyp otyrǵan «Bozuǵlan, Ahmetbek hám Júsipbek» eposynyń nusqalarynyń kópshiligi buryn- sońdy jarııalanbaýy jáne zertteý nazaryna ilinbeýi de atalǵan jyrdyń ǵylymı qundylyǵyn arttyra túsedi.
«Babalar sózi» serııasynyń kezekti qyryq jetinshi tomy bul kóptomdyqtyń negizgi ustanymdaryna sáıkes, ǵylymı qosymshalarmen tolyqtyryldy. Ǵylymı qosymshalarǵa tomǵa engen mátinderge jazylǵan túsiniktemeler, sózdik, jer-sý ataý¬lary, mátinderde kezdesetin tarıhı tulǵalar men dinı esimderge arnalǵan túsinikter, epostyń jınaýshylary men onyń jyrla-ýshylary týraly derekter, paıdalanylǵan ádebıetter tizimi, orys jáne aǵylshyn tilderinde jazylǵan túıin kirdi.
Tomnyń kólemi-26,25 b.t.

48-tom. Batyrlar jyry

QURASTYRÝShYLARDAN

M.O.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýty memle¬kettik «Mádenı mura» baǵdarlamasy sheńberinde jarııalana¬tyn «Babalar sózi» júz tomdyq basylymyn daıyndap, jarııalaý jumysyn jalǵastyrýda.
Atalǵan basylymnyń maqsaty-qazaq halqyn rýhanı mu¬rasyn túgeldeı jınaqtaý jáne qolda bar folklorlyq mate¬rıaldardy jaryqqa shyǵarý.
«Babalar sózi» serııasy-ǵylymı basylym. Onyń negiz¬gi prıntsıpi-shyǵarmanyń tabylǵan nusqalaryn júıelep, ózara salystyra zerttep, folklorlyq shyǵarmanyń sıýjeti men janrlyq belgileri týraly tolyq kórinis beretin mátindi oqyrmanǵa usyný. Kerek bolǵan jaǵdaıda birneshe varıanttary jarııalanady.
Oqyrmanǵa usynylyp otyrǵan serııanyń qyryq segizinshi tomy «Kóruǵly» eposyna arnalǵan. Túrkimenniń teke rýynan shyqqan Kóruǵly týraly jyrlar etnıkalyq, tildik jáne dinı turǵyda ár túrli bolyp keletin qazaq, túrik, ázirbaıjan, armıan, grýzın, ózbek, túrkimen, tájik, kúrd, tatar, abhaz, qumyq, qaraqalpaq t.b. ulttardyń folklorynda birneshe ǵasyrlar boıy jyrlanyp, halyqtyń súıikti shyǵarmasyna aınalǵan.
Bizde Kóruǵly men onyń ákesi Raýshanbek batyrdyń erlik isterin jalǵastyrǵan urpaqtaryna arnalǵan epostyń jıyr¬madan astam nusqalary men jazbalary bar. Olardy jyrlaǵan, taratqan, hatqa túsirgen, jarııalaǵandar: Hasen Mırbabauly, Qalıjan Óteshuly, Máshhúr-Júsip Kópeev, Maılyqoja Sultanqojauly, Jambyl Jabaev, Rahmet Mázqojauly, mańǵystaýlyq Abyl men Nurym jyraýlar, olardan úırengen Muryn jyraý t.b.
Jyrdyń «Hıkaıat Kóruǵly sultan» men «Úshbý Ǵaýazhannyń qıssasy-dúr» atty salalary alǵash ret 1885 jyly Qazan qalasynda arab árpinde jarııalandy. Odan keıin olar esh ózgerissiz 1890, 1895, 1905, 1906, 1909, 1915 jylda¬ry qaıta basylyp otyrdy. Keńes zamanynda Kóruǵly men onyń urpaqtaryna arnalǵan jyrlar 1973 jyly M.O. Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýty qyzmetkerleriniń daıyndaýymen jarııalandy [1989 j. qaıta basylyp shyqty].
Tomǵa jyrdyń toǵyz nusqasy engizildi, olar: 1. «Raýshanbek». 2. «Kóruǵlynyń kórde týǵany». 3. «Ǵırat jaıy, Kóruǵlynyń Raıhan arabpen soǵysy». 4. «Kóruǵlynyń Shaǵdatqa barǵany». 5. «Kóruǵly sultan óleńi». 6. «Hıka¬ıat Kóruǵly sultan». 7. «Úshbý Ǵaýazhannyń qıssasy-dúr». 8. «Qıssa Ǵaýazhan». 9. «Túrkimen Qasymhan». «Kóruǵly» eposynyń basqa nusqalary kelesi 49-tomǵa enedi dep jospar¬lanyp otyr.
Tomǵa engen «Raýshanbek», «Kóruǵlynyń kórde týǵany», «Ǵırat jaıy, Kóruǵlynyń Raıhan arabpen soǵysy», «Kóruǵlynyń Shaǵdatqa barǵany», «Qıssa Ǵaýazhan», «Túrkimen Qasymhan» atty nusqalar 1973 jylǵy jınaqta biraz túzetýlermen redaktsııalanyp jarııalanǵan. Sondyqtan olar túpnusqalarynan alyndy.
Al «Hıkaıat Kóruǵly sultan» men «Úshbý Ǵaýazhannyń qıssasy-dúr» atty dastandar 1885 jyly arab árpinde, bir kitap bolyp túptelip jarııalanǵan nusqadan kırıll grafıkasyna kóshirilip [kóshirgen-A.Aqan], baspaǵa esh ózgertýsiz daıyn¬daldy. Atap aıtatyn jaıt, 1973 jylǵy «Kóruǵly» jınaǵyna osy eki shyǵarmanyń túpnusqalyq mátini emes, olardyń qazaq tilindegi aýdarmasy berilgen. Bul týraly jınaqty qurastyrǵan M.Ǵumarova bylaı deıdi: «Bul kitaptyń syrtyn¬da «qazaq tilinde» degen jazý bolǵanymen tili qazirgi qazaq oqýshylaryna túsiniksizdeý bolyp keledi, eski túrki sózderi kóp. Sondyqtan bolý kerek, kitapty Qazaqstan zertteý qoǵamy 1940 jyly qazaqtyń kórnekti aqyny Jaqan Syzdyqovqa (1901-1978) qazirgi qazaq tiline túsirtken kórinedi. Qazaq SSR Ǵylym akademııasynyń M. O. Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń suraýy boıynsha Jaqan Syzdyqov 1968 jyly sol teksti qaıta qarap jóndedi».
Sondyqtan biz bul eki mátindi túpnusqadaǵy kúıinde jarııalaýdy jón kórdik.
Máshhúr-Júsip Kópeev jınaǵan «Kóruǵly sultan óleńi» atty mátin de arab árpindegi túpnusqadan daıyndaldy. Atalǵan sońǵy úsh mátin birinshi ret jarııalanyp otyr.
Tomda qamtylǵan dastandardyń túpnusqalary qadim, tóte jazýynda, arab árpinde kitap bolyp shyqqan. Arab jazýyn¬da daýysty dybystardyń jasyryn turatyny, bas áriptiń bolmaıtyndyǵy, tynys belgileriniń qoıylmaıtyndyǵy mátinderdi durys tanýǵa edáýir qolbaılaý bolatyny bel-gili. Sonymen qatar qazaq jáne arab tilderi ár túrli tildik júıege jatatyndyqtan, arab álipbıi tilimizdegi tól dybystar¬dy tańbalaýǵa da, onyń ózindik erekshelikterin baıqatýǵa da dármensiz. Sondaı-aq HІH ǵasyrda arab jazýyn paıdalanýdyń jalpyǵa ortaq erejeleriniń bolmaýy da óz áserin tıgizbeı qalmady.
Buǵan qosa, tóńkeriske deıingi kezeńdegi halyq ádebıeti úlgilerin jınap, kóshirýshiler jáne kitap etip shyǵarýshylar kóbine tatar medreselerinde bilim alǵany belgili. Sondyqtan bolar, túpnusqalarda keıbir qazaq sózderiniń ózgertilip, tatar tiliniń jazý qaǵıdalary boıynsha jazylyp ketkenin kórýge bolady. Sondaı-aq arab, parsy tilderinen áldeqashan enip, tól sózderimizge aınalǵan biraz sózder túpnusqasy boıynsha, my¬saly: áýes-haýas, aýa-haýa, aqyl-ǵaqyl, perzent-far¬zant t.b. bolyp jazylǵan. Mundaı jaǵdaıdyń bárinde de, kóbinese, qazaq tiliniń qalyptasqan jazý normalaryn saqtaýǵa tyrystyq. Sonymen birge keıbir jaǵdaılarda jyr uıqasyn buzbaý úshin túpnusqalyq formalar saqtaldy. Mátinderde arab, parsy jáne t.b. tilderden engen sózder de jıi kezdesedi. Olar qazaq tiline aýdarylyp, tomnyń sońynda arnaıy sózdikte toptastyryldy. Al kóne túrki sózderine kelsek, bul toptaǵy sózder qoljazbadaǵy jazylýy boıynsha berildi. Mysaly: bılán, birlán; erúshti; andan, andan soń; bolur; túrlik-túrlik; ınaný; tiriklik; depler, deıler, derler; bolǵandan soń, ishken¬den soń; oltyrǵan; deıúrler, aıtur; úshbý; erúr t.b. Demek, shyǵarmalardyń sóz qoldanysy tolyq saqtaldy.
Sonymen qatar shyǵarmalardy kóshirýshi, jınaýshy, jarııalaýshylardyń tarapynan ketken keıbir qateler maǵynasyna saı túzetildi; sondaı-aq keıbir shýmaqtarda je¬kelegen sózder men jalǵaýlyqtardyń túsip qalý faktileri kez¬desedi. Mundaı jaǵdaıda qajetti sózder tik jaqshaǵa alynyp berildi: [dep], [dedi] t.b.
Serııanyń prıntsıpterine sáıkes, tom ǵylymı qosymshalarmen tolyqtyryldy. Ǵylymı qosymshalar tomǵa engen mátinderge jazylǵan túsiniktemelerdi jáne olardyń tabylǵan varıanttary jóninde málimetterdi qamtıdy. Sondaı-aq buǵan sózdik, jer-sý ataýlary, mátinderde kezdesetin tarıhı tulǵalar men dinı esimderge arnalǵan túsinikter, dastannyń jınaýshylary men onyń jyrlaýshylary týraly derekter, paıdalanylǵan ádebıetter tizimi, orys jáne aǵylshyn tilderin¬de jazylǵan túıin kiredi.
Tomnyń kólemi-33,5 b.t.

49-tom. Batyrlar jyry

QURASTYRÝShYLARDAN

M.O.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýty Memle¬kettik «Mádenı mura» baǵdarlamasy aıasynda jaryq kóretin «Babalar sózi» serııasynyń júz tomdyq ǵylymı basylymyn ázirleýdi odan ári jalǵastyrady.
Serııanyń buǵan deıin jarııalanǵan qyryq jeti tomy ulttyq folklorymyzdyń asa bir kórkem de kólemdi salasy bolyp sanalatyn epostyq shyǵarmalarǵa arnaldy. Dálirek aıtqanda, búginge deıin hıkaıalyq dastandardyń on úsh tomy, dinı dastandardyń jeti tomy, ǵashyqtyq dastandardyń segiz tomy, tarıhı jyrlardyń úsh tomy, batyrlar jyrynyń on bes tomy, sondaı-aq shejirelik dastandardyń bir tomy ázirlenip, baspa betin kórdi. Bul basylymdardyń on tomy Qytaıdaǵy qazaq folkloryna arnalǵany málim. Qazaq halqynyń qymbat qazynasy-folklor jınaqtarynyń joǵary deńgeıde bezen¬dirilgen jańa basylymyn oqyrman qaýym úlken qýanyshpen qarsy aldy. Alla qalasa, qazaq eposynyń kórkem úlgilerin jarııalaý osymen shektelmeıdi.
Oqyrman nazaryna usynylyp otyrǵan atalǵan serııanyń 49-tomy batyrlar jyryna arnaldy.
Bul tomǵa, negizinen, túrkimen halqynyń ulttyq batyry, aty ańyzǵa aınalǵan Kóruǵlynyń erlikke toly ómirin baıan¬daıtyn birneshe jyr nusqasy endi. Olar: Ábdilda Júrgenbaev, Erǵalı Esenjolov, Ámiresh Jumaǵazın, Ertaı Qulsarıev, Asaıyn Hangeldın nusqalary.
«Kóruǵly» eposynyń sıýjeti HVІ-HVІІ ǵasyrlarda ońtústik Ázirbaıjanda bolǵan halyq kóterilisine baılanys¬ty tarıhı oqıǵalarǵa negizdelgen. Sonymen qatar jyrda atalǵan qozǵalystyń kósemi retinde dáriptelip, halyq ba¬tyr tulǵasynda kórinetin Kóruǵly men onyń joldastary Áýez, Sapabek, Mustafa, Jyǵaly bek t.b. erlikteri keńinen sýretteledi. Anyǵynda túrkimen eposynyń ańyzdyq, mıf¬tik úlesi basym. Orta ǵasyrlarda Soltústik Horasan men Ońtústik Ázirbaıjan arasyn meken etken túrkimenniń teke rýynyń batyry jaıyndaǵy halyq eposynyń sıýjeti kórshiles ázirbaıjan, armıan, ıran, grýzın, túrik, tatar, qumyq, tájik, ózbek, qaraqalpaq, qazaq elderiniń folkloryna enip, kóptegen ulttyq versııalardyń týýyna negiz bolǵany baıqalady.
«Kóruǵly» eposy qazaq arasyna da erteden málim, halyq súıip tyńdaǵan tańdaýly batyrlar jyrynyń biri. Kezinde bul ǵajaıyp folklor týyndysyn mańǵystaýlyq Abyl jy¬raý bastaǵan bir shoǵyr talantty jyrshy-aqyndar qazaqsha jańǵyrtyp, sahara tyńdaýshylarynyń qulaq quryshyn qandyrǵan.
Sondaı-aq «Kóruǵlynyń» birneshe nusqasyn Syr súleıleri de túrlente damyta jyrlaǵanyn bilemiz. Jıenbaı, Ońǵar, Baspan, Jámet, Ábilda, Rahmet syndy talanttardyń oryndaýyndaǵy epostyń mátinmen notaǵa túsirilgen jyr maqamy bizdiń zamanymyzǵa jetti. Al «Kóruǵly» eposyn ataqty Maıkót, Jambyl, Qulmambet syndy Jetisý jyraý-jyrshylarynyń da talaı túnder boıy aıtqany týraly derekter bar.
Tomǵa engen jyr nusqalarynyń tili-kórkem, sıýjet¬teri-qyzyq. Olardyń mátininen qazaqtyń ár óńirinen shyqqan jyrshy-aqyndardyń epıkalyq mektebine tán stıl¬dik qoltańbalary, aıtý mánerleri men jergilikti til erek-shelikteri aıqyn seziledi. Usynylyp otyrǵan «Kóruǵly» eposynyń nusqalarynyń kópshiligi buryn-sońdy jarııalanba¬ýy jáne zertteý nazaryna ilinbeýi de atalǵan jyrdyń ǵylymı qundylyǵyn arttyra túsedi.
«Babalar sózi» serııasynyń kezekti qyryq toǵyzynshy tomy bul kóptomdyqtyń negizgi ustanymdaryna sáıkes, ǵylymı qosymshalarmen tolyqtyryldy. Ǵylymı qosymshalarǵa tomǵa engen mátinderge jazylǵan túsiniktemeler, sózdik, jer-sý ataýlary, mátinderde kezdesetin tarıhı tulǵalar men dinı esimderge arnalǵan túsinikter, epostyń jınaýshylary men onyń jyrlaýshylary týraly derekter, paıdalanylǵan ádebıetter tizimi, orys jáne aǵylshyn tilderinde jazylǵan túıin kirdi.
Tomnyń kólemi-26 b.t.

50-tom. Batyrlar jyry

«Babalar sózi» serııasynyń 50-tomyna «Qyrymnyń qyryq baty¬ry» epıkalyq toptamasynyń «Ańshybaı batyr jáne onyń urpaqtary» shejirelik tsıklyna jatatyn «Ańshybaı», «Parparııa», «Quttyqııa», «Edige», «Nuradyn», «Musa han», «Oraq, Mamaı», «Qarasaı, Qazı» jyr¬lary jáne «Qaradóń batyr jáne onyń urapaqtary» shejirelik tsıklynyń «Qaradóń», «Jubanysh», «Súıinish», «Er Begis», «Kógis, Tegis», «Tama», «Tana» jyrlary endi. Bul epıkalyq týyndylarǵa XIV-XVI ǵasyrlardyń tarıhı oqıǵalary negiz bolǵan.

QURASTYRÝShYLARDAN
M.O.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýty Memle¬kettik «Mádenı mura» baǵdarlamasy aıasynda jaryq kóretin «Babalar sózi» serııasynyń júz tomdyq ǵylymı basylymyn ázirleýdi odan ári jalǵastyrýda.
Serııanyń buǵan deıin jarııalanǵan qyryq toǵyz tomy ulttyq folklorymyzdyń asa bir kórkem de kólemdi salasy bolyp sanalatyn epostyq shyǵarmalarǵa arnaldy. Dálirek aıtqanda, búginge deıin hıkaıalyq dastandardyń on úsh tomy, dinı dastandardyń jeti tomy, ǵashyqtyq dastandardyń segiz tomy, tarıhı jyrlardyń úsh tomy, batyrlar jyrynyń on jeti tomy, sondaı-aq shejirelik dastandardyń bir tomy ázirlenip, baspa betin kórdi. Bul basylymdardyń on tomy Qytaıdaǵy qazaq folkloryna arnalǵany málim. Qazaq halqynyń qymbat qazynasy-folklor jınaqtarynyń joǵary deńgeıde bezen¬dirilgen jańa basylymyn oqyrman qaýym úlken qýanyshpen qarsy aldy. Alla qalasa, qazaq eposynyń kórkem úlgilerin jarııalaý osymen shektelmeıdi.
Oqyrman nazaryna usynylyp otyrǵan atalmysh serııanyń 50-tomy batyrlar jyryna, atap aıtqanda, «Qyrymnyń qyryq batyry» epıkalyq tsıklyna arnaldy.
Muryn jyraý Seńgirbekulynan jazylyp alynǵan «Qyrymnyń qyryq batyry» atty bas qaharmandary qyryq bir batyr bolyp tabylatyn otyz bes jyrdan quralǵan epıkalyq jyrlar tsıkly-álem mádenıetinde mańyzdy oryn ala¬tyn erekshe qubylys. Bul pikirdiń durystyǵyna Q.Sátbaev, N.Saýranbaev, E.Ysmaıylov, Á.Marǵulan, Á.Qońyratbaev, S.Sadyrbaev, O.Nurmaǵanbetova, M.Ǵumarova, S.Qasqabasov, Q.Sydıyquly, Sh.Ybyraev, S.Qondybaı jáne ózge de qazaq ǵalymdarynyń zertteýlerimen qatar syrtqy jurt ókilderiniń eńbekterin de oqı otyryp anyq kóz jetkizemiz. Mysaly, 1944 jyly Tashkent qalasynda ótken Orta Azııa folklory týraly búkilodaqtyq ǵylymı konferentsııa qaýlysynda bul epostyń dúnıejúzilik mańyzy bar ekeni arnaıy atap ótildi. Akade¬mıkter-V.M.Jırmýnskıı men E.M.Meletınskııdiń irgeli ǵylymı eńbekterinde de «Qyrymnyń qyryq batyrynyń» tanymdyq, tarıhı, rýhanı jáne kórkemdik aıryqsha qundylyǵy jan-jaqty ashyp kórsetilgen.
Ǵylymı qaýym men jalpy oqyrman osylaısha asa iltıpat¬pen qarsy alǵan rýhanı muranyń jarııalaný arqyly jalpy kópshilikke tanystyrylýy qyrýar eńbek pen ýaqytty talap eteri málim.
1963 jyly jaryq kórgen «Batyrlar jyry» atty eki tomdyq jınaqtyń ekinshi tomynda «Manashyuly Tuıaqbaı», «Aqjonasuly Er Keńes» jyrlary, 1964 jyly basy¬lyp shyqqan «Batyrlar jyry» atty kitapta «Qaradóń», «Jubanysh», «Súıinish», «Er Begis», «Tegis, Kógis», «Tama» jyrlary alǵash ret baspa betin kórdi Osy atalǵan jyrlar «Aqsaýyt» jınaǵynyń ІІ tomyna (1977) da endi.
«Qyrymnyń qyryq batyry» epıkalyq toptamasyn quraıtyn otyz bes jyrdyń úlgileri «Qazaq halyq ádebıeti» kóptomdyǵynyń «Batyrlar jyry» atty serııasynyń 5-tomy (1989) jáne 6-tomynda (1990) basyldy. Bul jınaqtardy qurastyryp, ǵylymı túsinikterin jazǵandar- O.Nurmaǵambetova men Q.Sydıyquly. Ol ýaqyttaǵy jarııalanymdardyń barlyǵy tsenzýranyń qatań súzgisinen ótip, ústem ıdeologııalyq ustanymdarǵa, kommýnıstik kózqarasqa sáıkes kelgende ǵana kópshilikke usynylyp otyrǵany barshaǵa aıan. Biz sóz etip otyrǵan jınaqtardy baspaǵa daıyn¬daýshylar da sol talapqa baǵynýǵa májbúr boldy. Sonyń sal¬darynan jyr mátinderiniń kóptegen tustary qysqartylǵan nemese óńdelgen. Onyń ústine eki nusqa kúıinde qaǵazǵa túsirilgen «Ańshybaı batyr», «Qarasaı, Qazı», «Qaradóń batyr», «Jubanysh» atty jyr nusqalarynyń bir-bireýleri ǵana kitapqa kirgizildi. Qoldaryńyzdaǵy kitapta epostyń túpnusqasyn ózgerissiz oqyrmanǵa jetkizýge, barlyq nusqalaryn berýge kúsh saldyq.
«Qyrymnyń qyryq batyryn» jyrshynyń ózi «Ańshybaı batyr jáne onyń urpaqtary», «Qaradóń batyr jáne onyń urpaqtary» jáne «Jeke batyrlar» dep atalatyn úsh salaǵa bólip jyrlaǵany belgili. Bul tomǵa aldyńǵy atalǵan salaǵa jatatyn jyrlar túgeldeı jáne ekinshi salaǵa jatatyn epıkalyq týyndylardyń «Shora», «Nárik» jyrlarynan ózgeleri engizildi.
«Ańshybaı jáne onyń urpaqtary» atty shejirelik tsıkldy quraıtyn segiz jyrdyń bas qaharmandary-Ańshybaı, Par¬parııa, Quttyqııa, Edige, Nuradyn, Musa han, Oraq, Mamaı, Qarasaı, Qazı atty on batyr.
Bul keıipkerlerdiń alǵashqysy tek Murynnan jazy¬lyp alynǵan jyrlarda jáne «Qarasaı, Qazı» jyrynyń Mańǵystaýdan tabylǵan, belgisiz jyrshydan jazylyp alynǵan nusqasynda, sonymen qatar noǵaıdyń «Edıge» atty jyrynda ǵana kezdesse, Parparııa degen esimdi Muryn jyraý repertýaryndaǵy jyrlardan jáne joǵaryda atalǵan noǵaı jyrynan ǵana ushyrastyramyz. Edigeniń ákesi retinde sóz bo¬latyn Quttyqııa jáne Edigeniń shóberesi-Musa týraly jeke jyrlar tek osy tsıklda ǵana bar. Edigeniń uly-Nuradyn da jeke jyrdyń keıipkeri retinde osy epıkalyq toptamada jáne professor A.V.Vasılev jazyp alǵan taǵy bir qazaq jyrynda ǵana kórinedi.
Muryn aıtqan «Edige», «Oraq, Mamaı» jyrlary bul jyrdyń ózge túrki halyqtary men qazaqtar arasyndaǵy nusqalarynan ózindik sony sıpattarymen daralanady.
Qazaqtar arasynda otyzdan astam úlgisi saqtalǵan «Qarasaı, Qazı» atty jyr ózge halyqtarda kezdespeıdi. Bul týyndynyń Muryn jyraý nusqasy qaıtalanbas aıshyqtarǵa toly.
«Qaradóń batyr jáne onyń urpaqtary» shejirelik tsıklyna jatatyn «Qaradóń», «Jubanysh», «Súıinish», «Er Begis» atty jyrlardyń bas qaharmandary ómirde bolǵandyǵynan, oqyrman qaýym osy jyrlarmen tanysý barysynda ǵana habardar bolsa, «Tama» jyrynda Jetirýǵa jatatyn rýlardyń biriniń atasy dáripteletini osy tsıkldyń eń sońǵy eki jyrynyń bas keıipker¬leri Nárik pen onyń uly Shora ekendiginen aıqyn ańǵarylady. Al Tamanyń ákesi Kógis ekenin osy epıkalyq toptamadaǵy «Kógis, Tegis» jyrymen qatar, «Qarasaı, Qazı» jyrynyń Murynnan ózge jyrshylar aıtqan birneshe nusqasyn jáne «Shora batyr» jyrynyń tatarlar arasynan jazyp alynǵan úlgilerin oqı otyryp, bilemiz.
«Qyrymnyń qyryq batyry» epopeıasy osyndaı tosyn maǵlumattarymen de, kórkemdik deńgeıiniń joǵarylyǵymen de erekshelenedi.
«Babalar sózi» serııasynyń kezekti elýinshi tomy bul kóptomdyqtyń negizgi ustanymdaryna sáıkes, ǵylymı qosymshalarmen tolyqtyryldy.
Ǵylymı qosymshalarǵa tomǵa engen mátinderge jazylǵan túsiniktemeler, sózdik, jer-sý ataýlary, mátinderde kezde¬setin tarıhı tulǵalar men dinı esimderge arnalǵan túsinikter, epostyń jınaýshylary men onyń jyrlaýshylary týraly de¬rekter, paıdalanylǵan ádebıetter tizimi, orys jáne aǵylshyn tilderinde jazylǵan túıin kirdi.
Tomnyń kólemi-29 b.t.

51-tom. Batyrlar jyry

«Babalar sózi» serııasynyń 51-tomyna Muryn jyraý Seńgirbaevtyń aıtýynan jazylǵan «Qyrymnyń qyryq batyry» epostyq tsıkline kiretin «Nárik», «Shora», «Qydyrbaıuly Qobylandy», «Asanqaıǵy, Toǵan, Abat», «Qarǵaboıly, Qaztýǵan», «Kókshe batyr» t. b. jyr mátinderi endi. Jyrdyń sıýjeti noǵaıly kezeńiniń tarıhı oqıǵalaryn baıandaıtyn qazaq ańyzdaryna qurylǵan.

QURASTYRÝShYLARDAN

M.O.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýty Memle¬kettik «Mádenı mura» baǵdarlamasy aıasynda jaryq kóretin «Babalar sózi» serııasynyń júz tomdyq ǵylymı basylymyn ázirleýdi odan ári jalǵastyrady.
Serııanyń buǵan deıin jarııalanǵan elý tomy ulttyq folklorymyzdyń asa bir kórkem de kólemdi salasy bolyp sa¬nalatyn epostyq shyǵarmalarǵa arnaldy. Dálirek aıtqanda, búginge deıin hıkaıalyq dastandardyń on úsh tomy, dinı dastandardyń jeti tomy, ǵashyqtyq dastandardyń segiz tomy, tarıhı jyrlardyń úsh tomy, batyrlar jyrynyń on segiz tomy, sondaı-aq shejirelik dastandardyń bir tomy ázirlenip, baspa betin kórdi. Bul basylymdardyń on tomy Qytaıdaǵy qazaq folkloryna arnalǵany málim. Qazaq halqynyń qymbat qazynasy-folklor jınaqtarynyń joǵary deńgeıde bezen¬dirilgen jańa basylymyn oqyrman qaýym úlken qýanyshpen qarsy aldy. Alla qalasa, qazaq eposynyń kórkem úlgilerin jarııalaý osymen shektelmeıdi.
Oqyrman nazaryna usynylyp otyrǵan atalǵan serııanyń 51-tomy batyrlar jyryna arnaldy.
Bul tomǵa engen, negizinen, qazaq eposynyń eń kólemdi ári kórkem úlgileriniń biri-«Qyrymnyń qyryq batyry». Álemdegi tańdaýly halyq týyndylarynyń qataryna jatatyn jyrdyń mátini XX ǵasyr basynda qaǵazǵa túsirile bastaǵan. 1940 jyly Qazaqstan UǴA-nyń sol kezdegi basshysy akademık Q.I.Sátbaevtiń usynysymen Mańǵystaýdaǵy Fort-Shevchen¬ko qalasynda turatyn shejire qart Muryn jyraý Seńgirbekulyna arnaıy jolyǵyp, repertýaryn anyqtaý úshin ádebıetshi Asaıyn Hangeldın issaparǵa jiberiledi. Al 1942 jyly ekin¬shi dúnıejúzilik soǵystyń surapyl jyldaryna qaramastan, ulttyq ádebıetimizdiń janashyry N.Saýranbaev, E.Ysmaıylov syndy ǵalymdardyń azamattyǵy arqasynda Muryn jyraýdy Almatyǵa aldyryp, odan «Qyrymnyń qyryq batyry» tsıkli¬ne kiretin 36 jyrdy jazyp aldy. Epos mátinin qaǵazǵa túsirýge belgili ádebıet tarıhshysy E.Ysmaıylov, M.Hakimjanova, O.Nurmaǵambetovalar qatysqany málim.
Ókinishke oraı, «Qyrymnyń qyryq batyry» eposyn óziniń bastapqy qalpynda túgeldeı hatqa túsirýdiń sáti túsken joq. Óıtkeni bul kezde ataqty epopeıany biletin jyr¬shy-jyraýlardyń bári de ómirden ótken bolatyn. Sonyń ózinde Muryn jyraýdan jazyp alynǵan epos úzindileri qazaq halqynyń ǵana emes, barsha adamzat órkenıetiniń asa qundy rý¬hanı qazynasy atanýǵa ábden laıyq. Kópshilikke málim, keńes kezeńinde «Qyrymnyń qyryq batyry» da ózge qazaq eposta¬ry sekildi az zertteldi, jarııalaýǵa tyıym salyndy. Tek XX ǵasyrdyń 80-jyldary qazaq aýyz ádebıetiniń kóptomdyq ba¬sylymyna enip, kópshilik nazaryna alǵash ilikti.
«Qyrymnyń qyryq batyry» eposynyń sıýjeti XIV ǵasyrdyń sońy, XV ǵasyrdyń basynda ómir súrgen tarıhı tulǵa, Noǵaı ordasynyń negizin salýshy iri qolbasshy ári memleket qaıratkeri Edige men onyń urpaqtarynyń erlikke toly ómir shejiresin dáripteýge arnalǵan. Munda sondaı-aq Altyn-Orda bı¬leýshisi Toqtamys han men Máýáranahr ámirshisi Aqsaq Temirdiń epıkalyq beınesi aıshyqtalyp somdalǵan. Epostyń keı bólimderi Edige men týystyq qatynasy az Er Tarǵyn, Aısauly Ahmet, Qobylandy, Tórehan, Ádil Sultan sııaqty tarıhı keıipkerlerdiń ártúrli joryq joldaryn baıandaıdy. Jalpy kóne epostyq mo¬tıvter men tarıhı oqıǵalar qabattasa óriletin baǵaly folklor týyndysynyń taqyryby eldiń, Otannyń tynyshtyǵyn qorǵaý, erlikti qurmetteý bolyp tabylady.
«Babalar sózi» serııasynyń kezekti elý birinshi tomy bul kóptomdyqtyń negizgi ustanymdaryna sáıkes, ǵylymı qosymshalarmen tolyqtyryldy. Ǵylymı qosymshalarǵa, tomǵa engen mátinderge jazylǵan túsiniktemeler, sózdik, jer-sý ataýlary, mátinderde kezdesetin tarıhı tulǵalar men dinı esim¬derge arnalǵan túsinikter, epostyń jınaýshylary men onyń jyrlaýshylary týraly derekter, paıdalanylǵan ádebıetter tizimi, orys jáne aǵylshyn tilderinde jazylǵan túıin kirdi.
Tomnyń kólemi-28 b.t.

52-tom. Kóne epos

QURASTYRÝShYLARDAN

M.O.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýty «Mádenı mura» Memlekettik baǵdarlamasy aıasynda «Babalar sózi»-júz tomdyq basylymyn daıyndap, jarııalaý jumysyn jalǵastyrýda.
Atalǵan basylymnyń basty maqsaty-halyqtyń rýhanı murasyn sol kúıinde ózine qaıtarý, ıaǵnı qolda bar folklorlyq materıaldardy túgel jaryqqa shyǵarý.
«Babalar sózi» serııasy-ǵylymı basylym. Onyń negiz¬gi prıntsıpi-shyǵarmanyń tabylǵan nusqalaryn júıelep, ózara salystyra zerttep, folklorlyq shyǵarmanyń sıýjeti men janrlyq belgileri týraly tolyq kórinis beretin mátindi oqyrmanǵa usyný. Qajetti jaǵdaıda folklorlyq jádigerdiń birneshe varıanttary jarııalanady.
Serııanyń oqyrmanǵa usynylyp otyrǵan kezekti elý ekin¬shi tomy arhaıkalyq qaharmandyq jyrlarǵa arnalady. Atap aıtqanda tomǵa myna jyrlar engizildi: «Hıkaıat rısa¬la Muńlyq, Zarlyq», «Qıssa Qulamergen», «Qıssa Dotan Qubaqanbaıuǵly», «Qubyǵul».
Bulardyń alǵashqy úsheýi Qazan tóńkerisine deıin baspa betin kórgen, mysaly, «Hıkaıat rısala Muńlyq, Zarlyq» das¬tany Qazan tóńkerisine deıin alǵash 1896 jyly arab árpinde jarııalanyp, 1917 jylǵa deıin on ret kitap bolyp basylǵan.
«Qıssa Dotan Qubaqanbaıuǵly» jyry da 1903 jyl¬dan 1917 jylǵa deıin birneshe ret baspa betin kórgen. Eki týyndyny el arasynan jazyp alyp, jarııalaǵan Júsipbek Shaıhyslamuly.
«Qıssa Qulamergen» jyry 1909 jáne 1912 jyldary arab árpinde basylyp shyqqan. Jarııalaǵan-Ábdirahman Bekta¬sov.
Al «Qubyǵul» dastany belgili aqyn ári jyrshy Nurpeıis Baıǵanınniń aıtýynan 1941 jyly hatqa túsirilgen.
Tomdy daıyndaý barysynda Qazan tóńkerisine deıin kitap bolyp shyqqan mátinderdi durys taný úshin muqııat taldaýlar men saraptaý jumystary júrgizildi.
Kitapty qurastyrýshylar ǵylymı basylymnyń bas¬ty sharttaryn basshylyqqa ala otyryp, shyǵarmalardyń túpnusqa mátinderin saqtaý máselesin birinshi orynǵa qoıdy. Máselen, dastanda kezdesetin hár (ár), erdi (edi), hesh (esh), birlán, ılán, (benen, men), áıla, emdi (endi), kórdikem, bu-dúr, bolur, erishti (erdi) t.b. osy tektes eski túrki sóz qoldanystary, túpnusqa boıynsha berildi. Al Qazan qalasyndaǵy kóne tatar baspahanalarynyń tehnıkalyq kemshilikteri men saýatsyzdyq saldarynan ketken keıbir qateler maǵynasyna saı túzetildi.
Sonymen qatar shyǵarmalarda kóshirýshi, jınaýshy, jarııalaýshylardyń tarapynan ketken keıbir qateler maǵynasyna saı túzetildi; sondaı-aq keıbir shýmaqtarda jekelegen sózder men jalǵaýlyqtardyń túsip qalý faktileri kezdesedi. Mundaı jaǵdaıda qajetti sózder tik jaqshaǵa alynyp berildi: [dep], [dedi] t.b.
Tomnyń sońyna berilgen qosymshalarda folklorlyq týyndylardyń ǵylymı túsiniktemeeri jáne ár túrli nusqalary jóninde málimet usynyldy. Sondaı-aq munda sózdik, jer-sý ataýlary, mátinderde kezdesetin tarıhı tulǵalar men dinı esimderge arnalǵan túsinikter, dastannyń jınaýshylary men jyrlaýshylary týraly derekter, orys, aǵylshyn tilindegi túıinderi jazylyp, paıdalanylǵan ádebıetterdiń tizimi en¬gizildi.

53-tom. Ǵashyqtyq jyrlar

«Babalar sózi» serııasynyń 53-tomyna «Qyz Jibek» eposynyń Musabaı jyraý, Júsipbek qoja, Shege men Qarshyǵa aqyndar jyrlady delinetin eń negizgi ári tańdaýly nusqalary engizildi.

QURASTYRÝShYLARDAN

M.O.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýty Memle¬kettik «Mádenı mura» baǵdarlamasy aıasynda jaryq kóretin «Babalar sózi» serııasynyń júz tomdyq ǵylymı basylymyn ázirleýdi odan ári jalǵastyrady.
Oqyrman nazaryna usynylyp otyrǵan atalǵan serııanyń kezekti 53-tomy ǵashyqtyq jyrlarǵa arnaldy.
Baıyrǵy baǵaly epostyq muralarymyzdyń biri-«Qyz Jibek» ekendigi kópke belgili. Jyrdyń 15-ten asa halyqtyq nusqalary aýyzdan-aýyzǵa, urpaqtan urpaqqa aýysyp, búgingi kúnge jetti.
Qazaq halqynyń epostyq qazynasy óte baı. Ártúrli ǵylymı kitaphanalar men qoljazba qorlarynda júzdegen batyrlyq jáne ǵashyqtyq jyrlardyń sanalýan kórkem de kólemdi úlgileri saqtalǵan. Desek te osynaý kóne jádigerlerimizdiń arasynda kórikti kóshimen, kesteli sózimen, kórkem oı, keremet sýretimen kóz tartatyn, qazaq folklorynyń eń bıik tórinen oryn alatyn, erekshe qundy jyr muramyz qaısy degende kim-kimde bolsa oılanbastan «Qyz Jibekti» ataıtyny shúbásiz. Búgin týǵanyna 500 jyl tolyp otyrǵan aıtýly epostyń halyqaralyq kólemde ıÝNESKO sheńberinde atalýǵa laıyq sa¬nalýy da sondyqtan bolar.
«Qyz Jibek» jyrynyń sıýjeti qazaq arasynda ertegi, ańyz, kólemdi jyr úlgisinde de san ǵasyrdan beri aıtylyp kelgeni shyndyq. Alaıda jyrdyń mátini tek XIX ǵasyrdyń ekinshi jar¬tysynda ǵana hatqa túse bastady. Dáliregi, osydan 120 jyldaı buryn, ıaǵnı 1887 jyly Qazaly bekinisinde áskerı qyzmette júrgen orys ofıtseri E.A.Aleksandrov jergilikti óńirdegi aı¬týly jyraý Musabaıdan «Qyz Jibekti» qaǵazǵa túsirip ala¬dy da, uzamaı ony áriptesi, mılıtsııa praporşıgi M.Aǵamanov arqyly orys tiline aýdartady. «Qyz Jibek» jyrynyń bul asa baǵaly nusqasyn 1959 jyly Máskeýdiń Ortalyq tarıh mýzeıin¬degi belgili túrkitanýshy N.I.Grodekovtiń jeke qorynan izdep tapqan talantty mátintanýshy-ǵalym, M.O.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń aǵa ǵylymı qyzmetkeri Málıke Ǵumarova. Atalǵan nusqany sol jyldary Musabaı jy¬raýdan orys ofıtseri ári folklorshy I.V.Anıchkov ta jazyp alǵan. Bul jaıynda ol óziniń «Poezdka na kırgızskıe pomın¬kı» (1897 j.) atty maqalasynda áserli baıandaıdy.
Munan sońǵy jyrdyń taǵy bir nusqasy 1894 jyly Qazan qalasynda belgisiz noǵaı azamatynyń ázirleýimen jaryqqa shyqty. Bastyrýshy jyrdyń sońynda: «... muny men ózim noǵaı bolsam da, dostym Ahmetkerimge arnap, qazaqsha jazdym» deı¬di1. Osy belgisiz nusqa 1895, 1896, 1899 jyldar arasynda taǵy da birneshe ret basylym kórgenin bilemiz. Budan keıin 1900 jyly epostyń taǵy bir kórkem nusqasy belgili baspager ári aqyn jetisýlyq Júsipbek qoja Shaıhyslamulynyń atynan Qazandaǵy «Ýnıversıtet» baspahanasynan jaryqqa shyqqany málim. Munan sońǵy ýaqytta «Qyz Jibek» jyrynyń Júsipbek nusqasy Qazan tóńkerisine deıin jáne Keńes kezeńin qosa sanaǵanda 10 márteden asa qaıta basylǵan bolatyn.
Epostyń 1894 jylǵy belgisiz nusqasy men 1900 jyly Júsipbek jarııalaǵan nusqalaryn salystyra qaraǵanda, olardyń sıýjettik qurylymy men jalpy mátininde aıtarlyqtaı ózgerister joqtyǵyn ańǵaramyz. Epostyń alǵashqy basylymyndaǵy qarasózben baıandalatyn tustaryn Júsipbek jyrǵa aınaldyryp, kóp jerin ózinshe óńdegen.
Basynda menen jaıyldy,
Qıssa bolyp Qyz Jibek...-
degen sózinde aqyn óziniń avtorlyq huqyn dáleldeýmen bo¬lady. Áıtse de 1926 jyly Jetisý jerinde qazaq ádebıetiniń bolashaq klassıgi M.Áýezovpen kezdesken Júsipbek bul jyrdy Aqshámshide bir jyraýdan erterekte úırengenin, sodan jazyp alyp, baspaǵa bergendigin aıtqan2.
Uly epostyń úzdik úlgileri qazaq dalasyna keńinen taralǵany málim. «Qyz Jibektiń» jańa nusqalary Musabaıdan basqa, Syr boıynyń Ábilqaıyr Dánekerov (1954), Rahmet Mázqojaev (1959), Qýanysh Baımaǵambetov syndy daryndy jyrshy-aqyndarynyń aıtýynan jazylyp alyndy. Atalǵan jyr nusqalary 1963 jyly epostyń tuńǵysh ǵylymı basyly¬myn daıyndaý barysynda zerttelip, «Qyz Jibektiń» kanondyq mátinin qalyptastyrý úshin, qajetine qaraı paıdaǵa asqany da málim.
«Qyz Jibekti» jyrlaýǵa Qostanaı, Torǵaı, Aqtóbe óńirleriniń jyrshylary da belsene aralasty. Mysaly, Qostanaı oblysynan jazyp alynǵan Hakim Dosmaǵambetuly (1930), Álıákbar Dosjanov (1947) nusqalary, aqtóbelik bel¬gili jyrshy Shapaı Qalmaǵambetovtiń ózi ótkizgen eki birdeı úlgisi osyǵan dálel. Sondaı-aq oraldyq Qaıyrǵalı Imanov (1940), halyq aqyny Halıma Óteǵalıeva (1950), Moldaseıit Tólepqalıev (1956), Qasym Myrzaǵalıev, shyǵys qazaqstandyq Erjan Ahmetov (1959) oryndaǵan jyr nusqalary da eposta¬nýshylar tarapynan jaqsy baǵalandy. Budan ózge de birli-ja¬rym jyr úlgileri Ońtústik Qazaqstan (1953), Qaraǵandy ob¬lystarynan (1955) jazyp alynǵan. Álbette, «Qyz Jibektiń» atalǵan varıanty basqa nusqalar sekildi epostyń 1963 jylǵy ǵylymı basylymynda zerttelip, salystyrylǵan bolatyn. Jyrdyń qytaıdaǵy qazaqtar jyrlaǵan nusqasy 2006 jyly «Babalar sózi» júz tomdyǵynyń 25-tomyna endi. Bir aıta keterligi, joǵaryda atalǵan jyr nusqalarynyń kópshiligi burynǵy jarııalanǵan Júsipbek (Qazan, 1900) varıantyna sıý¬jettik mazmuny jaǵynan qatty uqsaıdy. Tek epostyń kirispe¬si men sońǵy bóligin jyrshylardyń árqaısysy ózinshe aıaqtaýǵa tyrysqany bolmasa, negizgi mátin men mazmunda aıtarlyqtaı ózgeris joq.
Bulardyń arasynda aqtóbelik Shapaı Qalmaǵambetov jyrlaǵan «Qyz Jibektiń» jóni basqa. Ataqty Mergenbaı jyraýdyń daryndy shákirti 1955 jyly ÁÓI Qoljazba qoryna epostyń eki birdeı nusqasyn tapsyrǵan. Bir qyzyǵy, munyń bireýi kólemi-4020 joldan turatyn Syrlybaı hannyń aqyny Qarshyǵa nusqasy bolsa, ekinshisi epostyń bas keıipkeri- Tólegenniń jyrshysy Shegeden taraǵan jyr úlgisi delingen. Bir kisiniń aıtýynan jazylǵanmen, eki varıanttyń da ózindik sıýjettik erekshelikteri bar. Jer-sý, keıipker ataýlarynda da kóptegen aıyrmashylyqtar ushyraıdy. Álbette, Noǵaıly kezeńindegi birqatar qazaq epostarynyń tórkini Sypyra jyra¬ýdan bastaý alǵanyn eskersek, «Qyz Jibektiń» túpki nusqalary osy jyrda esimderi atalatyn Qarshyǵa men Shege aqyndardan taralýy da shyndyqtan alshaq ketpes dep oılaımyz. Bul, árıne, ańyzdyń aıtýy. Áıtpese, osy eki jyr nusqasynyń al aýzyndaǵy sulbasyn aldymen Mergenbaı jyraý, keıin onyń shákirti Shapaı óńdep, jańǵyrta jyrlaýy ábden múmkin. Tomǵa engen sońǵy eki jyr nusqasy alǵash ret jarııalanyp otyr.
«Babalar sózi» serııasynyń kezekti elý úshinshi tomy júz tomdyqtyń negizgi ustanymdaryna sáıkes, ǵylymı qosymshalarmen tolyqtyryldy. Munda tomǵa engen mátinderge jazylǵan túsiniktemeler, sózdik, jer-sý ataýlary, mátinderde kezdesetin tarıhı tulǵalar men dinı esimderge arnalǵan túsinikter, epostyń jınaýshylary men onyń jyrlaýshylary týraly derekter, paıdalanylǵan ádebıetter tizimi, orys jáne aǵylshyn tilderinde jazylǵan túıin kirdi.
Tomnyń kólemi-28,5 b.t.

54-tom. Ǵashyqtyq jyrlar

QURASTYRÝShYLARDAN

M.O.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýty Memle¬kettik «Mádenı mura» baǵdarlamasy aıasynda jaryq kóretin «Babalar sózi» serııasynyń júz tomdyq ǵylymı basylymyn ázirleýdi odan ári jalǵastyrady.
Serııanyń buǵan deıin jarııalanǵan elý úsh tomy ulttyq folklorymyzdyń asa bir kórkem de kólemdi salasy bolyp sa¬nalatyn epostyq shyǵarmalarǵa arnaldy. Dálirek aıtqanda, búginge deıin hıkaıalyq dastandardyń on úsh tomy, dinı dastandardyń jeti tomy, ǵashyqtyq dastandardyń toǵyz tomy, tarıhı jyrlardyń úsh tomy, batyrlar jyrynyń jıyrma tomy, sondaı-aq shejirelik dastandardyń bir tomy ázirlenip, baspa betin kórdi. Bul basylymdardyń on tomy Qytaıdaǵy qazaq folkloryna arnalǵany málim. Qazaq halqynyń qymbat qazynasy-folklor jınaqtarynyń joǵary deńgeıde bezen¬dirilgen jańa basylymyn oqyrman qaýym úlken qýanyshpen qarsy aldy. Alla qalasa, qazaq eposynyń kórkem úlgilerin jarııalaý osymen shektelmeıdi.
Oqyrman nazaryna usynylyp otyrǵan 54-tom ǵashyqtyq jyrlarǵa arnaldy. «Babalar sózi» serııasynyń kezekti bul tomyna negizinen qazaq halqynyń san ǵasyrlardan aıtylyp, qulaqtan-qulaqqa, aýyzdan-aýyzǵa, birden-birge jetip, búgingi urpaǵymen esen qaýyshqan eń kóne mádenı jádigerleriniń biri «Qozy Kórpesh-Baıan sulý» eposynyń tańdaýly jeti nusqasy enip otyr.
«Qozy Kórpesh-Baıan sulýdyń» qazaq arasyna keń taraǵan 30-daı nusqasy jáne orys tiline ótken ǵasyrlarda aýdarylǵan birneshe varıant-versııalary bar. Olardyń kópshiliginiń túpnusqalary men qoljazba materıaldary, negizinen, Reseıdiń Sankt-Peterbýrg, Máskeý, Tomsk, Omsk t.b. qalalarynyń muraǵat qorlary men kitaphanalarynda saqtalǵan.
«Qozy Kórpesh-Baıan sulý» eposy tek qazaq halqynyń ǵana emes, barsha túrki halyqtaryna da ortaq Rýhanı mura. Máselen, atalǵan jyr sıýjetiniń altaılyqtarda-6, bashqurttarda- 28, tatarlarda,-22 nusqa mátini saqtalǵandyǵy da osynyń jarqyn dáleli.
Epostyń qazaq arasynan jazylyp alynǵan eń kóne nusqalarynyń biri 1830 jyly Máskeýde shyǵatyn «Otechestven¬nye zapıskı» jýrnalynda orys tilinde basylǵan. Budan soń «Qozy Kórpeshtiń ...» keıbir nusqalary V.V.Radlovtyń (1870), I.N.Berezınniń (1896), N.I.Ilmınskııdiń (1878,1890, 1894, 1896, 1905) jınaqtarynda basylyp, qalyń oqyrmanǵa keńinen tanys boldy.
Eposty jınaý jarııalaý, zertteý jumystaryna Sh.Ýálıhanov, G.N.Potanın, N.F.Kostyletskıı, N.ıA.Konshın, S.Shormanov, A.Qunanbaev, M.J.Kópeev, D.Sultanǵazın, Ǵ.Derbisálın syndy kóptegen zııaly azamattar atsalysty. Bul oraıda, ásirese sultan Shyńǵys Ýálıhanuly men onyń balalary- Qoqysh, Maqajan, Bolat, Shoqandardyń atqarǵan eńbegi ushan teńiz.
Sankt-Peterbýrgtegi Shyǵystaný ınstıtýtynyń Berezın muraǵatynda saqtalǵan «Qozy Kórpeshtiń ...» Janaq, Shóje nusqalarynyń birneshe kóshirmeleri de munda Shoqannyń orys dostary arqyly jetkizilgeni málim.
Keńes tusynda uly eposty zertteý, jarııalaý jumystary odan ári jalǵasty. «Qozy Kórpesh-Baıan sulý» teatr sahnasyn¬da qoıyldy. Jańadan tabylǵan varıanttary zerttelip, halyq ádebıeti, folklor jınaqtaryna engizildi. S.Seıfýllın, S.Muqanov, M.Ǵabdýllın, Q.Jumalıev, M.Áýezov, Ǵ.Músirepov, Á.Marǵulan, Á.Qońyratbaev, Y.Dúısenbaev, N.S.Smırnova, S.Sadyrbaev, S.Qasqabasov, E.Tursynov, Z.Seıtjanov, T.Sydyqov, B.Ázibaeva, M.Ǵumarova sııaqty kóptegen qazaq ǵalymdary men qalamgerlerdiń úlken eńbek sińirgenin atap kórsetken ab¬zal.
«Babalar sózi» serııasynyń 100 tomdyq basylymyna ataqty epostyń eń jaqsy, úzdik degen nusqalary iriktelip, olardy eki tomǵa toptastyrý (54, 55-tomdar) josparlandy. Usynylyp otyrǵan osy tomǵa «Qozy Kórpesh-Baıan sulýdyń» Shoqan, Radlov, Beısenbaı, M.J.Kópeev, Potanın, Shóje, N.I.Ilmınskıı varıanttary endi.
«Babalar sózi» serııasynyń kezekti elý tórtinshi tomy bul kóptomdyqtyń negizgi ustanymdaryna sáıkes, ǵylymı qosymshalarmen tolyqtyryldy. Ǵylymı qosymshalarǵa, tomǵa engen mátinderge jazylǵan túsiniktemeler, sózdik, jer-sý ataýlary, mátinderde kezdesetin tarıhı tulǵalar men dinı esim¬derge arnalǵan túsinikter, epostyń jınaýshylary men onyń jyrlaýshylary týraly derekter, paıdalanylǵan ádebıetter tizimi, orys jáne aǵylshyn tilderinde jazylǵan túıin kirdi.
Tomnyń kólemi-28,5 b.t.

55-tom. Ǵashyqtyq jyrlar

QURASTYRÝShYLARDAN

M.O.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýty memlekettik «Mádenı mura» baǵdarlamasy sheńberinde jarııala¬natyn «Babalar sózi» atty júz tomdyq basylymdy daıyndap, jarııalaý jumysyn jalǵastyrýda.
Atalǵan basylymnyń basty maqsaty-halyqtyń rýhanı murasyn sol kúıinde ózine qaıtarý, ıaǵnı qolda bar folklorlyq materıaldardy túgel jaryqqa shyǵarý.
«Babalar sózi» serııasy-ǵylymı basylym. Onyń negizgi prıntsıpi-shyǵarmanyń tabylǵan nusqalaryn júıelep, ózara salystyra zerttep, folklorlyq shyǵarmanyń sıýjeti men janrlyq belgileri týraly tolyq kórinis beretin mátindi tańdap oqyrmanǵa usyný. Kerek bolǵan jaǵdaıda birneshe varıanttary jarııalanady.
Árbir tom qosymshalarmen tolyǵyp otyrady. Qosymshalarda, eń aldymen, tomǵa engen nusqalardyń túsiniktemeleri jáne olardyń varıanttary jóninde tolyq málimet beriledi. Sondaı-aq buǵan sózdik, jer-sý ataýlary, mátinderde kezdesetin tarıhı tulǵalar men dinı esimderge arnalǵan túsinikter kiredi. Eń sońynda dastannyń jınaýshylary men onyń jyr-shylary týraly derekter jáne aǵylshyn, orys tilindegi rezıý¬me jazylyp, paıdalanǵan ádebıetterdiń tizimi kórsetiledi.
«Babalar sózi» serııasynyń kelesi tsıklin quraıtyn tarıhı jyrlar-batyrlar jyry men tarıhı óleńniń aralyǵyndaǵy janr. Tarıhı jyrlar negizine ómirde naqty bolǵan áleýmettik, saıası oqıǵalar alynady. Kóp tomdyq «Babalar sózi» serııasynyń 56-tomyna qazaq halqy tarıhynyń mańyzdy kezeńderin kórkem baıandaǵan tarıhı jyrlar enip otyr.
Tomǵa engen «Batyr Jánibektiń óleńi» dep atalatyn tarıhı jyr HV ǵasyrda Kereı hannan keıin Qazaq handyǵyn basqarǵan Jánibek hannyń jas kezindegi erlik isterin jyrlaýǵa arnalǵan shyǵarma. Osyǵan deıin esh jerde jarııalanbaǵan bul tarıhı jyr alǵash ret baspa betin kórip otyr.
«Eńsegeı boıly er Esim», «Esim han», «Oljash batyr», «Sátbek batyr» jyrlary HVІ ǵasyr oqıǵalaryn sıpattaıdy. «Eńsegeı boıly er Esim» jyry osy toptamadaǵy týyndylardyń ishinde zertteýshiler nazaryn ózine mol aýdarýymen erekshelenedi. Bul jyrdyń qundylyǵyn óz kezinde M.Áýezov, Á.Marǵulan jáne basqa da ǵalymdar erekshe atap ótken bola¬tyn. Biraq elimiz táýelsizdik alǵanǵa deıin «handy dáriptedi» degen jeleýmen qalyń kópshiliktiń nazarynan tys qalyp keldi. Tarıhı tulǵaǵa arnalǵan «Esim han» jyry Qytaı Halyq Respýblıkasynda turatyn qazaqtar arasynda kóp jyldar saqtalyp kelip, aqyrynda sonda shyǵatyn «Mura» jýrnalyn¬da (1988. № 10.) jarııalanǵan. Al «Oraqty batyr» atty tarıhı jyrdaǵy oqıǵanyń bolǵan ýaqytyn jyrshynyń ózi HІV ǵasyr dep kórsetken. Sonymen qatar bul shyǵarma keıipkerleriniń qatarynda HVІІІ ǵasyrda ómir súrgen Eskeldi, Balpyq bıler sekildi tarıhı tulǵalar da kezdesedi.
Tarıhı jyrlar halqymyzdyń aýyzsha taraǵan tarıhna¬masy retinde uzaq ýaqyt boıy elimizdiń rýhanı azyǵy bolyp kelgeni aıqyn. HІH ǵasyrdyń ekinshi jartysynan bastap keıbir úlgileri qaǵaz betine túsirilip, baspa betin kóre bastaǵan bul qundy muralardyń jarııalanýyna, keńes zamanynda zerttelýine tyıym salynýyna baılanysty tomǵa engen tarıhı jyrlar oqyrman ıgiligine aınalýdyń múmkindigine endi ǵana ıe bolyp otyr.
Esim han tusynda ómir súrgen, el namysyn joqtaǵan Oljash batyr erlikterin dáripteýge arnalǵan «Oljash batyr» jyry da buryn esh jerde jaryq kórmegen.
«Sátbek batyr» jyrynyń Qazan tóńkerisine deıin jurtshylyqqa keńinen tanys bolǵany belgili. Bul jyrdyń Aqylbek Sabaluly jyrlaǵan nusqasy 1911 jyly Qazan qalasynda jeke kitap bolyp shyqqan. Tomǵa jyrdyń alǵash jarııalanǵan osy nusqasymen qatar, Qazaqstan Respýblıkasy Ortalyq ǵylymı kitaphanasynyń qoljazba qorynda saqtalyp kelgen «Myrza Sátbek batyr» atty nusqasy da enip otyr.
«Oraqty batyr» jyrynyń halyq aqyny Qalqa Japsarbaevtyń óz aýzynan jazyp alynǵan nusqasy uzaq ýaqyt boıy Qazaqstan Respýblıkasy Ortalyq ǵylymı kitaphanasy men M.O.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń qoljazba qorlarynda saqtalyp kelgenmen, jyrdyń tolyq mátini elimiz egemendik alǵanǵa deıin baspa betin kórmeı keldi. Osy tomda sol olqylyqtyń orny toltyryldy.
Tomdy daıyndaý barysynda arab árpinde jazylǵan qoljazbalar men Qazan tóńkerisine deıin kitap bolyp shyqqan mátinderge muqııat taldaýlar men saraptaý jumystary júrgizildi.

57-tom. Tarıhı jyrlar

QURASTYRÝShYLARDAN

M.O.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýty «Mádenı mura» memlekettik baǵdarlamasy aıasynda atqarylyp jatqan «Babalar sózi» atty júz tomdyq basylymdy daıyndap, ja¬rııalaý jumystaryn odan ári jalǵastyryp jatyr.
Atalmysh serııanyń 57-tomyna HVІІІ ǵasyrda ómir súrgen qoǵam jáne memleket qaıratkerleri Tóle bı, Abylaı han týraly tarıhı jyrlar engizildi.
HVІІІ ǵasyrdyń alǵashqy jartysy qazaq halqynyń ómirindegi qıynshylyqqa toly alapat bir kezeń boldy. Jońǵar qońtaıshysy shuraıly Jetisý men Saryarqaǵa kóz tigip, qazaq jerin tutasymen basyp alýǵa tyrysty. Tarıhta «Aqtaban shubyryndy, Alqakól sulama» dep atalyp ketken bul zobalańdy ýaqyt batyrlar men bılerdiń arqasynda úsh júzdiń basyn qosýǵa áser etti. Tomǵa engizilgen Qazanǵap Baıboluly jyrlaǵan «Tóle bıdiń tarıhy» jyrynda sol tustaǵy eldiń aýyr tirshiligi boıamasyz shynaıy sýretteledi. Jyrda Tóleniń qysqasha shejiresinen bastap, rýlar arasyndaǵy daýlardy sheshýge aralasýy, mańaıyna ıgi jaqsylardy toptastyrýy, qazaq halqynyń basyn qosýda jetekshi ról atqarǵany, jońǵar shapqynshylyǵyna qarsy astyrtyn áreketter uıymdastyrýy kórkem beınelengen. Jyrdyń basty ereksheligi-jońǵar basqynshylyǵyn, oǵan qarsy halyq kúresin tutas kúıinde qarap, HVІІІ ǵasyrdaǵy óte aýyr kezeńde halyq múddesi úshin eńbek sińirgen Tóle, Qazybek, Áıteke bılerdiń Táýke, Ábilhaıyr, Abylaı handardyń tarıhı beınelerine baǵa berýi. Sonymen qatar jyrdan el basyna kún týǵanda egeýli naızasyn qolǵa alǵan Qanjyǵaly Bógenbaı, Qarakereı Qabanbaı, Oljabaı, Ótegen, Qoıgeldi, Jánibek batyrlardyń erlik isterin kórýge bolady.
HVІІІ ǵasyrda tarıh sahnasyna kóterilgen Abylaı týraly Kókbaı jyrlaǵan «Abylaı han áńgimesi», Salyq Jaıaý Mýsın 1940 jyly jazyp alǵan «Qaldan Seren Abylaıdy tutqynǵa alǵany», Oljabaı Nuralyuly jyrlaǵan «Sabalaq-Abylaı han», Máshhúr Júsip Kópeev jazyp alǵan «Sabalaq», «Abylaı men Oljabaı» jyrlarynyń negizgi sıýjetinde qazaqtardyń jońǵar shapqynshylyǵyna qarsy kúresi, Ábilmansurdyń Ja-nys Tóle bıge jolyǵýy, Bógenbaı men jalshy Sabalaqtyń kezdesýi, Ábilmansur-Sabalaq pen jońǵar batyry Sharyshtyń jekpe-jegi, Abylaıdyń Qaldan Serenge tutqynǵa túsýi baıan¬dalady.
Sonymen birge tomǵa Sh.Ýálıhanov Jetisý óńirine jasaǵan ekspedıtsııasy kezinde jazyp alǵan «Abylaı týraly jyr» da engizildi. Munda Abylaı han men Sádir arasyndaǵy shıelinis pen Abylaıdyń qyrǵyz jerine jasaǵan joryǵy aıtylady.
«Abylaı men Oljabaı» jyrynda Qarakesek rýynyń adam¬dary Botaqan men Janaıdyń namysy úshin er Oljabaıdyń Bekbolat bımen birge Abylaı ordasyna qol bastap kelýi, hanǵa qarata óktem sóz sóıleýi batyrdyń kesek tulǵasyn aıshyqtaı túsedi.
Tom sońynda berilgen ǵylymı qosymshalarda jınaqqa en¬gen tarıhı jyrlardyń mátinderine jazylǵan túsiniktemeler, mátinderde kezdesetin tarıhı tulǵalar týraly túsinikter, jer-sý ataýlaryna sıpattamalar, jyrlardy jınaýshylar men jyrlaýshylar týraly málimetter, paıdalanylǵan ádebıetter tizimi, tom týraly orys jáne aǵylshyn tilderindegi qysqasha mazmundama qamtylǵan.
Tomdy daıyndaý barysynda HH ǵasyrdyń alǵashqy jar¬tysynda el aýzynan jınalyp, arab, latyn jazýymen jazyp alynǵan qoljazbalarǵa tekstologııalyq jumystar júrgizilip, jyrlardyń mátini muqııat tekserildi. Baspa betin kórgen jyrlar túpnusqamen salystyrylyp, negizgi nusqa boıynsha qateler túzetildi.
Tomǵa engen mátinder M.O.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń jáne Ortalyq ǵylymı kitaphananyń qoljazbalar qorynda saqtalǵan túpnusqalar negizinde daıyndaldy.

58-tom. Tarıhı jyrlar

«Babalar sózi» serııasynyń 58-tomyna «Bógenbaı batyr», «Bógenbaı batyrdyń birinshi joryǵy» atty jyrlar, «Qabanbaı batyr» jyrynyń halyq aqyndary Q.Ádilbekov, E.Ahmetov, Q.Omaruly, T.Maǵzıev t.b. jyrshylardyń repertýaryna engen on bir nusqasy usynyldy.

QURASTYRÝShYLARDAN

M.O.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýty «Mádenı mura» memlekettik baǵdarlamasy sheńberinde iske asyrylyp jatqan «Babalar sózi» serııasy boıynsha 100 tomdyq folklor basylymyn daıyndap, jarııalaý jumysyn jalǵastyrýda.
Serııanyń 58-tomyna halyq arasynda keńinen tanymal bolǵan Qanjyǵaly qart Bógenbaı, Qarakereı Qabanbaı týraly tarıhı jyrlar enip otyr.
El tarıhynda «aqtaban shubyryndy, alqakól sulama» dep atalǵan qazaq halqynyń HVІІІ ǵasyrdaǵy Jońǵar shapqynshylyǵyna qarsy azattyq soǵysy týraly kóptegen tarıhı jyrlar týǵany belgili. El jadynda saqtalyp jetken bul jyrlarda sol zamandaǵy tarıhı shyndyq jarqyn kórinis tap¬ty. Osy tomǵa engen Bógenbaı batyr týraly jyrlarda ataqty qolbasshy Qanjyǵaly Bógenbaı batyrdyń erlik isteri, halyq arasyndaǵy rý tartystary, ortaq jaýǵa qarsy kúrestegi el birligi kórkem sýretteledi.
Halqymyzdyń jońǵar shapqynshylyǵyna qarsy azattyq kúresi tarıhynda erekshe orny bar dańqty tulǵa Bógembaı Aqshauly XVIII ǵasyrda qazaq batyrlarynyń joly úlken aqsaqaly bolǵandyqtan el aýzyndaǵy jyr-ańyzdarda ony aıryqsha qurmet tutyp «Qanjyǵaly qart Bógembaı» dep ataǵan. Buqar jyraý aıtqandaı, «halyqtyń qamal-qorǵany» atanǵan Bógembaı batyr Abylaı han bastaǵan ult birligi úshin kúrestiń uıtqysy retinde tanyldy, 1710 jyly Qaraqumda ótken úsh júz qazaqtarynyń quryltaıynda búkilqazaqtyq jasaq quryp, jońǵar shapqynshylyǵyna toıtarys berý jospary maquldanǵanda úsh júz áskerleriniń bas sardary bolyp Bógenbaı batyr saılandy. 1726 jyly Bógembaı bastaǵan qazaq áskeri Bulanty ózeni boıynda qalmaqtarǵa kúırete soqqy berdi, ataqty Ańyraqaı shaıqasynda Qanjyǵaly qart Bógembaı basshylyq etken Orta júz qoly elimizdiń tutastyǵyn saqtap qalýda erekshe erlik kórsetti.
58-tomǵa engen halyq aqyny Moldajan Jadaıuly jyrlaýyndaǵy «Bógembaı batyrdyń birinshi joryǵy» atty tarıhı jyrda Bógembaı batyrdyń elin, jerin qorǵaý jolyndaǵy erlik isteri áspetteledi. Ataqty batyr týraly alǵashqy jyr nusqasyn kórnekti tiltanýshy ǵalym Sársen Amanjolov el aýzy¬nan jınap, 1936 jyly Almatyda jeke kitap etip qurastyryp latyn árpinde shyǵarǵan «Bógembaı batyr» jyry kólemdi de kórkem týyndy. Bul uzaq tarıhı jyrda Bógembaı batyrdyń qandaı da bir shaıqastary týraly aıtylmaıdy, onda sháý tartqan qart Bógembaı tulǵasy kóbirek baıqalyp, batagóılik beınesi sýretteledi.
«Bógembaı batyr» jyrynyń basty sıýjettik arqaýy-bilgir boljamy bar, alysty jaqynnan kóretin el aǵasy keıpindegi Bógembaı batyr beınesi arqyly el tutastyǵy men birligin saqtaý, beıbit jurtqa iritki salǵan alabóten arazdyq pen sodyrlyqqa tıym salyp, aǵaıyndy tatýlastyrý. Jyr uzaq bolǵanymen qııan-keski urys, qantógis shaıqastar joqtyń qasy. Qalmaqtar shabýyly da janamalaı ǵana aıtylady. Jyr¬da birlik pen bitim, el tatýlyǵy áńgimelenedi. Jer, sý attary, kisi esimderi tarıhı shyndyqqa sáıkestigimen erekshelenedi.
Qazaqtyń tórt túliktiń ishinde erekshe qurmettep, ári dáýlet, ári sán sanaǵan maly jylqy ekendigin «Qýbas at» jyry aıqyn dáleldep, er qarýy bes qarý sanalǵan zamanda at batyrdyń qanaty bolǵandyǵyna aıqyn kóz jetkizedi.
Qabanbaı batyr jaýmen jekpe-jekke shyqqanda astyndaǵy attary shydamaı, talaı ret maıyp bolyp kete jazdap ózine qolaıly at izdep júrip, osyndaı jylqyny Boranbaı bı aý¬ylynan tapqandyǵyn, sol Qýbas atty tapqan soń ǵana atqa jaryp, talaı joryqtarda uzaq jyldar boıy senimdi serigi bolǵandyǵyn jyr oqıǵasy aıǵaqtaıdy.
Tomǵa engen tarıhı jyrlar toptamasynda HVІІІ ǵasyrdaǵy jońǵar basqynshylyǵyna qarsy kúreste erekshe erlik úlgisin kórsetip, qazaq áskerin basqarǵan ataqty qolbasshy Qabanbaı batyr týraly shyǵarmalar erekshe oryn alady.
Qabanbaı (shyn aty Erasyl) Qojaǵululy naıman ishinde Qarakereı atasynan shyqqandyqtan Qarakereı Qabanbaı ba¬tyr atanǵan. Kishkentaıynan batyl, erjúrek, qaıtpas batyr bolyp óskendikten zamandastary ony Qabanbaı dep ataǵan. On úsh jasynan qaısarlyǵymen kózge túsip, syrtqy jaýlardan el kegin qaıtarǵan. Sol ýaqyttan beri únemi at ústinde bolyp, búkil ómirin týǵan halqynyń táýelsizdigi úshin kúreske arnaǵan. Qazaqtardyń jońǵar shapqynshylyǵyna qarsy júrgizgen júz jyldyq soǵysynda óziniń qanattas serigi-Qýbas atymen urys dalasynda talaı ret jeńiske jetken. Qabanbaı batyr qazaq áskerlerine qolbasshylyq jasap, elimizdiń ońtústik jáne shyǵasy óńirlerin jońǵar basqynshylarynan azat etedi. Osy sheber áskerı basshylyǵy men kózsiz erligi úshin ol «Han batyry» atanady.
Elimizdiń túkpir-túkpirinde Qabanbaı batyr joryqtarynan syr shertetin kóptegen tarıhı jyrlar men ańyzdar saqtalǵan. Shyn máninde, Saryarqa, Alataý, Ulytaý, Ońtústik Qazaqstan óńirlerinde, Qytaıdyń qazaqtar qonystanǵan shyǵys aımaǵynda Qabanbaıdyń ataqty Qýbas atynyń tuıaǵy tımegen jer joq shyǵar. Sol sebepti Qabanbaı batyrdyń erlik isteri urpaqtan urpaqqa jetip, halqymyz dańqty qolbasshy esimine baılanysty jádigerlerdi kózdiń qarashyǵyndaı saqtap keledi. Buǵan ol týraly tarıhı jyrlar aıqyn dálel bola alady.
Qabanbaı batyr erlikterine arnalǵan jyrlardyń HH ǵasyrda el aýzynan jazylyp alynǵan birneshe nusqasy bar. Ta¬rıhı jyrlardyń bul tomyna batyr týraly jyrshy Túsiphan Maǵzıev jyrlaýyndaǵy «Qabanbaı batyr qıssasy», halyq aqyny Qydyrmolda Ádilbekov jyrlap bergen «Qabanbaı ba¬tyr týraly jyr», 1934 jyly Semeı folklorlyq ekspedıtsııasynyń múshesi Sáken Baıyrbekov jazyp alǵan «Er Qabanbaı», Qaıyrbek Omaruly jyrlaǵan «Qarakereı Qabanbaı batyrdyń áńgimesi», halyq aqyny Erjan Ahmetov jyrlap bergen «Er Qabanbaı», Máýlı Saǵymbaev jyrlaǵan «Qarakereı Qabanbaı batyr», jazýshy Zeınolla Sánik jarııalaǵan «Qıssa er Qabanbaı», Baǵybaı Mergenbaev oryndaǵan «Qabanbaı týraly jyr», Shaıahmet Káribaev el aýzynan jazyp alǵan «Qabanbaı batyrdyń qıssasy» atty nusqalar enip otyr. Jyr mátinderiniń kólemi ár túrli: bir nusqada mol, bir nusqada-az. Jyr keıipkeri-Qabanbaıdy tanystyrý epızodynyń jol uqsastyqtarynda sáıkes keletin tustary bolǵanmen shýmaq uıqastyǵy sırek kezdesedi. Jyrdaǵy oqıǵalar úsh iri qaqtyǵys tóńireginde shoǵyrlanǵan: 1. Qabanbaıdyń birde qyrǵyz, birde qalmaq batyrymen; 2. Qabanbaı men týysy Dáýletbaıdyń arazdyǵy; 3. Qabanbaıdyń qaıta shapqan jaýmen aradaǵy qaqtyǵystary. Barlyq nusqalarda osy kompozıtsııalyq tutastyq saqtalǵan.
Qabanbaı batyr týraly tarıhı jyrlardyń negizgi sıýjettik arqaýy-jońǵar shapqynshylyǵyna qarsy kúres, qyrǵyzdardyń qazaq dalasyna oqtyn-oqtyn jasaǵan shabýylda¬ryna toıtarys, el basyna qaýip tóngen qıyn sátte qazaqtyń belgili batyrlarynyń Qabanbaı týy astyna jıylýy, el birligin oılaǵan ǵulama abyz Buqar jyraýdyń kóregendigi. Basqa tarıhı jyrlarda eldiń ıgi jaqsylarynyń bulaısha birigýi sırek. Munyń ózi Qabanbaı batyr týraly jyrlardyń syrtqy jaýǵa shaıqasta búkil halyqtyq kúrestiń jappaı sıpat alǵandyǵyn anyq baıqatady.
Bul tomnyń bir ereksheligi-jınaqqa Qabanbaı batyrdyń qanattas serikteri Qýbas aty men Aqbas atany týraly «Qýbas at» jáne «Aqbas atan» tarıhı jyrlary enip, alǵash ret jarııa¬lanyp otyr.
Tom sońynda berilgen ǵylymı qosymshalar jınaqqa en¬gen tarıhı jyrlar mátinderine jazylǵan túsiniktemelerdi qamtıdy. Sondaı-aq qosymshalarda arab, parsy tilderinen en¬gen, qazir qoldanysta joq sózderge baılanysty sózdik, jer-sý ataýlaryna sıpattamalar, mátinderde ushyrasatyn tarıhı tulǵalar týraly túsinikter, tarıhı jyrlardyń jınaýshy¬lary men jyrlaýshylary týraly derekter, paıdalanylǵan ádebıetter tizimi, tom týraly orys jáne aǵylshyn tilderindegi qysqasha mazmundamalar berildi.
Tomdy daıyndaý barysynda HH ǵasyrdyń birinshi jar¬tysynda el aýzynan jınalǵan, jazyp alynǵan arab, latyn áripterindegi qoljazbalarǵa tekstologııalyq jumystar júrgizilip, jyrlardyń mátinderi muqııat tekserildi. Túpnusqa mátinderdegi qate jazylǵan sózder qazaq tiliniń jalpyǵa ortaq jazý normalaryna jáne shyǵarma mazmunyna sáıkes túzetildi. Mátinderdegi kóne túrkilik formalar esh ózgerissiz berilip, túpnusqanyń sóz qoldanysy saqtaldy.
Tomǵa engen mátinder M.O.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń qoljazba qorynda saqtalǵan túpnusqa qoljazbalar men jeke ǵalymdar arhıvinen alynǵan materıal¬dar negizinde daıyndaldy.
Tomnyń kólemi-27 b.t.

59-tom. Tarıhı jyrlar

QURASTYRÝShYLARDAN

M.O.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýty Memlekettik «Mádenı mura» baǵdarlamasy aıasynda jaryq kóretin «Babalar sózi» serııasynyń júz tomdyq ǵylymı basylymyn ázirleýdi odan ári jalǵastyrýda.
Serııanyń buǵan deıin jarııalanǵan elý segiz tomy ulttyq folklorymyzdyń asa bir kórkem de kólemdi salasy bolyp sanalatyn epostyq shyǵarmalarǵa arnaldy. Dálirek aıtqanda, búginge deıin hıkaıalyq dastandardyń on úsh tomy, dinı dastandardyń jeti tomy, ǵashyqtyq dastandardyń on bir tomy, tarıhı jyrlardyń úsh tomy, batyrlar jyrynyń jı¬yrma tomy, sondaı-aq shejirelik dastandardyń bir tomy ázirlenip, baspa betin kórdi. Bul basylymdardyń on tomy Qytaıdaǵy qazaq folkloryna arnalǵany málim. Qazaq halqynyń qymbat qazynasy-folklor jınaqtarynyń joǵary deńgeıde bezendirilgen jańa basylymy el ómirindegi erek¬she eleýli oqıǵa retinde baǵalanyp otyr. Aldaǵy ýaqytta da, qazaq folklorynyń kórkem úlgilerin jarııalaý osymen shektelmeıdi.
Oqyrman nazaryna usynylyp otyrǵan 59-tom tarıhı jyrlarǵa arnaldy.
Buǵan deıin atalǵan serııa boıynsha tarıhı jyrlardyń 6 tomy jaryq kórse, olardyń alǵashqy úsheýi-Qytaı qazaqtary arasynda keń taraǵan tarıhı sıýjetterge negizdelgen folklorlyq týyndylar bolatyn. Onda Altaı men Alataý, Ertis pen Іle arasynda erte zamannan beri erkin jaılaǵan kóshpeli qazaqtardyń jatjerlik basqynshylarǵa qarsy HVІ-HH ǵasyr kóleminde bostandyq úshin júrgizgen erlik shejiresi kórkem tilmen kestelengen. Al keıingi úsh tom qazaq memleketiniń bıleýshileri Jánibek, Esim, Abylaı, Ábilqaıyr t.b. handar men Tóle bı, Oljash, Oraqty, Bógenbaı, Qabanbaı, Sátbek syndy bı-batyrlardyń jońǵar jáne orys basqynshylaryna qarsy azattyq kúresinen syr shertedi.
Al HVІІІ ǵasyrdyń birinshi jartysyndaǵy jońǵar shabýy¬lyna qarsy kúresken jasaqtardy qazaq handary Ábilqaıyr, Nuraly, Abylaılar men rý basy-batyrlary Qabanbaı, Baraq, Eset, Bógenbaı, Jánibek, Jantaı, Baıan, Taılaq, Sańyryq t.b. basqarǵan.
Qazaq halqynyń azattyǵy úshin kúreste olar zor eńbek sińirdi jáne «Aqtaban shubyryndy» oqıǵasynan keıingi shabý¬yldarda da qazaq jasaqtaryna basshylyq etti. Olar basqarǵan top 1729 jyly jońǵarlarǵa úlken toıtarys bergen. Qazaq jasaqtarynyń óz elin jaýdan azat etý úshin kúreske arnalǵan halyqtyń tarıhı shyǵarmalary rý basylarynyń atymen ata¬lýy olardyń jasaqtardy basqarǵandyǵynan bolsa kerek. Biz ol epostardy qalyń kópshiliktiń jaýǵa toıtarys berýdegi eńbegi dep baǵalaımyz. Qabanbaı, Bógenbaı, Abylaı atyna baılanysty týǵan jyrlardan erkindik úshin kúreste erlik kórsetken Baıan, Jasybaı (Baıanaýyldaǵy Jasybaı kóli sonyń aty¬men atalǵan), Berdiqoja, Qosdáýlet, Eset, Shaǵala, Aqshabdar syndy kóptegen batyrlardyń attaryn kezdestiremiz. Jyrda olardyń erligi eshkimnen kem emes. Bul batyrlar-jaýdyń basqynshylyq áreketine qarsy, halyqtyń eldigin saqtap qalý úshin aýyr shaıqastarda erekshe kózge túsken halyq uldary. Olardyń attary qalmaqtarmen shaıqastarda soǵys bolǵan «Qalmaq qyrylǵan», «Ańyraqaı soǵysy», «Shúrshit qyrylǵan», «Jasybaı asýy» degen jer-sý ataýyna baılany¬sty atalady. Mundaı jyrlar kezinde eldi jaýdan azat etý¬de aıryqsha erlik etip kózge túsken halyq jasaqtarynyń batyrlyǵy men batyldyǵyn kórsetetin, jeke batyrlardyń erligine arnalǵan shyǵarmalar.
Tarıhı jyrlar týdyrýda, halyqtyń ótken kezeńderde bastan keshken tarıhyn keıingi urpaqtarǵa jetkizýde aqyndar men jyraý-ımprovızatorlardyń sińirgen eńbegi zor. Kóptegen jyraýlardyń ózderi de ár kezde ult ómirinde, el turmysynda bolǵan tarıhı joryqtarǵa qatysyp, óz kózimen kórgen oqıǵany jyrlaǵan. Biraq mundaı jyr-dastandar birneshe urpaqtyń aý¬zynda aıtylyp, ýaqyt tezinen ótken soń, bergi dáýirde (HІH-HH ǵǵ.) ǵana hatqa túse bastaǵanyn bilemiz.
«Babalar sózi» serııasynyń kezekti bul tomyna sol dáýirdiń-qazaq eliniń basyna aýyr kún týǵan alasapyran jyldardyń uzaq ýaqyt halyq aýzynda saqtalyp, urpaqtan-urpaqqa jetken mańyzdy oqıǵalary men tarıhı-ańyzdyq sıýjetterine qurylǵan epostyq shyǵarmalar enip otyr. Bulardyń qatarynda «Er Jasybaı», «Jıdebaı batyr», «Oljabaı batyr», «Raıymbek batyr», «Ótegen batyr», «Myrqy batyr», «Jánibek batyr» tarıhı jyrlary men olardyń birneshe nusqalary bar.
Atalǵan tarıhı jyrlardyń basym kópshiligi buryn-sońdy jarııalanbaǵan. Bul jyrlar qoljazbalarynyń qujattyq kórsetkishteri 1981 jyly «Qazaq qoljazbalarynyń ǵylymı sıpattamasyna» (3-tom) engizilgeni bolmasa, arnaıy zerttel¬gen joq. Tek elimiz táýelsizdik alǵannan sońǵy jyldarda ǵana jekelegen tarıhı-fılologııalyq zertteýlerde attary atalyp, tıip-qashty sóz bolǵany málim.
Batyrlar kóbinese Abylaı hannyń áıgili «Shańdy joryq» saparyna-Edil qalmaqtarynyń Jońǵarııaǵa qaıta kóshý kezeńindegi túrli shaıqastarǵa qatysyp, jeke erlikterimen kózge túsedi. Keıde bir batyrdyń kórsetken erligin ekinshisi qaıtalaıtyn tustary da ushyraıdy. Mysaly, Jıdebaı men Jánibek batyrlardyń qalmaqtyń bas batyryn jeńip, Abylaıdyń oń tizesinen oryn berýin suraıtyn epızod týraly osyny aıtýǵa bolady. Jánibektiń alǵash hannyń tapsyrma¬symen synnan ótý úshin túnde beıit basyna jalǵyz barǵanda ony eki batyrdyń arýaq keıpinde qorqytýy ózge bir jyrdyń sıýjetinde sál ózgerispen qaıtalanady. Soǵan qaramastan, ár jyrdyń qazaq tarıhy men folkloryndaǵy mańyzy óte zor, óıtkeni tarıhı jyr-sóz óneri bolýymen birge qazaq mádenıeti men ótken tarıhymyzdan mol málimet bere alatyn birden-bir qymbat mura. Onda ultymyzdyń táýelsizdik úshin kúresken sanǵasyrlyq taǵdyrynyń sherli shejiresi asqaq jyrmen áspettelgen. Batyr ulandardyń qanymen sýarylǵan osynaý asyl jádigerlerdiń búgingi urpaqty otansúıgishtikke, erlik pen birlikke tárbıeleýdegi orny da erekshe joǵary.
Tom sońynda berilgen ǵylymı qosymshalarda jınaqqa en¬gen tarıhı jyrlardyń mátinderine jazylǵan túsiniktemeler, mátinderde kezdesetin tarıhı tulǵalar týraly túsinikter, jer-sý ataýlaryna sıpattamalar, jyrlardy jınaýshylar men jyrlaýshylar týraly málimetter, paıdalanylǵan ádebıetter tizimi, tom týraly orys jáne aǵylshyn tilderindegi qysqasha mazmundama qamtylǵan.
Tomǵa engen mátinder M.O.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń jáne QR bilim jáne ǵylym mınıstrligi Ortalyq ǵylymı kitaphanasynyń qoljazbalar qorynda saqtalǵan túpnusqalar negizinde daıyndaldy.
Tomnyń kólemi-25 b.t.

60-tom. Tarıhı jyrlar
QURASTYRÝShYLARDAN
M.O.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýty Memlekettik «Mádenı mura» baǵdarlamasy aıasynda jaryq kóretin «Babalar sózi» serııasynyń júz tomdyq ǵylymı basylymyn ázirleýdi odan ári jalǵastyrady.
Serııanyń buǵan deıin jarııalanǵan elý toǵyz tomy ulttyq folklorymyzdyń asa bir kórkem de kólemdi salasy bolyp sa¬nalatyn epostyq shyǵarmalarǵa arnaldy. Dálirek aıtqanda, búginge deıin hıkaıalyq dastandardyń on úsh tomy, dinı dastandardyń jeti tomy, ǵashyqtyq dastandardyń on bir tomy, tarıhı jyrlardyń jeti tomy, batyrlar jyrynyń jıyrma tomy, sondaı-aq shejirelik dastandardyń bir tomy ázirlenip, baspa betin kórdi. Bul basylymdardyń on tomy Qytaıdaǵy qazaq folkloryna arnalǵany málim. Qazaq halqynyń qymbat qazynasy-folklor jınaqtarynyń joǵary deńgeıde bezendirilgen jańa basylymyn oqyrman qaýym úlken qýanyshpen qarsy aldy. Alla qalasa, qazaq eposynyń kórkem úlgilerin jarııalaý osymen shektelmeıdi.
Oqyrman nazaryna usynylyp otyrǵan 60-tom tarıhı jyrlarǵa arnaldy.
Bul tomǵa HVІІІ ǵasyrdaǵy qazaq-jońǵar qaqtyǵystary kezinde eren erligimen kózge túsken jáne keıbireýleri Re¬seı basqynshylaryna qarsy bitispes maıdanǵa bel býǵan qazaqtyń mańdaıaldy batyrlary jaıyndaǵy tarıhı jyrlar engizildi. Olar: «Baraq batyr», «Berdiqoja batyr», «Ba¬zar batyr», «Jantaı batyr», «Syrym batyr», «Er Ájibaı» jyrlary. Atalǵan tarıhı jyrlar kúni búginge deıin jarııa¬lanbaı keldi. Qazaq eliniń táýelsizdikke qol sozǵan, buǵaýda bulqynǵan, azattyqty armandap, er namysyn qaıraǵan bıik azamattyq sezim men erlikti tý etken osy bir halyqtyq týyn¬dylar «Babalar sózi» serııasy kóleminde tuńǵysh ret tolyqtaı jaryqqa shyqpaq. Іzdestirý jumystary barysynda «Baraq batyr» jyrynyń tórt nusqasy, «Syrym batyrdyń» úsh nusqasy tabylyp, olardyń barlyǵy qazirgi áripke kóshirildi, varıant-versııalary salystyrylyp, mátindik saraptaýlar júrgizildi. Sonyń nátıjesinde «Syrym batyr» jyrynyń eki nusqasy iriktelip, baspaǵa ázirlendi. Al «Baraq batyr» jyrynyń alǵashqy eki nusqasy tabyn Baraq batyr týraly el ańyzdaryna qurylsa, úshinshisi naıman Kókjarly kókjal Baraq batyr jaıyndaǵy tarıhı sıýjetterge arnalǵany tolyqtaı dáleldendi. Bulardyń úsheýi de mátindik saraptaý¬lardan soń osy tomǵa usynylyp otyr.
Tomǵa engen tarıhı jyr mátinderinde sol dáýirdegi saıası-qoǵamdyq sana men tildik erekshelikterdi aıqyn ańǵarýǵa bo¬lady. Máselen, dástúrli epıkalyq baıandaýlarmen qatar jańa áleýmettik ózgerister, tarıhı jáne shynaıy derekterdiń kóbirek kezdesýi, orys, jońǵar tilindegi keıbir leksemalardyń ushyraýy osyǵan dálel. Demek, ultymyzdyń asyl muralary halqymyzben qaıta qaýyshyp jatsa, muratymyzdyń oryndalǵany.
Tom sońynda berilgen ǵylymı qosymshalarda jınaqqa en¬gen tarıhı jyrlardyń mátinderine jazylǵan túsiniktemeler, mátinderde kezdesetin tarıhı tulǵalar týraly túsinikter, jer-sý ataýlaryna sıpattamalar, jyrlardy jınaýshylar men jyrlaýshylar týraly málimetter, paıdalanylǵan ádebıetter tizimi, tom týraly orys jáne aǵylshyn tilderindegi qysqasha mazmundama qamtylǵan.
Tomǵa engen mátinder M.O.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń jáne Ortalyq ǵylymı kitaphananyń qoljazbalar qorynda saqtalǵan túpnusqalar negizinde daıyn¬daldy.
Tomnyń kólemi-28 b.t.

61-tom. Tarıhı jyrlar

QURASTYRÝShYLARDAN

M.O.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýty Memlekettik «Mádenı mura» baǵdarlamasy aıasynda jarııala¬nyp otyrǵan «Babalar sózi» serııasynyń júz tomdyq ǵylymı basylymyn ázirleýdi odan ári jalǵastyrýda.
Serııanyń buǵan deıin jarııalanǵan alpys tomy ulttyq folklorymyzdyń asa bir kórkem de kólemdi salasy bolyp sa¬nalatyn epostyq shyǵarmalarǵa arnaldy. Dálirek aıtqanda, búginge deıin hıkaıalyq dastandardyń on úsh tomy, dinı dastandardyń jeti tomy, ǵashyqtyq dastandardyń on bir tomy, tarıhı jyrlardyń segiz tomy, batyrlar jyrynyń jıyrma tomy, sondaı-aq shejirelik dastandardyń bir tomy ázirlenip, baspa betin kórdi. Bulardyń on tomy Qytaıdaǵy qazaq folklo¬ryna arnalǵany málim. Qazaq halqynyń qymbat qazynasy-folklor jınaqtarynyń joǵary deńgeıde bezendirilgen jańa basylymyn oqyrman qaýym úlken qýanyshpen qarsy aldy. Qazaq eposynyń kórkem úlgilerin jarııalaý osymen shektelmeıdi.
Oqyrman nazaryna usynylyp otyrǵan 61-tom tarıhı jyrlarǵa arnaldy.
Tomǵa XVII-XVIII ǵasyrlardaǵy jońǵar basqynshylyǵyna qarsy qazaq halqynyń ult-azattyq qozǵalysyna baılanysty týǵan halyq ańyzdaryn sıýjettik arqaý etken birqatar tarıhı jyrlar enip otyr.
Olar: «Japal batyr men Tańsheber qyz», «Shaqshaquly er Jánibek», «Er Ájibaı», «Arqalyq batyr» jyrlary. Bul shyǵarmalar el qorǵaý taqyrybyna arnalǵanymen, sıýjettik, mekendik, mezgildik turǵydan alǵanda árqaısysynyń ózindik erekshelikteri mol, keıipkerleri de árqıly. Máselen, «Japal ba¬tyr men Tańsheber qyz» eposynyń sıýjeti basty keıipkerlerdiń biri-ataqty Esim han zamanyndaǵy XVII ǵasyr oqıǵalaryn ba¬ıandasa, «Shaqshaquly er Jánibek», «Er Ájibaı» shyǵarmalary XVIII ǵasyrdyń orta shenindegi tarıhı oqıǵalardy sóz et¬ken. Al «Arqalyq batyr» jyrynyń sıýjettik fabýlasy Al¬taı qazaqtarynyń aımaq bastyǵy Áji tóre Kógedaıuly men uranqaı-dúrbit halyqtarynyń bıleýshisi Ejen hannyń jergilikti elge kórsetken zorlyq-zombylyqtaryna qarsy shyqqan Arqalyq batyrmen aradaǵy qaqtyǵystarǵa qurylǵan. «Japal batyr men Tańsheber qyz» jyrynyń el aýzyndaǵy nusqalaryn jınap, alǵash poemaǵa aınaldyrǵan halyq aqyny Shákir Ábenov. Atalmysh shyǵarmany odan ári damyta, jańǵyrta jyrlaýshy-táshkenttik qart aqyn Ábdilla Tutqyshuly. Sońǵy nusqada tarıhı jyrdyń epıkalyq qýaty barynsha kúsheıip, shyǵarmanyń folklorlyq sıpaty aıqyndala túsken. Tarıhı eposta batyrlyq, erlik motıvterimen qatar, mahabbat, ǵashyqtyq, dostyq, danalyq saryndaryna da mol oryn berilgen.
Jánibek batyr esimine baılanysty úsh jyr nusqasy saqtalǵan. Olardyń árqaısysy bir-birine múlde uqsamaıtyn jeke tulǵalardyń ómiri men almaǵaıyp zamanda eli men jerin qorǵaýda jasaǵan eren erliginen syr shertedi.
Solardyń biri-«Er Jánibek» jyry Qytaıdaǵy otandasta¬rymyz arasynda keń taraǵan. Bul tarıhı jyrdyń keıipkeri-Altaı taýyn mekendeıtin abaq-kereı rýynan shyqqan belgili batyr, bı Jánibek bolsa, ekinshi bir eposta XVI ǵasyr basynda Qazaq memleketin bıleýshi-Jánibek han beınesi somdalǵan. Jyr «Babalar sózi» serııasynyń 27-tomynyń (9-120 b.b.), al sońǵysy 56-tomynyń (9-88 b.b.) quramynda jaryq kórdi.
Osy tomǵa usynylyp otyrǵan «Shaqshaquly er Jánibek» jyrynyń kólemi-72 bet. Jyrshysy-halyq aqyny Iman¬jan Jylqaıdarov (1882-1974). Munda XVIII ǵasyrdaǵy qazaq-jońǵar soǵysynda tý ustap, qol bastaǵan, eldiń birligi, jerdiń bútindigi úshin jan aıamaı kúresken ardager, qoǵam qaıratkeri, halyq kósemi «Tarhan» ataǵyn ıelengen Shaqshaquly Jánibek batyrdyń Otan qorǵaý jolyndaǵy jankeshti joryqtary áserli jyrlanǵan. Shyǵarmalardy baspaǵa ázirleý barysynda atalǵan nusqalardyń barlyǵyna folklorlyq jáne mátindik tal¬daý jasalyp, buryn jarııalanǵan mátinderdiń olqylyqtary, artyq-kem tustary qaıta qalpyna keltirildi.
Tom sońynda berilgen ǵylymı qosymshalarda jınaqqa en¬gen tarıhı jyrlardyń mátinderine jazylǵan túsiniktemeler, mátinderde kezdesetin tarıhı tulǵalar týraly túsinikter, jer-sý ataýlaryna sıpattamalar, shyǵarmalardy jınaýshylar men jyrlaýshylar týraly málimetter, paıdalanylǵan ádebıetter tizimi, basylym týraly orys jáne aǵylshyn tilderindegi qysqasha túıin qamtylǵan.
Tomǵa engen mátinder M.O.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń jáne Ortalyq ǵylymı kitaphananyń sı¬rek qorynda saqtalǵan túpnusqa negizinde daıyndaldy.
Tomnyń kólemi-28 b.t.

62-tom. Tarıhı jyrlar

QURASTYRÝShYLARDAN

M.O.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýty Memlekettik «Mádenı mura» baǵdarlamasy aıasynda jarııalanyp otyrǵan «Babalar sózi» serııasynyń júz tomdyq ǵylymı basylymyn ázirleýdi odan ári jalǵastyrýda.
Serııanyń buǵan deıin jarııalanǵan alpys bir tomy ulttyq folklorymyzdyń asa bir kórkem de kólemdi salasy bolyp sanalatyn epostyq shyǵarmalarǵa arnaldy. Dálirek aıtqanda, búginge deıin hıkaıalyq dastandardyń on úsh tomy, dinı dastandardyń jeti tomy, ǵashyqtyq dastandardyń on bir tomy, tarıhı jyrlardyń toǵyz tomy, batyrlar jyrynyń jıyrma tomy, sondaı-aq shejirelik dastandardyń bir tomy ázirlenip, baspa betin kórdi. Bulardyń on tomy Qytaıdaǵy qazaq folkloryna arnalǵany málim. Qazaq halqynyń qymbat qazynasy-folklor jınaqtarynyń joǵary deńgeıde bezendirilgen jańa basylymyn oqyrman qaýym úlken qýanyshpen qarsy aldy. Qazaq eposynyń kórkem úlgilerin jarııalaý osymen shektelmeıdi.
Oqyrman nazaryna usynylyp otyrǵan 62-tom tarıhı jyrlarǵa arnaldy.
Janqoja Nurmuhammeduly qazaq halqy úshin asa qadirli de qasterli esimderdiń biri. Ári batyr, ári bı bolǵan Janqoja batyrdyń erlik isteri jaıynda árisi orys, berisi qazaq tarıhshylarynyń ǵylymı eńbekterinde sońǵy bir ǵasyrdan asa mezgilde az aıtylyp, jazylyp júrgen joq. Sonaý XVIII ǵasyrdyń sońǵy jyldarynda ótken qazaq, qaraqalpaq qaqtyǵystary tusynda, bar-joǵy on jeti jasynda Hıýanyń belgili batyryn jekpe-jekte óltirgen Janqoja sodan keıingi 70 jyl ǵumyrynda Qoqan, Hıýa, Reseı basqynshylarymen san ret surapyl shaıqastar ótkizdi. Janqoja batyr sol urystardyń barlyǵyna da qolbasshy ári basty uıymdastyrýshy retinde qatysyp, teńdessiz erlik, kózsiz batyrlyq kórsetken bolatyn. Janyna ergen jaýyngerlerine sonysymen úlgi boldy, qaımana halqyna qaırat, «elim» degen erge erik-jiger berdi.
Belgili qoǵam qaıratkeri M.Tynyshbaevtyń: «Janqoja Úsh júzdiń eń ataqty batyr-bıleriniń birinen sanalady. Ol qazaq táýelsizdigi úshin kúresker retinde orysty da, hıýalyqtardy da, qoqandyqtardy da, tipti handardyń ózin de moıyndaǵan joq» degen minezdemesi de joǵarydaǵy pikirimizdi aıǵaqtaı túsedi.
Janqojanyń shyqqan tegi aıtýly batyrlar men belgili bılerdiń áýleti. Arǵy atasy Kıikbaı da, túp naǵashysy Tama Eset tarhan da, óz ákesi Nurmuhammed te-sonaý jońǵar shapqynshylyǵynan bastap qazaq halqy basynan ótken nebir surapyl shaıqastarǵa qatysyp, jurtymyzǵa erligimen de, bıligimen de eńbegi sińgen eren tulǵalar.
Janqoja batyrdyń atalary men ózi jáne úzeńgiles, joryqtas kisiler jaıyndaǵy derekti qujattar, aıǵaqtar men hattar, basqa da málimetter Reseı muraǵattarynda kóp ushyrasady.
Janqoja batyr 1841 jyldyń shamasynda Kenesary hanmen tize qosyp, ataqty Sozaq qamalyn Qoqan bekteriniń bodanynan azat etýge tikeleı atsalysty. 1842, 1843, 1845 jyldary Hıýa áskerine úsh dúrkin toıtarys berip, qamaldaryn qıratty, Áıimbet, Babajan bastaǵan kóptegen belgili bek, batyrlaryn óltirip, eldiń myńdaǵan maly men qoldy bolǵan jesirlerin, múlikterin qaıtaryp berdi.
Janqoja batyr jaıynda 10-nan asa tarıhı jyr-dastandar shyǵarylyp, el arasyna keń taraǵan. Solardyń arasynda Musabaı, Nurmaǵambet, Luqpan, Jókeı, Qarman, Nursultan, Іzjan, Ornyqbaı syndy aqyn-jyraýlardyń týyndylaryn erekshe ataımyz. Máselen, Musabaı jyraý nusqasyn Qazaly bekinisinde qyzmet atqarǵan orys ofıtseri I.V.Anıchkov onyń óz aýzynan jazyp alyp, jarııalady. 1894 jyly osy zertteýshiniń «Qazaq batyry Janqoja Nurmuhammeduly» atty tarıhı ocherki jaryq kórgeni málim. Janqoja jaıyndaǵy tarıhı jyrdy N.G.Veselovskııden beri qaraı S.Seıfýllın, T.Shonanuly, S.Muqanov, Á.Qońyratbaev, E.Tursynov, S.Qasqabasov, B.Shalabaev, N.Tórequlov, S.Sadyrbaev, J.Tilepov, B.Júsipov t.b. ǵalym-ádebıetshiler zerttedi.
«Babalar sózi» serııasynyń bul kezekti tomyna Janqoja batyrdyń alǵashqy erliginen aqyrǵy demi bitkenge deıingi tutas ǵumyryn beıneleıtin alty jyr nusqasy enip otyr. Jyr mátinderinen keıin batyrdyń týǵan nemeresi Qobylan Kúregenovtiń Janqojanyń bel balasy Jolshy batyrdan 1929 jyly jazyp alynǵan «Janqoja batyrdyń tarıhy» atty qoljazba yqshamdalyp usynyldy. Asa baǵaly qoljazba 1945 jyly Qazaly qalasynda qaǵazǵa túsirilip, keıinnen Qazaqstan UǴA OǴK sırek qoryna ótkizilgen. Bul rette materıal qara sózben berilse de, keıingi tarıh, folklor zertteýshileri úshin qundylyǵy eskerildi.
Tom sońynda berilgen ǵylymı qosymshalarda jınaqqa engen tarıhı jyrlardyń mátinderine jazylǵan túsiniktemeler, mátinderde kezdesetin tarıhı tulǵalar týraly túsinikter, jer-sý ataýlaryna sıpattamalar, shyǵarmalardy jınaýshylar men jyrlaýshylar týraly málimetter, paıdalanylǵan ádebıetter tizimi, basylym týraly orys jáne aǵylshyn tilderindegi qysqasha túıin qamtylǵan.
Tomǵa engen mátinder M.O.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń jáne Ortalyq ǵylymı kitaphananyń sırek qorynda saqtalǵan túpnusqa negizinde daıyndaldy.
Tomnyń kólemi-23,5 b.t.

63-tom. Tarıhı jyrlar

QURASTYRÝShYLARDAN

64-tom. Jumbaqtar

«Babalar sózi» serııasynyń 64-tomyna burynnan tanys jumbaqtarmen qatar, el aýzynan jazylyp alynǵan, qoljazbalar men basylymdardan terilgen jumbaq óleńder, jumbaq aıtystar, qara sóz jumbaqtar endi.

QURASTYRÝShYLARDAN

M.O.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýty Memlekettik «Mádenı mura» baǵdarlamasy aıasynda jaryq kóretin «Babalar sózi» serııasynyń júz tomdyq ǵylymı basy¬lymyn ázirleýdi odan ári jalǵastyrýda.
Serııanyń buǵan deıin baspaǵa usynylǵan alpys úsh tomy ulttyq folklorymyzdyń asa bir kórkem de kólemdi salasy bolyp sanalatyn epostyq shyǵarmalarǵa arnaldy. Dálirek aıtqanda, búginge deıin hıkaıalyq dastandardyń on úsh tomy, dinı dastandardyń jeti tomy, ǵashyqtyq dastandardyń on bir tomy, tarıhı jyrlardyń on bir tomy, batyrlar jyrynyń jıyrma tomy, sondaı-aq shejirelik dastandardyń bir tomy ázirlenip, baspa betin kórdi. Bul basylymdardyń on tomy Qytaıdaǵy qazaq folkloryna arnalǵany málim.
Oqyrman nazaryna usynylyp otyrǵan 64-tom jumbaqtarǵa arnaldy.
Jumbaqtar-ejelden kele jatqan ári qazirgi qoǵamda tárbıelik mánin joǵaltpaǵan, halyq murasynyń arnaly bir salasy.
Qazaq jumbaǵyn jınaýda birshama sharýa atqarylǵan, ártúrli qoljazba qorlaryndaǵy erteli-kesh hatqa túsken aýqymdy jumbaqtardyń birazy qalyń kópshilikke jol tartyp úlgerse, keıbireýleri qaýymnyń ıgiligine aınalmaı keledi. Oqyrmanǵa usynylyp otyrǵan tomda túrli qorlardan, el aýzynan alynyp, alǵash ret aınalymǵa qosylyp otyrǵan úlgiler az emes. Basylymdy ázirleý barysynda jumbaqtardyń kóp varıanttyq nusqalaryn da qamtýǵa tyrystyq. Toptamada mátinderdi neǵurlym tolyǵyraq qamtý maqsaty qoıylǵandyqtan, eki sheshimi bar jumbaqtardy ádeıi engizdik.
Kúni búginge deıin jumbaq toptamalaryn qurastyrýshylar mátinderdi mazmunyna karaı taqyryptarǵa bólip berýdi, ne mátinniń basqy jolyndaǵy birinshi sózin baǵdarda ustap, álipbılik tásilmen júıeleý tásilin qoldanyp keledi. Bul kitapta mátinder aldyńǵy tásil, ıaǵnı taqyryp boıynsha top-tastyryldy.
Jumbaq toptamasyn daıarlaý barysynda halyqtyq jumbaqtardyń avtorly dúnıelermen bite qaınasyp, keıde aralasyp jatatyny qosymsha qıyndyq týǵyzdy. Óıtkeni burynǵy jumbaq toptamasyna kirgen ne el aýzynan hatqa túsken keıbir mátinderdi qazirgi aqyndardyń jınaqtarynan kezdestirýge bolady. Bunyń sebebin eki jaqty qaraý kerek. Birinshisi, halyq aýzynda aıtylyp kele jatqan jumbaqtardy aqyndardyń ıemdenýi; ekinshisi, avtorly jumbaqtardyń el arasynda jattalyp, aıtylyp júrýi. Aıtýshy jumbaqty ja¬dyna ustaǵanymen onyń avtoryna mán berip jatpaıdy. Ádebı jumbaqtardyń ujym ıeligine kóshýi-kóz aldymyzda júrip jatqan protsess. Sondyqtan keıbir jumbaqtyń halyqtyki, ne belgili aqyndyki ekenin tap basyp, úzildi-kesildi shek qoıa ajy¬ratý ońaıǵa soqpaıdy.
Jumbaqtyń ár alýan janrlarmen astasa kelip, aralyq janr túzetin mazmundyq-túrlik quramyn jan-jaqty kórsetý úshin baılaýy men sheshimi de óleń túrinde keletin mátinder jáne halyqtyq aıtys jumbaqtar jeke toptastyryldy, ári «qara sóz jumbaqtar» degen taqyryppen logıkalyq qısyndaǵy, esep jumbaqtar da qosyldy.
Usynylyp otyrǵan tomda qazaq jumbaqtary tolyqqandy sıpatta jınaqtalyp, ǵylymı talapqa saı tuńǵysh ret daıyn¬daldy. Tomǵa engen jumbaqtardyń sany-eki myńnan astam.
Tom sońynda berilgen ǵylymı qosymshalarda jumbaqtarǵa jazylǵan túsiniktemeler, mátinderde kezdesetin tarıhı tulǵalar týraly túsinikter, jer-sý ataýlaryna sıpattamalar, jumbaqty aıtýshylar men jınaýshylar týraly málimetter, paıdalanylǵan ádebıetter tizimi, tom týraly orys jáne aǵylshyn tilderindegi qysqasha mazmundama qamtylǵan.
Tomǵa engen mátinder M.O.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń jáne Ortalyq ǵylymı kitaphananyń qoljazbalar qorynda saqtalǵan túpnusqalar negizinde daıyn¬daldy.
Tomnyń kólemi-27 b.t.

65-tom. Qazaq maqal-mátelderi

QURASTYRÝShYLARDAN

M.O.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýty Memlekettik «Mádenı mura» baǵdarlamasy aıasynda jarııalanyp otyrǵan «Babalar sózi» serııasynyń júz tomdyq ǵylymı basy¬lymyn ázirleýdi odan ári jalǵastyrýda.
Serııanyń buǵan deıin baspaǵa usynylǵan alpys tórt tomy ulttyq folklorymyzdyń asa bir kórkem de kólemdi sala¬sy bolyp sanalatyn epostyq shyǵarmalarǵa, bir tomy shaǵyn janrlardyń úlken bir salasy jumbaqtarǵa arnaldy. Dálirek aıtqanda, búginge deıin hıkaıalyq dastandardyń on úsh tomy, dinı dastandardyń jeti tomy, ǵashyqtyq dastandardyń on bir tomy, tarıhı jyrlardyń on bir tomy, batyrlar jyrynyń jı¬yrma tomy, sondaı-aq shejirelik dastandarmen jumbaqtardyń jeke-jeke tomdary baspaǵa ázirlenip, elý bes tomy basy¬lym kórdi. Bulardyń on tomy Qytaıdaǵy qazaq folklory¬na arnalǵany málim. Qazaq halqynyń qymbat qazynasy-folklor jınaqtarynyń joǵary deńgeıde bezendirilgen jańa basylymyn oqyrman qaýym úlken rızashylyqpen qarsy aldy.
Osymen, ázirge qazaq folklorynyń eń kólemdi ári mańyzdy salasyna jatatyn epos janrynyń ertegi, ańyz mıfterden ózge túrlerin baspaǵa ázirleý aıaqtaldy.
Al oqyrman nazaryna usynylyp otyrǵan 65-tom maqal-mátelderge arnalyp otyr. Halyq danalyǵynyń, ulttyń rýhanı-áleýmettik baı tájirıbesiniń nátıjesinde myńdaǵan maqal-mátelder dúnıege keldi. Olardyń kópshiligi este joq eski zamandarda tapqyr, sheshen, danagóı sóz zergerleriniń aýzynan aıtylyp, birtindep búkil halyqqa ortaq ósıet, úlgi sóz retinde maqal-mátel atalyp ketken. Maqal men máteldiń arasyn¬da aıtarlyqtaı shekara bolmaǵanmen ózindik stıldik belgi-bederleri bar ekeni málim. Maqaldar keıde uzyndy-qysqaly bolyp, birneshe taqyryptyq mazmundy qamtıdy. Mysaly: «Kóp oılaǵan tabar, kóp úrlegen jaǵar» degen sııaqty mátelder qysqa, nusqa qurylymy meılinshe yqsham túrde jasalyp, bir ǵana naqty oı-túsinikti meńzeıdi. Mátelder maqaldarǵa qaraǵanda ábden turaqtanǵan kanondyq mátinge ıe. Mysaly: «Álin bilmegen álek», «Álipti taıaq dep bilmeıdi», «Oıyna qaraı boıy» t.b.
Maqal-mátelder ulttyń rýhanı baılyǵy men san ǵasyrlyq mádenıetiniń kórkem kórinisi ǵana emes, sol halyqtyń oı-sanasy, zerdesi men danalyq deńgeıiniń de jarqyn shejiresi. Halqymyzdyń sóz máıegi sanalatyn bul ǵajaıyp muranyń baıyp, jınaqtalyp, el ıgiligine aınalýyna kóptegen qazaq jınaýshylary da qyzmet etti. M.S.Babajanovtyń, A.Qunanbaevtyń, Y.Altynsarınnyń, Á.Dıvaevtyń, B.Daýylbaevtyń, M.Eshmuhamedovtiń, M.Ysqaqbalasynyń, A.Barjaqsyulynyń, T.Іztileýulynyń, Ó.Turmanjanovtyń, B.Aqmuqanovanyń, B.Momyshulynyń, M.Álimbaevtyń, B.Adambaevtyń t.b. el zııalylarynyń bul baǵytta mol eńbek sińirgeni belgili.
Bul tomǵa QR BǴM ǴK M.O.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýty qyzmetkerleriniń ár jyldary ǵylymı, ádebı-folklorlyq jáne etnografııalyq ekspedıtsııalar kezinde el arasynan jınaǵan materıaldary, QR BǴM ǴK OǴK-nyń Sı¬rek kitaptar qorynda jáne ÁÓI Qoljazba qorynda saqtalǵan maqal-mátelder jınaqtary, sondaı-aq buryn-sońdy jaryq kórgen ártúrli kitaptardaǵy halyq murasynyń kópshiligi enip otyr. Maqal-mátelder mátininiń kólemi úsh tomǵa josparlandy. Ekinshi, úshinshi tomdarǵa Qytaı Halyq Respýblıkasy, Ózbekstan Respýblıkasy, Monǵolııany mekendegen qazaqtar arasynda aıtylyp, sol jaqta kitap bolyp basylǵan materıaldar, sondaı-aq kezinde N.N.Pantýsov, A.E.Alektorov, P.M.Melıoranskıı, V.V.Katarınskıı, Á.Dıvaev, ıA.Lıýtsh, Á.Quryshjanov t.b. bastyrǵan jınaqtarǵa engen maqal-mátelder úlgileri saralanyp, salystyrylyp ázirlený ústinde.
Maqal-mátelderdiń varıant-nusqalary men balamalary kóp ushyrasady. Keıde avtorlyq maqaldar men halyqtyq sóz máıekteri aralasyp, bir-birinen ajyratylmaıtyndaı bo¬lyp ketken. Osy tektes máselelerde folklor ǵylymynyń kózqarastaryna oraı, múmkin bolǵansha, durys sheshimin qabyldaýǵa tyrystyq.
Tom sońynda berilgen ǵylymı qosymshalarda jınaqqa en¬gen maqal-mátelderge jazylǵan túsiniktemeler, mátinderde kezdesetin tarıhı tulǵalar týraly túsinikter, jer-sý ataýla¬ryna sıpattamalar, shyǵarmalardy jınaýshylar men jyrlaý¬shylar týraly málimetter, paıdalanylǵan ádebıetter tizimi, basylym týraly orys jáne aǵylshyn tilderindegi qysqasha túıin qamtylǵan.
Tomǵa engen mátinder M.O.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń jáne Ortalyq ǵylymı kitaphananyń sı¬rek qorynda saqtalǵan túpnusqalar negizinde daıyndaldy.
Tomnyń kólemi-30,5 b.t.

66-tom. Qazaq maqal-mátelderi

QURASTYRÝShYLARDAN

M.O.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýty Memlekettik «Mádenı mura» baǵdarlamasy aıasynda jarııalanyp otyrǵan «Babalar sózi» serııasynyń júz tomdyq ǵylymı basy¬lymyn ázirleýdi odan ári jalǵastyrýda.
Serııanyń buǵan deıin baspaǵa usynylǵan alpys úsh tomy ulttyq folklorymyzdyń asa bir kórkem de kólemdi sala¬sy bolyp sanalatyn epostyq shyǵarmalarǵa, bir-bir tomy shaǵyn janrlardyń úlken salalary jumbaqtar men maqal-mátelderge arnaldy. Dálirek aıtqanda, búginge deıin hıkaıalyq dastandardyń on úsh tomy, dinı dastandardyń jeti tomy, ǵashyqtyq dastandardyń on bir tomy, tarıhı jyrlardyń on bir tomy, batyrlar jyrynyń jıyrma tomy, sondaı-aq shejirelik dastandar, jumbaqtar men maqal-mátelderdiń jeke-jeke tomdary baspaǵa ázirlendi. Bulardyń on tomy Qytaıdaǵy qazaq folkloryna arnalǵan.
Oqyrman nazaryna usynylyp otyrǵan 66-tom da maqal-mátelderge arnaldy, aldaǵy ýaqytta maqal-mátelderdiń taǵy da birneshe tomyn daıyndaý josparlanyp otyr. Sebebi keıingi jyldarǵa deıin basylym kórip kelgen maqal-mátelder keńestik tsenzýranyń eleginen ótip baryp, iriktelgen mátinder edi. Buǵan san márte qaıta basylyp kelgen Ó.Turmanjanov, B.Adambaev pen B.Aqmuqanova qurastyrǵan jınaqtar aıqyn dálel. Bul basylymdar jal¬py oqyrmandarǵa arnalǵandyqtan, kórkem mátinderge ǵana kóńil bólinip, keıbir mátinderge ózgerister de engizildi. Mysaly, «Іsiniń aǵy bilmeıdi, Jigittiń baǵy biledi» de¬gen maqal keıin «Jigittiń baǵy bilmeıdi, Jumystyń baby biledi» delinip, nemese «At shappaıdy, bap shabady» degen danalyq sóz «At shappaıdy, baq shabady» dep redaktsııa¬landy. Atalǵan jınaqtardaǵy mátinder men túpnusqany salǵastyra qarastyrǵanda, qasaqana túzetilgen, qate oqylǵan maqal-mátelderdi kóptep kezdestirýge bolady. Alaıda bul jınaqtar bir ǵasyr kóleminde halyqqa qyzmet etip, san urpaqtyń rýhanı áleminiń jetilýine yqpalyn tıgizdi.
Halyq danalyǵynyń, ulttyń rýhanı-áleýmettik baı tájirıbesiniń nátıjesinde myńdaǵan maqal-mátelder dúnıege keldi. Olardyń kópshiligi este joq eski zamandarda tapqyr, sheshen, danagóı sóz zergerleriniń aýzynan aıtylyp, birtindep búkil halyqqa ortaq ósıet, úlgi sóz retinde maqal-mátel ata¬lyp ketken. Maqal men máteldiń arasynda aıtarlyqtaı she¬kara bolmaǵanmen ózindik stıldik belgi-bederleri bar ekeni málim. Maqaldar keıde uzyndy-qysqaly bolyp, birneshe taqyryptyq mazmundy qamtıdy. Mysaly: «Kóp oılaǵan ta¬bar, kóp úrlegen jaǵar» degen sııaqty mátelder qysqa, nusqa, qurylymy meılinshe yqsham túrde jasalyp bir ǵana naqty oı-túsinikti meńzeıdi. Mátelder maqaldarǵa qaraǵanda ábden turaqtanǵan kanondyq mátinge ıe. Halqymyzdyń sóz máıegi sanalatyn bul ǵajaıyp muranyń baıyp, jınaqtalyp, el ıgiligine aınalýyna kóptegen jınaýshylar qyzmet etti. Sh.Ýálıhanovtyń, M.Babajanovtyń, Y.Altynsarınnyń, B.Daýylbaevtyń, M.Eshmuhamedovtiń, A.Ysqaqbalasynyń, A.Barjaqsyulynyń, Ó.Turmanjanovtyń, B.Aqmuqanovanyń, M.Aqqozınnyń, Á.Qaıdarıdyń, Á.Quryshjanovtyń, M.Álimbaevtyń, B.Adambaevtyń, Q.Sattarovtyń t.b. el zııalylarynyń, sondaı-aq orys oqymystylary V.Radlov, I.Berezın, N.Pantýsov, A.Alektorov, P.Melıoranskıı, V.Katarınskıı, ıA.Lıýtsh, A.Vasılev, I.Laptev, N.Ostroýmov, V.Gern, V.Bartold, N.Katanov, Á.Dıvaev bul baǵytta mol eńbek sińirgeni belgili.
Bul tomǵa QR BǴM ǴK M.O.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýty qyzmetkerleriniń ár jyldary ǵylymı, ádebı-folklorlyq jáne etnografııalyq ekspedıtsııa¬lar kezinde el arasynan jınaǵan Qazan tóńkerisine deıin jaryqqa shyqqan qazaq basylymdarynyń materıaldary, QR BǴM ǴK OǴK-nyń Sırek kitaptar qorynda jáne ÁÓI Qoljazba qorynda saqtalǵan HІH ǵasyrdyń ekinshi jarty¬sy men HH ǵasyrdyń bas kezinde baspa júzin kórgen maqal-mátelder jınaqtary, sondaı-aq professor Á.Quryshjanov qurastyrǵan «Sóz atasy» atty jınaqta qamtylǵan V-HVІІ ǵasyrlar aralyǵyndaǵy jalpytúrkilik ádebı jádigerler engizildi. Usynylyp otyrǵan tom ǵylymı ba¬sylym bolǵandyqtan, mátinder álipbılik júıemen túzilip, rettik sanmen nómirlendi. Sonymen birge mátinderdiń nusqalary men versııalary da nazarǵa alynyp, sóz, tirkester ózgergen jaǵdaıda mazmuny aýysqan keı maqal-mátelder qatar jiberildi. Mysaly, «Qyzym, saǵan aıtam, kelinim, sen tyńda!» degen maqal naqty jaǵdaıǵa baılanysty endi bir nusqasynda: «Kelinim, saǵan aıtam, qyzym, sen tyńda!» bolyp, ishki mazmuny ózgeriske túsedi. Mundaıda álipbılik retpen eki nusqany da engizýge týra keldi. Halyq muralary ár kezeńde, ár óńirden jınalǵandyqtan, tildik, kórkemdik-mazmundyq jaǵyna mán berilip, túpnusqa negiziniń buzylmaýyna erekshe kóńil bólindi.
Jospar boıynsha «Babalar sózi» serııasyna enetin maqal-mátelder mátini birneshe tomdy qamtıtyny joǵaryda aıtyldy. Kelesi tomdarǵa Qytaı Halyq Respýblıkasyn mekendegen qazaqtar arasynda aıtylyp, sol jaqta kitap bolyp basylǵan materıaldar, sondaı-aq Keńes dáýirinde hatqa túsip, qoljazba kúıinde saqtalǵan maqal-mátel úlgileri engiziledi.
Tom sońynda berilgen ǵylymı qosymshalarda jınaqqa en¬gen maqal-mátelderge jazylǵan túsiniktemeler, mátinderde kezdesetin tarıhı tulǵalar týraly túsinikter, jer-sý ataýla¬ryna sıpattamalar, shyǵarmalardy jınaýshylar men jyr¬laýshylar týraly málimetter, paıdalanylǵan ádebıetter tizimi, basylym týraly orys jáne aǵylshyn tilderindegi qysqasha túıin qamtylǵan.
Tomǵa engen mátinder M.O.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń, QR Ulttyq kitaphanasy men QR BǴM Ortalyq ǵylymı kitaphanasynyń sırek qorlarynda saqtalǵan túpnusqalar negizinde daıyndaldy.
Tomnyń kólemi-25,5 b.t.
QAZAQ MAQAL-MÁTELDERІ
67-tom
Ańdatpa

Ulttyq folklorymyzdyń kórkem de mańyzdy salasy - maqal-mátelder bolyp sanalady. «Babalar sózi» serııasyndaǵy maqal-mátelderdiń betashar 65-tomy Qazaqstanda 1935 jyldan beri belgili aqyn Ó.Turmanjanov jınap, jarııalaǵan «Qazaq maqal-mátelderi» atty jınaq boıynsha daıyndalǵan. Serııanyń 66-tomyndaǵy maqal-mátelder kóne túrki zamanynyń Bilge qaǵan, Tonykók, Kúltegin jazba eskertkishterindegi jáne ortaǵasyrlyq túrki ǵulamalary: Júsip Balasaǵunı, Mahmud Qashqarı t.b. eńbekterindegi maqal-mátelge aınalǵan danalyq sózderdi terip, jeke jınaq etip bastyrǵan ǵalym Á.Quryshjanovtyń «Sóz atasy» jınaǵy, sondaı-aq HІH ǵasyr men HH ǵasyr basyndaǵy qazaq aǵartýshylary: M.Q.Babajanov, Sh.Sh.Ýálıhanov, Y.Altynsarın, Á.Dıvaev, M.Eshmuhamedov, M.A.Ysqaqbalasy, A.Barjaqsybalasynyń jáne orys halqynyń pedagog-aǵartýshy, zertteýshileri: V.V.Katarınskıı, N.N.Pantýsov, A.V.Vasılevtiń t.b. jınap, merzimdi baspasózde, túrli jınaqtarda jarııalanǵan halyq týyndylary negizinde berilgen, al oqyrmanǵa usynylyp otyrǵan kezekti 67-tomǵa-Qytaı Halyq Respýblıkasynda turatyn qazaqtar arasynan jınalǵan jáne sonda jaryq kórgen maqal-mátelder úlgileri toptastyrylǵan.
Eskertetin jaǵdaı - mátinder Qytaı qazaqtary ǵana ıelenetin muralar emes, barsha ultymyzdyń qazynasy. Olar Shyńjannyń, Anatolynyń, Baıólkeniń, sondaı-aq Reseıdiń Astrahan jáne Omby óńirlerinde qoldanylyp júrgen maqal-mátelder úlgileri. Olarda qazaqqa ortaq dúnıetanym men ulttyq bolmys beınelengen.
Tomnyń jalpy kólemi - 29 b.t.

QAZAQ MAQAL-MÁTELDERІ
68-tom
Ańdatpa

Bul - «Maqal-mátelderge» arnalǵan tórtinshi tom.
Ulttyq folklorymyzdyń qoldaný aıasy keń bir salasy - maqal-mátelderdiń kórkemdik, janrlyq ereksheligi jáne ıdeıalyq mańyzy jóninde betashar tomda jan-jaqty aıtylǵan.
«Babalar sózi» serııasynyń kezekti tomyna HІH ǵasyrdyń ortasynan bastap, HH ǵasyrdyń ekinshi jartysyn, hronologııa boıynsha bir jarym ǵasyrlyq merzimdi qamtıtyn halyq muralarynyń úlgileri enip otyr.
Materıaldar kóne qoljazbalardan, sózdikterden, oqýlyqtardan, hrestomatııalardan, ǵylymı eseptik jazba¬lardan, qazaq kitaptarynan, sheteldik mektep oqýlyqtarynan jáne ǵylymı ekspedıtsııalar negizinde jınalǵan mátinder, sondaı-aq keıingi kezderi jaryq kórgen folklorlyq jınaqtar materıaldary boıynsha ázirlengen. Bulardyń barlyǵy týraly málimetter ǵylymı qosymsha bóliminde aıtylady.
Tomnyń jalpy kólemi-25 b.t.

QAZAQ MAQAL-MÁTELDERІ
69-tom
Ańdatpa

Maqal-mátelderdiń usynylyp otyrǵan sońǵy besinshi tomy (69-tom) QR BǴM Ortalyq ǵylymı kitaphanasy men M.O.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń sırek qorlaryna 1934 jyldan jınala bastaǵan M.J.Kópeevtiń, J.Júsipulynyń, E.Esenjolulynyń, B.Jaqypbaevtyń, S.Álimbetovtiń, Á.Marǵulannyń, Hasen Ǵalıdyń, S.Bekmahanovtyń, I.Uıyqbaevtyń, K.Eleýovtiń, J.Jantóbetovtiń, M.Tolybaevtyń, Á.Naýryzbaevtyń, N.Ońdasynovtyń, B.Adambaevtyń t.b. jınap tapsyrǵan qoljazba muralarynyń negizinde daıyndalǵan. Halyq muralary ár kezeńde, ár óńirden jınalǵandyqtan, tildik, kórkemdik-mazmundyq jaǵyna mán berilip, túpnusqa negiziniń buzylmaýyna erekshe kóńil bólingen.
Tomnyń kólemi - 27,5 b.t.

QARA ÓLEŃ
70-tom
Ańdatpa

70-tom qadym zaman¬nan beri saqtalyp kele jatqan folklordyń kóne janrynyń biri qara óleńge arnalǵan. Halyq óleńiniń bul túri - ómir-tirshiligimizdiń barlyq salasyn, sezim-túısigimizdiń barsha qasıetin áserli kórsetip kele jatqan ıkemdi de ómirsheń janr. HH ǵasyrdyń alǵashqy shıregine deıin kóshpeli ómir saltyn ustanyp kelgen qazaqtyń bir aýyz qara óleń bilmeıtin qyz-jigitin kezdestirý múmkin emes edi. Sol sebepti muraǵattar men ádebı qorlarda shashyrap jatqan mol muramyzdyń bir parasy da osy qara óleń. Ol-án-áýenmen tikeleı baılanysty bolyp keletin, salt-dástúrimizge qatysy bar sınkretti janr.
Sondaı-aq keıbir qara óleń úlgileri kópnusqaly bolyp keledi, tipten, halyq aqyndarynyń shyǵarmalarynda teńeýi uqsas, uıqasy bir obrazdy parallelderdi qaıtalaıtyn qara óleń nusqalary kezdese beredi. Bir qara óleń úlgisiniń ekinshi bir varıantpen qaıtalanýy, ásirese halyq ánderinde, halyq kompozıtorlarynyń án mátinderinde jıi kezdesedi. Bul, árıne, kez kelgen eldiń folklorynda bolatyn tabıǵı qubylys, aýyzsha taraıtyn ónerde jıi kezdesetin qasıet.
Ata-babalarymyzdyń arman-murattary men kúıinish-súıinishin, ulttyń bolmys-bitimin beıneleıtin osynaý qymbat qazynamyzdyń jastardy adamgershilik qasıetterge baýlýǵa qosar úlesi mol.
Tomǵa engen qara óleń mátinderinen sol dáýirlerdegi saıası-qoǵamdyq sana men tildik erekshelikterdi aıqyn ańǵarýǵa bola¬dy. Máselen, jańa áleýmettik ózgerister, tarıhı jáne shynaıy derekterdiń kóbirek kezdesýi, orys, arab, parsy tilderindegi keıbir leksemalardyń ushyraýy osyǵan dálel.
Tomnyń jalpy kólemi - 33,75 b.t.

QARA ÓLEŃ
71-tom
Ańdatpa

71-tom da qazaq folklorynyń eń kóne, kórkem janrlarynyń biri qara óleńge arnalǵan. Qara óleń, ádette, on bir býyndy, tórt tarmaqty bir shýmaqpen qysqa qaıyrylyp, halyq ómiri men onyń tynys-tirshiligin, arman-ańsary men áleýmettik ahýalyn, adamnyń kóńil-kúıin, ǵashyqtyq sezimi men aınala qorshaǵan tabıǵatqa qatysty oı-pikir, is-áreketin kórkem til, aıshyqty teńeýlermen birde shynaıy, endi birde astarlaı sýretteıtin halyqtyq shyǵarmalardyń shaǵyn túrine jatady.
Qara óleń úlgileri qazaq poezııasynda erte zamandardan-aq keń qoldanys tapqan jáne kóbinese belgili bir sazdy áýenge qosyp aıtylatyn bolǵan. Qazaq poezııasynyń bul túri óziniń sınkretti sıpatymen erekshelenedi. Sondyqtan da qazaqtar qara óleńderdi jıyn-toılarda, qyz uzatý, shildehana, kelin túsirý, bastańǵy, dinı merekeler sekildi san-alýan dástúrge qatysty salttyq jáne rásimdik joralǵylar ústinde aıtqan. Daıyn qalyptardyń bolýy qara óleńdi kez kelgen jannyń janynan shyǵarýyna da, jadynan alyp aıtýyna da mol múmkindik týǵyzǵan. Tipti, qara óleńdi dombyraǵa qosylyp ta, jeke daýyspen aspaptyń súıemelinsiz de aıtý dástúrge jat emes.
Qara óleńniń folklorǵa tán basty belgileriniń biri-onyń kóp nusqalylyǵy. Bul oraıda kóptegen mátinderdiń jekelegen tarmaqtary ózgermesten, ıakı azdaǵan qubyltýlarmen qaıtalana beretindigi úırenshikti jaıt.
Qara óleń-qazaq jeriniń barlyq óńirlerine keń taraǵan ónimdi poezııalyq janr.
Tomnyń jalpy kólemi - 26 b.t.

BALALAR FOLЬKLORY
72-tom
Ańdatpa

«Babalar sózi» serııasynyń kezekti jetpis ekinshi tomyna halyq murasynyń asa qundy, kórkem de kólemdi salasy bala¬lar folklorynyń janrlyq túrleri jınaqtalǵan.
Balalar folklory-qazaq halyq ádebıetiniń jańa týǵan jas sábıden bastap kámeletke tolǵanǵa deıingi jas urpaqtyń jas erekshelikterine baılanysty tálim-tárbıe berip, olardyń psıhologııasyn, estetıkalyq tanymyn, oı órisin, eńbekke, otan súıgishtikke degen sezimin, shyǵarmashylyq baǵyt-baǵdaryn kóterýge zor yqpalyn tıgizetin dástúrli pedagogıkalyq qundylyq. Shyǵarmalardyń taqyryptyq, kórkemdik-mazmundyq sıpaty men tildik-sazdyq qurylymy ózara úılesim taýyp, balalardyń rýhanı álemin qalyptastyrýda erekshe ról atqarady.
Tomǵa iriktelip alǵan mátinder ishki janrlyq erekshelikterine baılanysty alty bólimge toptastyrylyp, olar ózinshe taraýlar men taqyryptarǵa jiktelgen. Sebebi, balalar folklorynda ǵasyrlar boıy qalyptasqan bala tárbıeleý isindegi dástúrli ǵuryptar men uǵym-túsinikterdiń, tarıhı oqıǵalardyń, aqyl-oı damýynyń kezeńdik satylary aıqyn ańǵarylady. Onda jas urpaqtyń rýhanı álemin qalyptastyrýdy murat tutatyn, bala kókiregine kórkemdik nár sińiretin, qııalyna qanat bitirip, óner tylsymyna jeteleıtin halyqtyq pedagogıkanyń mol tájirıbesi saqtalǵan. Sondyqtan mátinderdiń júıeli túrde ornalasýyna aıryqsha mán berilgen.
Tomnyń jalpy kólemi-27,5 b.t.

HAIÝANATTAR TÝRALY ERTEGІLER
73-tom
Ańdatpa
.
«Babalar sózi» serııasynyń kezekti bes tomyna qazaq ertegilik eposynyń qazynasy enip otyr. Olar janrlyq júıe boıynsha: haıýanattar týraly ertegiler, qııal-ǵajaıyp ertegiler, batyrlyq ertegiler, hıkaıalyq (novellalyq) ertegiler, satıralyq ertegiler.
Bul tomda haıýanattar týraly ertegilerdiń úlgileri top¬tastyrylǵan.
Jańadan qurastyrylyp otyrǵan bul jınaqta barlyǵy 251 mátin qamtylypty, olar janr boıynsha úsh bólimge toptalǵan. Atap aıtqanda, І bólimge 46 etıologııalyq ertek, ІІ bólimge 169 klassıkalyq ertek, ІІІ bólimge 36 mysal ertek enip otyr.
Tomǵa haıýanattar týraly erteginiń ár kezeńde, ártúrli jaǵdaıda, ártúrli adamdar tarapynan jazylyp alynǵan maǵynasy da, stıli de, tili men deńgeıi de ár qıly úlgileri engen. Bul muralardyń barlyǵy qoljazba qoryndaǵy túpnusqamen jáne sırek kezdesetin basylymdardaǵy ilki mátinmen salystyrylyp, tekstologııalyq saralaýdan ótkizilgen. Kóptegen ertek osy jınaqta alǵash ret jaryq kórip otyr, naqtyraq aıtqanda barlyǵy 70 ertek sırek kezdesetin basy¬lymdar men qoljazbadan alynyp, tuńǵysh ret usynylyp otyr.
Alǵy sózde qazaq ertegilik eposy janrlarynyń tabıǵaty, tıpologııasy, shyǵý tegi, sıýjettik quramy, sondaı-aq folklordyń basqa janrlarymen araqatynasy týraly kólemdi zertteý berilgen.
Tom sońyndaǵy ǵylymı túsinikte erteginiń osy jınaqtaǵy rettik nómiri, erteginiń aty, túpnusqanyń saqtalǵan orny, mátindi kim, qashan, qaıdan jazyp alǵandyǵy, sonymen birge jarııalanýy týraly, erteginiń halyqaralyq Aarne-Tompson katalogi júıesindegi sıýjettik tıpi jaıynda málimet berilgen. Sonymen birge ertegi sıýjetteriniń týysqan túrki halyqtary men álemniń basqa da elderindegi varıanttary men parallelderi múmkindiginshe kórsetilgen.
Tomnyń kólemi-33,5 b.t.

QIıAL-ǴAJAIYP ERTEGІLER
74-tom
Ańdatpa

«Babalar sózi» serııasynyń kezekti bul tomyna qazaq ertegilik eposynyń klassıkalyq úlgisi bolyp sanalatyn qııal-ǵajaıyp ertegiler engen. Tomda alǵash ret qazaq qııal-ǵajaıyp ertegileri halyqaralyq Aarne-Tompson júıesindegi katalog boıynsha sıýjettik tıpterge jiktelip, ǵylymı túsiniktermen jarııalanyp otyr.
Qazaq qııal-ǵajaıyp ertegileriniń taqyryby da san qıly, sıýjettik quramy da áralýan, álem halyqtarynyń ertegilerimen úndestigi de, ortaq tustary da, aıyrmashylyqtary da bar.
Tomǵa barlyǵy 110 ertegi enip otyr, mátin túrli qoljazba qorlaryndaǵy túpnusqalar boıynsha daıyndalyp, tekstologııalyq kúrdeli jumystar júrgizilgen, burynǵy jarııalanymdarda ózgeriske ushyraǵan, qyrqylyp-qysqartylǵan tustary túpnusqa boıynsha qalpyna keltirilgen.
Tomǵa engen mátinder M. O. Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń jáne Ortalyq ǵylymı kitaphananyń qoljazbalar qorynda saqtalǵan túpnusqalar, sondaı-aq HІH-HH ǵasyrlarda jaryq kórgen jınaqtar men keıbir mátinder jarııalanǵan kitaptar negizinde daıyndalǵan. Sondaı-aq Qytaı men Mońǵolııadaǵy qazaqtar arasynan jınalǵan ertekter de engen.
Tomnyń kólemi-29,5 b. t.

BATYRLYQ ERTEGІLER
75-tom
Ańdatpa

Bul basylymda túpnusqalyq negizde jarııa¬laý jónindegi burynǵy olqylyqtardyń orny toltyrylyp, jańa ǵylymı talaptar turǵysynan batyrlyq ertegilerdiń janrlyq túr retinde qalyptasý jolyna mán berilgen.
Basqa ertegi túrlerine qaraǵanda batyrlyq ertegilerdiń sany az. Onyń sebebi - janrlyq bitiminiń kúrdeliligi. Mıf pen hıkaıadan bastaý alǵan batyrlyq ertegi elementteri qııal ǵajaıyp ertegi men qaharmandyq epostyń qalyptasýyna ózek bola otyryp, óz betinshe damýy sebepti bul toptaǵy ertegilerdiń sıýjetinde, keıipker obrazynda osy janrlardyń belgileriniń baıqalýy zańdylyq. Mysaly batyrlyq ertegi men qııal ǵajaıyp ertegisine ortaq keń taralǵan ǵaıyptan týý motıviniń ózi qııal ǵajaıyp ertegilerine qaraǵanda, batyrlyq ertegide batyrdyń dara jaratylysyn dáripteýde basty ról atqarady.
Qazirgi qazaq folklorynda batyrlyq ertegilerdiń qalyptasýynyń ǵylymı negizi tujyrymdalǵan, ıaǵnı stadııalyq turǵydan batyrlyq erteginiń óziniń eki túrli sıpatyn ajyratý qalyptasty. Birinshisi: kóne (arhaıkalyq) batyrlyq ertegiler. Ekinshisi: keıingi dáýirde XVIII-XIX ǵasyrda týǵan ertegiler. Osy prıntsıp negizinde tomǵa eń aldymen kóne batyrlyq ertegiler toptastyryldy. Onan keıingi kezeńde Batyrlyq ertegilerdiń qııal-ǵajaıyp ertegilerinen irge ajyratyp ondaǵy batyr tulǵasynyń dara¬lana bastaýy men is-árekettiń naqtylana túsý jolyn kórsetý maqsatyndaǵy ertegiler mátinderi engizilgen. Olarda ári qııal-ǵajaıyptyq ári batyrlyq ertegige tán belgiler ortaq.
Túrki, mońǵol halyqtarynyń batyrlyq ertegilerinde qaharmannyń aınymas serigi tulparǵa erekshe mán beriledi. Attyń epostardaǵydaı, barlyq qaýipti aldyn ala sezip ıesine sezdire biletin, qıyn jaǵdaıda qutqara biletin qasıeti keı tusta batyr áreketimen teńbe-teń dáripteledi.
Batyrlyq erteginiń janrlyq ereksheligine saı qamtylǵan birqatar ertegiler, sırek kezdesetin basylymdar men qoljazbadan alynyp, oqyrman nazaryna alǵash usynylyp otyr.
Tomǵa engen ertegilerdiń jalpy kólemi-29,5 b.t.

NOVELLALYQ ERTEGІLER
76-tom
Ańdatpa

Bul tomda novellalyq ertegilerdiń úlgileri toptastyryldy. Jalpy novellalyq ertegiler buǵan deıingi shyqqan ertegiler jınaqtarynda «Turmys-salt» ertegilerdiń qatarynda qarastyrylyp kelgen. Al bul ertegiler óziniń sıpatty belgileri boıynsha taza «turmys-salt ertegi» emes. Birinshiden, onda turmys-salt ertegideı emes qııal-ǵajaıyptyq elementter kóp, oqıǵalar óte tańǵajaıypty, shytyrman bolyp keledi; ekinshiden, munda ertegi sıýjeti óte kúrdeli, ol bir-birinen asqan qym-qıǵash oqıǵalar tizbeginen turady. Úshinshiden, keıipkerler turmys-salt ertegidegi qaharmandardan basqa, olar óz muratyna qýlyqpen emes, aqylmen jetedi, dushpandaryn da aqylmen jeńedi. Árıne, bul ertegilerdiń turmys-salt ertegilerden aıyrmashylyǵy osymen ǵana shektelmeıdi...
Novellalyq ertegilerge jeke arnalǵan bul tomda barlyǵy 64 mátin qamtylǵan. Bul muralardyń barlyǵy qoljazba qoryndaǵy túpnusqamen jáne sırek kezdesetin basylymdardaǵy alǵashqy mátinmen salystyrylyp, tekstologııalyq saralaý¬dan ótkizilgen. Birshama ertegiler osy jınaqta alǵash ret jaryq kórip otyr.
Tomnyń kólemi-25,5 b.t.

SATIRALYQ ERTEGІLER
77-tom
Ańdatpa

«Babalar sózi» qazaq ertegilerin janrlyq-stadııalyq ereksheligine qaraı haıýa¬nattar, qııal-ǵajaıyp, batyrlyq, novellalyq dep, jeke-jeke tom daıyndap shyǵardy. Bul tom «Satıralyq ertegilerge» arnalyp otyr.
Ǵylymda satıralyq ertegilerdi jikteýdiń bir qalypqa salynǵan úlgisi joq. Tipti, slavıan ertegileriniń janrishilik túrleri ár basylymda árqalaı.
Al shyǵys pen batys halyqtarynyń tarıhı erekshelikterimen bolatyn folklorlyq janrlyq erekshelikter óz aldyna. Sondyqtan qazaq folklortaný ǵylymyndaǵy qalyptasqan ǵylymı úrdis eskerilgen.
Catıralyq ertegiler ishki mazmunyna saı synshyl ertegiler jáne kúldirgi ertegiler dep atalatyn úlken eki sala boıynsha berilgen.
Synshyl ertegilerge Aldar kóseniń, tazshanyń t.b. folklorlyq keıipkerlerdiń ústem tap ókilderin tapqyrlyqpen jeńýi, nadan moldalardy, urylardy, shyn mánindegi aqymaqtardy synaıtyn, satıralyq maqsattaǵy shyǵarmalar top¬tastyrylǵan. Al kúlkili ertegilerge ótirikter, qýlar týraly shyǵarmalar engizilgen. Bul-olardyń negizgi ereksheligi.
Usynylyp otyrǵan «Satıralyq ertegilerdiń» taǵy bir qundylyǵy-osy kezge deıin aıtylmaı, jarııalanbaı júrgen qýlar týraly shyǵarmalardyń enýi.
Bul jınaqtyń ǵylymı mańyzy - folklorlyq mátinderdiń derekkózi-qoljazbanyń ǵylymı qundylyǵy eskerilip jasalǵandyǵynda. Kóp mátin tuńǵysh jaryq kórýimen baǵaly. Tomǵa berilgen 124 mátinniń 62-si tuńǵysh ret ǵylymı aınalymǵa qosylyp, oqyrmanǵa usynylyp otyr.

QAZAQ MIFTERІ
78-tom
Ańdatpa

78-tom ultymyzdyń rýhanı murasynyń eń alǵashqy bastaý kózi-mıfterge arnalǵan. Mıfter-olar dúnıeniń jaratylysy, tirshiliktiń qalaı, qaıdan paıda bolǵandyǵy, onyń sebebi men saldary, qorshaǵan ortanyń syr-sıpaty týraly aıtylatyn, adamzattyń sábılik sanasynyń nátıjesinde paıda bolǵan ǵajaıyp áńgimeler, ańyzdar, nanym-senimder, túsinikter. Ata-babalarymyzdyń ótken dáýiri men oı-sanasynyń aıǵaǵy bolarlyq mıftik týyndylary halyqtyń rýhanı murasynan eleýli oryn alady.
Ejelden el esinde saqtalyp, urpaqtan urpaqqa aýyzsha jetken qazaq mıfterinde barsha ǵalamnyń, jer men kóktiń jaratylysy, adamzattyń paıda bolýy, tabıǵattyń san alýan qubylystary, ushqan qus, júgirgen ań, jan-janýardyń túp-tórkini, minez-qulqy, qadir-qasıet erekshelikteri jaıyndaǵy mıftik túsinikter men uǵymdar baıandalady.
Aspan deneleri týraly mıfterdiń basty ózgesheligi men kónelik sıpaty-aspan deneleriniń bir zamandarda adam bolǵandyǵy jáne olardyń belgili bir sebeptermen (keıde, tipti, sebepsiz) Aıǵa, Kúnge, juldyzdarǵa aınalǵandyǵy. Keıbir týyndylarda osy kúnge deıin adam retinde túsindiriledi, áli sol adamdardyń is-áreketin qaıtalap júrgendigi beınelenedi.
Qazaq mıfteriniń taǵy bir eń baıyrǵy túrleriniń biri - jan-janýarlardyń (ósimdikter) qalaı paıda bolǵandyǵy týraly aıtylatyn túrleri. Bulardyń birazy adamdarǵa da qatysty. Ásirese bir kezdegi adamdardyń jan-janýarlarǵa, jándikterge, qustarǵa nemese olardyń adamǵa aınalǵandyǵy jaıynda mıfter óziniń qarabaıyrlyǵymen ǵana emes, logıkalyq-qurylymdyq júıesiniń de birtektestigimen erekshelenedi. Mıftik sananyń alǵashqy kezeńinde adamnyń janýarǵa ne basqa zattarǵa aınalýynyń sebepteri aıtyla bermegen. Keıinirek mundaı qubylýdyń sebepterin qarǵystan, ýádeni oryndamaǵannan, jazalaýdan, sharshaǵandyqtan dep negizdeý oryn aldy. Qazaq dalasynyń jer-sý, taý-tas, ózen-kólderine qatysty aıtylatyn mıfteri osyndaı qubylýdyń nátıjesinde paıda bolǵan.
Tomdy daıarlaý barysynda, tańdap alynǵan mátinderdiń erekshelikterine aıryqsha mán berilip, jan-jaqty saraptaýlar jasalǵan.
Tomnyń jalpy kólemi-28,0 b.t.

MOŃǴOLIıADAǴY QAZAQ FOLЬKLORY
79-tom
Ańdatpa

Bul tom Mońǵolııadaǵy qazaq folkloryna arnalǵan.
Mońǵolııadaǵy qazaqtardyń murasyn jınaý sharalary XIX ǵasyrdyń ekinshi jartysynan bastaý alady.
Keıingi bir ǵasyrdyń aıasynda Mońǵolııa qazaqtarynyń arasynan jınalyp, qaǵazǵa túsirilgen týyndylardyń jalpy qazaq folklorymen birtutas tamyrlastyǵy bolǵanymen, ózindik erekshelikteri bar ekendigin eskere otyryp júıelendi.
XIX ǵasyrdyń aıaǵy men XX ǵasyrdyń bas kezinde halyq arasynda zar sarynyndaǵy tolǵaýlar kóptep týyndady. Zar sarynyndaǵy óleńderde qoǵamdyq-áleýmettik másele basty emes, jeke tulǵanyń qaıǵy-muńy, taǵdyr-talaıy, qýanysh-kúıinishi, bolmasa sol qıyndyqtarǵa qarsy tabandylyǵy, kúresi, keıde erligi qospasyz, shynaıy baıandalady.
«Babalar sózi» toptamasynyń 79-tomyna usynylyp otyrǵan janrlar joǵaryda kórsetilgen júıe boıynsha daıyndaldy.
Tomnyń kólemi-26 b.t.

TOPONIMDІK AŃYZDAR
80-tom
Ańdatpa

«Babalar sózi» serııasynyń bul tomy qazaq folklorynyń erekshe bir janry-ańyzǵa arnalady, sonyń ishinde qazaqtyń halyq prozasyna jatatyn toponımdik ańyzdar jınaqtalǵan.
Toponımdik ańyz - belgili bir jer-sýdyń, ózen-kóldiń, taý-tastyń atalý sebebi, sol jerlerdegi oqıǵalardyń sol ataýlarǵa baılanysyn baıandaıtyn áńgime.
Bul tomǵa QR BǴM ǴK M.O. Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýty qyzmetkerleriniń ár jyldary ǵylymı, ádebı-folklorlyq jáne etnografııalyq ekspedıtsııalar kezinde el arasynan jınalǵan materıaldary, sondaı-aq buryn-sońdy jaryq kórgen ártúrli kitaptardaǵy ańyzdar enip otyr.
Ár kezeńderde jáne túrli aımaqtardan jınaqtalǵan halyq týyndylary nusqalyq erekshelikterine baılanysty tekstologııalyq turǵyda saraptalyp, birneshe varıanty qatar berilgen. Ańyzdardy daıyndaý barysynda mátinderdegi eldi meken, ózen-kól, taý-tastar jaıly anyqtamalar tomnyń sońyndaǵy túsiniktemelerge berilgen. Sondaı-aq M.O.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtý¬ty men Ortalyq ǵylymı kitaphananyń qorlarynda saqtalǵan qoljazbalar, sırek kitaptar, basylymdar zertteý nysanasyna alynyp, qadim, tóte, latyn jazýlarynda hatqa túsken mátinder búgingi qoldanystaǵy álipbıge kóshirildi jáne shyǵarmalardyń túpnusqadaǵy sóz qoldanysy tolyq saqtalǵan.
Tomnyń jalpy kólemi-26,0 b.t.

ShEJІRELІK JYR-AŃYZDAR
81-tom
Ańdatpa

Oqyrman nazaryna usynylyp otyrǵan 81-tom qadym zamannan beri qaımaǵy buzylmaı kele jatqan halyq shyǵarmashylyǵynyń kóne janrynyń biri-«Shejirelik jyr-ańyzdarǵa» arnalǵan. Jalpy qazaq shejiresi rý-taıpa, ulys, ult shejiresi, tóreler men qojalar, tóleńgitter shejiresi bolyp jikteletini belgili. Olar ishki janrlyq belgileri boıynsha: jyr-shejire, qarasóz jáne keste shejire bolyp bólinedi.
Urpaqtan urpaqqa aýyzsha taralyp kelgen shejire-ańyzdar- qazaq halqynyń san ǵasyrlyq tarıhnamasy, tutas bir ulttyń ósý-órbý joldary. Aldymen, ár taıpanyń, rýdyń, atalyqtyń keste shejiresi, soǵan baılanysty ańyzdar qarasóz kúıinde atadan balaǵa jetip, ózge nusqalary arqyly tolyǵyp otyrdy. Keıin rý aqsaqaldarynan estigen shejirelik júıe men ańyzdardy aqyn-jyraýlar, jyrshylar óleń-jyrǵa aınaldyryp, el ishine taratyp kelgen. Olardyń kópshiligi arnaıy bir sıýjettik jelige qurylmaı, qazaqtyń túp-teginen jyrlaýshynyń ózine deıingi shejire tizbektelip, jyr úlgisine túsirilgen. Alaıda ata-tegin, olardyń tynys-tirshiligin, qoǵamdaǵy atqarǵan rólin, qadir-qasıetterin, bolmasa erlik isteri men eli úshin atqarǵan eleýli eńbekterin kórkem beıneleıtin tustary da kezdesip otyrady.
Tomǵa engizilgen shejirelik jyr-ańyzdardyń mátinderimen jeke-jeke tanysa otyryp, joǵaryda aıtylǵandaı, olardyń aýyzdan aýyzǵa taraǵan, bolmasa hatqa túsken belgili bir ańyzdyń jelisimen jyrlanǵanyn aıqyn ańǵarýǵa bolady.
«Babalar sózi» serııasynyń jalpy ustanymdaryna baılanysty shejireler túzetilmeı, túpnusqa boıynsha jiberilgen.
Tomnyń jalpy kólemi-27,0 b.t.

Shejirelik jyr-ańyzdar
82-tom
Ańdatpa

Serııanyń 82-tomy da «Shejirelik jyr-ańyzdarǵa» arnalǵan.
«Babalar sózi» serııasynyń osy 82-tomyna da M.O.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýty men Ortalyq ǵylymı kitaphananyń qoljazba qorlarynda saqtalǵan Buzaýbaı Jaılaýbaevtyń «Adam atadan bergi shejire», Esenǵalı Bókenbaevtyń «Atamyz Ánes sahabadan bergi shejire», Naýryzbek jyraýdyń «Shejire», Álimbaı Álıasqarovtyń «Qazaq shejiresi», Shádi Jáńgirovtiń «Dúnıe júzindegi halyqtardyń taıpa, rýlarǵa bólinýi», Búrkitbaı Aıazbaıulynyń «Sary Úısin shejiresi», Satan Ámireulynyń «Shejire-dastan», Erik Meıirmanovtyń «Orta júz Naıman Qaramolda urpaǵy» jáne shyńjańdyq qandastarymyz Nyǵmet Myńjanı men Ábdirashıt Baıbolattyń «Maıqy (Qazaq) týraly shejire» jyrlary, sondaı-aq «Dala ýalaıaty» gazetiniń 1889 jylǵy 28-30 sandarynda jarııalanǵan «Naımannyń jeti atalarynan belgili rýlaryn baıan qylamyz» atty qysqasha óleń-shejire qamtyldy.
Shejire jazý mol ýaqytty, úlken biliktilikti, tózimdilikti talap etedi. Shejireshilerdiń aldynda da kúrdeli máseleler az bolmaǵan. Birinshiden, olardyń keıbireýleri túrli kitaptarǵa súıenip, qazaq ultynyń túptegin Muhammed paıǵambardan shyǵarsa, ekinshileri Shyńǵys hannyń urpaqtarynan taratady. Ekinshiden, shejireshiler úsh júzge jatatyn rýlardy birkelki bile bermeıtindikten, meılinshe óz rýyna keń toqtalyp otyrýǵa beıim bolady. Sondyqtan rý ataýlaryn jetkizýde, olar týraly ańyzdardy baıandaǵanda kóp olqylyqtar ketip jatady. Tomǵa usynylyp otyrǵan mátinder qoljazba negizinde daıyndalǵandyqtan, sondaı-aq «Babalar sózi» serııasynyń jalpy ustanymdaryna baılanysty shejireler túzetilmeı, túpnusqa boıynsha jiberilgen.
Tomnyń jalpy kólemi-27,0 b.t.

Shejirelik ańyzdar
83-tom
Ańdatpa

Oqyrman nazaryna usynylyp otyrǵan 83-tom joǵarydaǵy janrlyq ret boıynsha ańyzdardyń 4-tomy bolyp sanalady.
Shejirelik ańyzdar-búginde irgeli el, memleket quraýshy qazaq ultynyń búkil qalyptasý tarıhyn kórkem beıneli túsindiretin kóne zamannan bergi túrki, oǵyz, moǵol, noǵaı, tatar taıpalarynyń jáne olardy halyq retinde biriktirýshi uly tulǵalary: Oǵyz han, Shyńǵys han, Alasha han men halyqtyń ataýy «Qazaq» dep, al onyń jalpy halyqtyq urany «Alash» dep atalýynyń, olardyń «úsh júz» bolyp bólinýiniń, belgili bir taıpanyń, rýdyń, onyń ishinde rý atalyǵynyń atalýynyń, sonymen birge qazaq halqynyń úsh júzine kirmeıtin, biraq ony quraýǵa qatysqan qaýymdar: tóreler, sahabalar, qojalar, shalaqazaq t.b. atalýy, qysqasha aıtqanda, qazaqtyń halyq bolyp qalyptasýy týraly baıandalatyn ańyz-áńgimeler.
Bul ańyzdar negizinen qazaqtyń jalpy shejiresinde jáne ár júzdiń, rýdyń jeke shejireleri ishinde, onyń quramdas bóligi retinde kezdesetini onyń basty ereksheligi ekenin aıta ketken jón. Qazaqtyń ata-tegi týraly ańyzdarda negizinen bir-birinen uqsas belgili sıýjetter jáne qalyptar kórinis beretini baıqalady. Olarda negizinen ul balanyń jaýgershilikte jurtta qalýy, ony basqa bir rýdyń adamdary taýyp alyp, asyrap, qatarǵa qosýy sıýjeti, sondaı-aq aǵasy ólgen jas jesir ámeńgerlikpen qaınysyna nemese sol rýdyń adamyna turmysqa shyǵyp, keıin odan týǵan urpaqtardyń bir qaýym el bolýy nemese rý-taıpaǵa syrttan qaýip tóngende sol eldiń belgisiz jas jigiti óz atasynyń atyn uran etip, jaýdan elin, jurtyn qutqaryp, uranǵa aınalýy oqıǵasy sııaqty birneshe belgili sıýjetter jıi kezdesip otyratyny ańǵarylady...
Tomda eshbir júzge, rý-taıpaǵa, rý ishindegi atalarǵa eshqandaı basymdyq berilmeı, olar ǵylymı basylymynyń ustanymdaryna sáıkes qarastyrylyp, múmkindiginshe, kórkemdik sıpatyna qaraı, túpnusqa negizinde daıyndalǵan.
Tomnyń jalpy kólemi-28,0 b.t.

Kúı ańyzdar
84-tom
Ańdatpa

Kúı ańyzdary-qazaq mádenıetiniń bastaýlarymen sabaqtasyp jatqan birtutas rýhanı qubylys. Ańyzdardyń túp-tamyryna nazar aýdarǵanda, olar halyqtyń rýhanı áleminde aıyryqsha orny bar, ǵasyrlar qoınaýynan bastaý alatyn dástúrli mura ekendigin ańǵarýǵa bolady. Oǵan Qorqyt atadan bastap búgingi kúnge deıin úzilmeı kele jatqan kúı óneri, olardyń shyǵý tarıhyna baılanysty aýyzdan aýyzǵa tarap, keıingi urpaqqa jetken ańyzdar aıqyn dálel bola alady. Kúı ańyzdar halyqtyǵymen qosa, sınkretti sıpatymen de erekshelenedi. Bul arada kúı men kúıshiniń, kúı men ańyzdyń, kúı tarıhy men ony aıtýshylardyń jáne kúıdi oryndaýshylardyń arasyndaǵy ajyraǵysyz baılanystyń barlyǵyn árdaıym este ustaǵan abzal.
Tomnyń alǵashqy bólimi «Halyq kúıleriniń ańyzdary» atalyp, avtory belgisiz týyndylar týraly ańyzdar toptastyrylǵan bolsa, «Kúı jáne kúıshiler jaıyndaǵy ańyzdar» atty ekinshi bólimde Qorqyt atadan bergi kezeńderde ómir súrgen kúıshilerdiń shyǵarmalaryna qatysty ańyzdar jınaqtaldy.
Toptamanyń ustanymdaryna sáıkes berilip otyrǵan mátinder ǵylymı qosymshalarmen qamtamasyz etilip, rettik sanmen nómirlendi.
Tomnyń jalpy kólemi-27,0 b.t.

Tarıhı ańyzdar
85-tom
Ańdatpa

Oqyrman nazaryna usynylyp otyrǵan 85-tom kóne zamandardan beri qaımaǵy buzylmaı kele jatqan halyq shyǵarmashylyǵynyń kóne janrynyń biri «Tarıhı ańyzdarǵa» arnalyp otyr. Halyq prozasynyń bul janry ilgergi-bergi kezeńderde jekelegen handarǵa, batyrlarǵa, basqa da tarıhı tulǵalarǵa arnalǵan jınaqtarda, baspasóz betterinde, hrestomatııalyq oqýlyqtarda jarııalanǵanymen, ǵylymı turǵyda jınaqtalyp, júıelenip arnaıy basylymdary jaryq kórgen emes.
Toptamada ár ańyzdyń qolda bar nusqalarynyń tolyq qamtylýy-ǵylymı basylymdardyń ustanymdaryna tolyq jaýap beredi.
Toptamanyń ustanymdaryna sáıkes berilip otyrǵan mátinder ǵylymı qosymshalarmen qamtamasyz etilip, rettik sanmen nómirlengen.
Tomnyń jalpy kólemi-26,0 b.t.

Tarıhı ańyzdar
86-tom
Ańdatpa

«Babalar sózi» toptamasynyń kezekti 86-tomyna Jońǵar shapqynshylyǵy kezeńinde Qazaq Ordasynyń memlekettiligin, halqynyń táýelsizdigin saqtap qalýda erekshe ról atqarǵan Tóle, Qazybek, Áıteke sııaqty el tutqasy bolǵan kemeńger bılerdiń el tutastyǵyn, rýaralyq yntymaq-birlikti saqtaýdaǵy eren eńbekterin, daý sheshýdegi ádildigin, qaıratkerlik tulǵalaryn somdaıtyn, Abylaı syndy aıbyndy hannyń kózsiz erligin, qolbasshylyq, uıymdastyrýshylyq qabiletin, el basqarýdaǵy ózindik qyrlaryn, dıplomatııalyq is-tájirıbelerin ashyp kórsetetin, Qarakereı Qabanbaı, Qanjyǵaly Bógenbaı, Múıizdi Ótegen, Shaqshaq Jánibek, Súıindik Oljabaı, Malaısary, Baltakereı Tursynbaı sekildi dańqty batyr-qolbasshylardyń joryq joldaryn baıandaıtyn ańyzdar engizilgen. Bul týyndylar «Kemeńger úsh bı týraly ańyzdar», «Abylaı hanǵa baılanysty ańyzdar», «Batyr-qolbasshylarǵa qatysty ańyzdar» atty bólimderdiń aıasynda toptastyrylǵan.
Taǵy bir eskere ketetin jaıt-tomǵa bir ańyzdyń birneshe nusqalary qatar berilgen. Mysaly, Qazybektiń «qaz dýysty» atalýyna baılanysty ańyzdyń jeti nusqasy, Abylaı hannyń (Sabalaqtyń) jekpe-jekte alǵash kózge túsýi jónindegi ańyzdyń bes nusqasy, bolmasa hannyń ólimi týraly birneshe nusqalar alynyp otyr.
Halyq prozasynda bir-birine mazmundyq jaǵynan óte jaqyn janrlar az emes. Bul rette shyǵarmanyń mazmunyna tereń mán berilip, tarıhı negizi bar ańyzdar iriktelip alynǵan.
Tomnyń jalpy kólemi-28,0 b.t.

Tarıhı ańyzdar
87-tom
Ańdatpa

Serııanyń 87-tomy da kóne zamandardan beri úzilmeı kele jatqan halyq shyǵarmashylyǵynyń asa kólemdi janrynyń biri «Tarıhı ańyzdarǵa» arnalyp otyr.
Oqyrmandarǵa jol tartyp otyrǵan 87-tomǵa HVІІІ ǵasyrdaǵy qazaq qoǵamyn, tarıhı oqıǵalardy, el táýelsizdigin saqtap qalǵan bı-sheshenderdiń, elbasylarynyń, batyrlardyń jońǵar shapqynshylarymen ótkizgen kúresterin, el yntymaǵyn, rý-taıpalar arasyndaǵy tatýlyqty, birlikti sýretteıtin ańyzdar usynyldy.
Tomnyń qurylymy «Bıler týraly ańyzdar», «Batyrlar jónindegi ańyzdar» atty bólimder aıasynda júıelenip, Bekbolat, Tilenshi, Álmerek, Sapaq, Tolybaı, Qarabas, Dosbol, Baıdaly, Keldibek, Janaıdar, Jańabatyr, Qarqabat, Dosaı, Esenkeldi, Edige, Eskeldi, Qaramende, Qaban, Balpyq bılerdiń, sondaı-aq Shaqshaq Jánibek, Kereı Jánibek, Jıdebaı, Jasybaı, Dáýletbaı, Malaısary, Ájibaı, Raıymbek, Balaǵaz, Baıǵozy, Túlkibaı, Sarkóz, Túgel, Iteke, Berden, Nurbaı, Sherýbaı, Jalańtós, Jarylǵap, Oraz, Elshibek, Tomash, Aıtbaı, Áldebek, Bódene, Jarylǵap, Baıan, Seńkibaı, Boranbaı, Sataı, Berdiqoja, Jolaman, Baıserke, Bódes, Shegir, Aralbaı, Quttyǵaı, Qaraqul, Áıteı, Taýasar, Aldııar, Qarash, Shońaı, Espembet, Kótentaı, Jaýǵash, Qýatbek, Medetbek, Serǵazy, Sámen, Qorlybaı, Bólek, Sary, Súgir, Jantaılaq, Juryn, Qozúı, Qoıgeldi, Mamaı, Myńbaı, Shotan batyrlardyń beınesin somdaǵan ańyzdar kirgizildi.
Toptamanyń ustanymdaryna sáıkes berilip otyrǵan mátinder ǵylymı qosymshalarmen qamtamasyz etilip, rettik sanmen nómirlendi.
Tomnyń jalpy kólemi-27,0 b.t.

Tarıhı ańyzdar
88-tom
Ańdatpa

88-tomǵa HVІІІ ǵasyrdyń aıaǵy men HІH ǵasyrdaǵy qazaq qoǵamyn, tarıhı oqıǵalardy, áli de bolsa el táýelsizdigin saqtap qalǵysy kelgen han-sultandardyń, elbasylarynyń, batyrlardyń syrtqy jaýlarmen ótkizgen kúresterin, olardyń ult-azattyq sıpattaǵy kóterilisteri men qozǵalystaryn sýretteıtin ańyzdar usynyldy.
Tomnyń qurylymy «Syrym batyr týraly ańyzdar», «Jáńgir han, Isataı-Mahambet jáne olardyń mańyndaǵy batyrlarǵa qatysty ańyzdar», «Kenesary-Naýryzbaı men kóterilisshi batyrlar jónindegi ańyzdar», «HІH ǵasyrdaǵy ózge de tarıhı tulǵalarǵa baılanysty ańyzdar» atty bólimder aıasynda júıelenip, atalǵan qaıratkerlerden syrt Nuraly, Bókeı handardyń, Esim, Baımaǵambet, Sarjan, Esenkeldi, Ahmet, Syzdyq sultandardyń, Móńke, Bóken, Shombal, Úki, Bóltirik, Qunanbaı, Sarybaı syndy bı-sheshenderdiń, Janqoja, Aǵybaı, Buǵybaı, Buqarbaı, Naýsha, Qoısary, Qonaqbaı, Baıseıit, Saýryq, Iman sııaqty ondaǵan batyrlar men Shernııaz, Janaq, Súıinbaı, Aqan seri sekildi aqyndardyń beınesin somdaǵan ańyzdar qamtyldy.
Toptamanyń ustanymdaryna sáıkes, berilip otyrǵan mátinder ǵylymı qosymshalarmen qamtamasyz etilip, rettik sanmen nómirlendi.
Tomnyń jalpy kólemi-27,0 b.t.

Ańyzdyq jyrlar
89-tom
Ańdatpa

«Babalar sózi» serııasynyń 89-tomy jyr úlgisindegi ańyzdarǵa, ıaǵnı «Ańyzdyq jyrlarǵa» arnalǵan.
«Ańyzdyq jyrlardyń» negizgi taqyryptary ár dáýirdegi tarıhı tulǵalarǵa, qoǵam qaıratkerlerine (Aldarkóse, Alasha han, Qorqyt, Asanqaıǵy t.b.) jáne aspan deneleri men jer-sý ataýlaryna (Sholpan, Esekqyrǵan, Saıram, Qyzqulaǵan t.s.s.) baılanysty bolyp keledi. Bul rettegi aspan denelerine qatysty áńgimeler halyqtyń mıftik sanasymen birge týyndap, jad arqyly urpaqtan-urpaqqa taralyp, keıin jyrǵa aınalǵany aıqyn kórinedi. Tipti, keıbir tarıhı, mekendik ańyzdardyń HH ǵasyrdyń birinshi jartysynda jyrlanyp, jyrshylardyń shyǵarmashylyǵyna engendigine kóz jetkizýge bolady.
89-tomnyń qurylymy «Tarıhı tulǵalar men qaıratkerler týraly ańyzdyq jyrlar», «Toponımdik ańyzdyq jyrlar» atty bólimder aıasynda júıelenip, aldyńǵy bólimde «Aldarkóse, «Alasha han», «Qorqyt», «Asanqaıǵy» (2 nusqasy) sııaqty jyrlar, keıingi bólimde «Esekqyrǵan», «Qyzqulaǵan», «Edil men Jaıyq batyr», «Saıram ańyzy», «Shaıabaı» syndy týyndylar qamtylǵan.
Toptamanyń ustanymdaryna sáıkes berilip otyrǵan mátinder ǵylymı qosymshalarmen qamtamasyz etilip, rettik sanmen nómirlengen.
Tomnyń jalpy kólemi-27,0 b.t.

Ǵuryptyq folklor
90-tom
Ańdatpa

Qazaq folklorynyń eń bir kóne janrlarynyń biri - ǵuryptyq folklor. Halyq shyǵarmashylyǵynyń bul túrleri ejelgi zamandardan beri adam balasymen, onyń turmys-tirshilik, áleýmettik salt-sana, dástúr, din, kásip tárizdi ómirlik basty qundylyqtarymen qabattasa, kezektese, sabaqtasa damyp kelgeni málim.
Maýsymdyq ǵuryp folklorynyń úlgileri kóbinese, kóne salttyq yrym-joralǵylar oryndalatyn ulttyq kúntizbelik merekeler kezinde nemese dinı meıram kúnderi aıtylady. Máselen, mundaı taqyryptaǵy shyǵarmalarǵa ramazan aıynyń sońyndaǵy «oraza aıty» kezinde jıi aıtylatyn «jarapazan» óleńderin jatqyzýǵa bolady. Mundaı óleńderdiń mazmuny ádette, Islam dini men onyń negizgi zańdaryn nasıhattaýmen bastalyp, Muhammed (s.a.s.) paıǵambardy madaqtaýmen jalǵasady. Sondaı-aq jarapazan aıtýshylar úı ıesin, onyń báıbishesi men balalaryn da maqtap óleńge kiristirýdi de dástúrge aınaldyrǵan.
Bul tomǵa qazaq arasyna keń taraǵan jarapazan óleńderiniń 30-ǵa jýyq úlgileri enip otyr. Olardyń basym kópshiligi buryn jarııalanbaǵan.
Sondaı-aq kezekti tomǵa ǵuryptyq folklordyń kóne túrleriniń biri - «naýryz» óleńderi de enip otyr. Naýryz meıramy qazaqta «Ulys kúni» dep atalady. Bul maýsymdyq ǵuryp folklorynyń ejelgi nanym-senimdermen, Qyzyr Ata týraly ańyzben, dıhanshylyqpen, jyl maýsymynyń aýysýymen, tipti, qazaqtyń tektik shejiresimen baılanysty týǵan mıftik, ańyzdyq sıpattaǵy halyq ádebıeti úlgileri ushyrasady.
Ǵuryptyq folklordyń kólemdi salasyn otbasylyq ǵurypqa qatysty «salt» óleńderi quraıdy. «Babalar sózi» serııasynyń 90-tomyna syńsý, qoshtasý óleńderiniń-36, aý-jar, jar-jar úlgileriniń 15-ke jýyq, betashar óleńderiniń-36, toıbastardyń - 24 nusqasy usynylyp otyr. Eskeretin nárse-osy tomǵa quttyqtaý, kórimdik, neke qııar sekildi dástúrli rásimdik 8 ǵuryptyq folklor óleń engen.
Tomnyń sońǵy bóligi qyz ben jigittiń aıtystarymen aıaqtalady. Osy tomǵa engen 35 aıtystyń kópshiligi buryn jaryq kórmegen tyń dúnıeler.
Tomnyń jalpy kólemi-27,0 b.t.

Ǵuryptyq folklor: Muń-sher óleńderi
91-tom
Ańdatpa

Memlekettik «Babalar sózi» serııasynyń «Muń-sher» óleńderi dep atalatyn kezekti bul 91-tomy jerleý ǵurpynyń janrlyq túrlerin túgel qamtýdy maqsat etken. Tomda adamdy aqtyq saparǵa attandyrýdyń ǵasyrlar boıy qalyptasqan jón-joralary men oǵan qatysty folklor úlgileriniń negizgi júıesin saqtaı otyryp, Ulttyq jáne Ortalyq ǵylymı kitaphanalar men ÁÓI-diń qoljazba qorlaryndaǵy mátinder, folklorlyq ekspedıtsııa materıaldary paıdalanylǵan.
Búgingi kúni jerleýden keıingi azalaý rásimderiniń ústinde (jetisi, qyrqy, jyly) «Muń-sher óleńderi» sırek aıtylady. Onyń ornyn Quran súreleri almastyrady. Degenmen keıbir dástúrdi ustanatyn otbasylaryndaǵy aıtylatyn «Muń-sher óleńderiniń» túrli sıpatyn tanytý maqsatyndaǵy mátinder de berilip otyr. Jalpy alǵanda, jerleý ǵurpyna qatysty folklor úlgileri túrli damý, ózgerý zańdylyqtaryn basynan keshirgenimen, búgingi ómir qubylysynda da kórinis taýyp otyr. Bul halyqtyń qaıǵy salmaǵynan seıilý úshin sóz qudiretinen taıanysh tabýǵa talpynatyn ejelgi dástúrimen tamyrlas.
Tomnyń jalpy kólemi-27,0 b.t.

Ótirik jáne mysaldar.
92-tom
Ańdatpa

Qazaq folklorynyń halyq arasynda búgingi kúnge deıin jalǵastyǵyn taýyp, úzilmeı kele jatqan kóne janrlarynyń qataryna ótirik pen mysaldardy jatqyzýǵa bolady.
Folklorlyq muralardyń bul túrleri ejelgi zamandardan beri qazaq halqynyń ulttyq bolmysymen, salt-dástúrimen, turmys-tirshiligimen, kásibimen qat-qabat baılanysta týyndap otyrǵan. Olar ázil, syqaq túrinde halyqtyń kóńiline qonbaǵan jaǵymsyz qylyqtardy shenep, kúlki arqyly oılantýǵa qurylady.
Ótirik mazmundaǵy týyndylarda sýretteletin sıýjetter, oqıǵalar, epızodtar ár zamandarda ómir súrgen adamdardyń kóz aldyndaǵy zattarǵa, jándikter men jan-janýarlarǵa, ań- qustarǵa baılanysty, olardyń adamdarmen qarym-qatynasy is-áreketter arqyly kórinis berip otyrady. Oqıǵalar jelisinde shyndyqtan tysqary, tyńdaýshy qaýym ılanbaıtyn, tartymdy, ári kúlkili kórinister qamtylady.
Halyq mysaldarynda dúnıedegi túrli tirshilik ıeleriniń kórkem beıneleri arqyly adamdardyń minez-qulyqtaryn, is-áreketterin tuspaldap, meńzep, astarlap aıtý tásilderi qoldanylady. Munda eldiń burynǵy saltyndaǵy jaǵymsyz ádet-ǵurpy men tirshiligi minelip, ázil-ájýa kórikteý, beıneleý, shendestirý, ásireleý negizinde synǵa alynady. Tyńdarman tuspaldap aıtylǵan jaıdy, astarly oıdy ishki túısigimen sezinip, óz betinshe topshylaýǵa, túıin-qorytyndy jasaýǵa múmkindik alady. Mysaldardyń da óleń-jyr, qarasóz, aıtys úlgileri kezdesedi.
«Babalar sózi» júz tomdyq serııasynyń kezekti 92-tomyna halyq arasyna keń taraǵan 20-ǵa jýyq ótirik óleń men olardyń nusqalary, sondaı-aq jyr úlgisindegi eki týyndy (nusqalarymen) engizilgen.
Tomnyń jalpy kólemi-27,0 b.t.

Magııalyq folklor
93-tom
Ańdatpa

Qazaq halqynyń ulttyq salt-dástúrimen, sana-senimimen, bolmys-tirshiligimen, rýhanı tabıǵatymen birge jasap, bite qaınasyp, tek HH ǵasyrdyń ekinshi shıreginen birtindep umytyla bastaǵan kóne janrlardyń biri-magııalyq folklor. Halyqtyń magııalyq sıpattaǵy bul týyndylary-halyq qundylyqtarynyń asa qyzǵylyqty, tanymdyq, tárbıelik mańyzy óte zor bóligi. Olardy ózindik saz-áýeni, poetıkalyq formasy men kórkemdik sıpaty, mazmundyq erekshelikterine qaraı alǵys, qarǵys, bata, tús jorý, tyıym, duǵa oqý, arbaý, jalbaryný, baqsy saryny, dýalaý, bal ashý, ushyqtaý, alastaý, qurt kóshirý, jyn shaqyrý t.b. dep júıeleýge bolady.
Jaratylys dúnıesiniń tolyp jatqan qupııa syrlaryna tabynyp, ony jumbaq dúnıe retinde sezinetin halyqtyń nanym-seniminen týyndaǵan óleń, jyrlar kóptep saqtalǵan.
Baqsylar sarynynyń negizgi maqsaty-túrli syrqattardy daýalaý, emdeý. Qobyz sazy men sóz qudiretiniń úndesýi-baqsynyń emdeý quraly bolyp sanalsa, arbaýda sóz ben is-árekettiń araqatynasy zor ról atqarady. Al kóshpeli qazaqtyń san ǵasyrlyq emshilik kásibinen týyndaǵan bádik jyrlarynyń HH ǵasyrdyń alǵashqy kezeńine deıingi ómirlik máni óte zor bolǵany barshaǵa málim.
«Babalar sózi» júz tomdyq serııasynyń kezekti 93-tomyna halyq arasyna jınalǵan, sondaı-aq túrli jınaqtarda, basylymdar betterinde jarııalanǵan 30-ǵa jýyq bádik óleńderdiń, 56 arbaý jyrlarynyń, 46 baqsy saryndarynyń, 260-tan astam bata men alǵys, 156 qarǵys, 590-ǵa jýyq tyıym sózderdiń mátinderi men olardyń nusqalary engizilgen.
Tomnyń jalpy kólemi-27,0 b.t.

Tús jorý jáne yrymdar
94-tom
Ańdatpa

Álemniń ózge ulttary sııaqty halqymyzben birge jasap, qaımaǵy buzylmaı kele jatqan magııalyq folklordyń bir túri-tús kórý jáne ony jorý. Qazaqtyń dástúrli mádenıetinde erekshe oryn alǵan tús kórý men ony jorýdaǵy túrli nanym-senimder, yrymdar adamnyń oılaý tabıǵatyn, onyń jan júıesindegi san alýan sezimdik qubylystardy tanyp bilýge múmkindik beretin baǵa jetpes qundy derekter bolyp tabylady.
Túste adam sanasy sheńberden shyǵyp, shetsiz-sheksiz álemdi ıgeredi, keńistik pen ýaqytqa táýeldi bolmaıdy. Sondyqtan tústi kórýden góri, ony jorýǵa erekshe mán berilip otyrǵan.
«Babalar sózi» júztomdyq serııasynyń 94-tomyna tús jorýdyń tańdaýly degen birneshe ǵana túrleri, tańdamaly folklorlyq muralardaǵy azdaǵan kórkem úzindileri, tús jorýǵa qatysty nanym-senimderdiń birneshe úlgileri ǵana tańdalyp, tarazylanyp, júıelenip jınaqtalǵan. Yrym sózder de - qazaqtyń dástúrli mádenıetiniń, ásirese halyq ádebıetiniń urpaqtan-urpaqqa aýyzsha tarap, irgesi sógilmeı kele jatqan quramdas bóligi. Qazaq yrym sózderiniń túp-tórkini jalpy adamzatqa ortaq rýhanı qaǵıdalarmen toǵysyp otyrǵanmen, ózindik ulttyq aıshyqtarmen, salt-dástúrmen, tálim-tárbıemen erekshelenedi. Yrym sózder: tabıǵat, bala tárbıesi, tórt-túlik, ǵuryp, as-sý, týystyq, saıatkerlik t.b. san-alýan taqyryptardy qamtıdy.
Tomnyń jalpy kólemi-27,0 b.t.

Hıkaıattar
95-tom
Ańdatpa

Oqyrman nazaryna usynylyp otyrǵan 95-tom halyq prozasynyń ilgergi-bergi kezeńderde jeke jınaq retinde jarııalanbaǵan, ári irgeli túrde zerttelmegen salasy - hıkaıattarǵa arnalady. Qazaq hıkaıattary taqyryby men sıýjettik oqıǵasyna qaraı kitabı jáne dinı oqıǵalardyń jelisine qurylady. Dálirek aıtqanda, bul janrda túrli áýlıe-ánbıege, paıǵambarlarǵa, bolmasa Islam dininiń mıfologııasyna negizdelip, shyndyq pen qııaldyń elementteri kiriktirile oty¬ryp tarıhı tulǵalar, oqıǵalar kórkem ásirelenip baıandalady.
Ár hıkattyń qolda bar nusqalarynyń tolyq qamtylýy ǵylymı basylymdardyń ustanymdaryna tolyq jaýap beredi.
Tomnyń jalpy kólemi-27,0 b.t.

Aýyzeki áńgimeler
96-tom
Ańdatpa

Oqyrmandar men ǵylymı ortanyń nazaryna usynylyp otyrǵan «Babalar sóziniń» 96-tomy keıbir qurama jınaqtarda, hrestomatııalarda, gazet-jýrnaldarda jarııalanyp kelgenimen, ǵylymı turǵyda tolyq júıelenip, arnaıy jınaq retinde basylym kórmegen halyq prozasynyń úlken bir salasy - Aýyzeki áńgimelerge, naqtylap aıtqanda, onyń janrlyq túri - tarıhı aýyzeki áńgimelerge arnalǵan.
Aýyzeki áńgimede belgili bir oqıǵa senimdi, ári kórkem tilmen baıandalady. Ol shaǵyn bolǵanymen, ózine tán baıandalý tásili, kórkemdik júıesi, kompozıtsııalyq, sıýjettik qurylymy bolady. Onda baıandalatyn oqıǵanyń jelisi asa keń ýaqyt keńistigin qamtymaıdy jáne halyq prozasynyń ózge janrlaryna qaraǵanda, taralý aıasy shekteýli, nusqalyq úlgileri neken-saıaq. Kóbinese, aıtýshy óziniń basynan keshirgen jaıttardy, bolmasa jeke basy qarym-qatynasta bolǵan adamnyń kórgen, bilgen, tipti, estigen áńgimelerin sóz etedi. Sondyqtan bul janr-halyq prozasynyń mıf, ertegi, hıkaıat, ápsana, ańyz sııaqty salalaryna qaraǵanda jınaqy, naqty, shynaıy sıpatqa ıe.
Tomnyń birinshi bóliminde Qazaqstandaǵy tuńǵysh óndiris orny Qaraǵandynyń jerinen tas kómirdiń tabylýy, Reseı ókimetiniń sheshimimen onyń aǵylshyn kásipkerlerine satylýy, qazaqtardyń kómir qazý kásibine mamandanýy, jumysshy bolyp qalyptasýy, olardyń aýyr turmys-tirshiligi jónindegi týyndylar, kezekti ekinshi bóliminde 1916 jylǵy ult-azattyq kóteriliske belsendi túrde qatysqan, aýyr zulmatty basynan keshirgen adamdardyń áńgimeleri, sońǵy bólikte Abaı jáne onyń aınalasyn, Aqan seri, Balýan Sholaq, Qajymuqan t.b. ómirin, halyqqa jasaǵan qaıyrymdy isterin baıandaıtyn shyǵarmalar qamtyldy.
Tomnyń jalpy kólemi-27,0 b.t.

Aýyzeki áńgimeler
97-tom
Ańdatpa

Serııanyń 97-tomyna qaı zamandarda da tyńdarmandaryn birden eliktirip ketetin, qulaqqa jaǵymdy, qyzyqty, kóńilge oı salyp, ýaqyt ótken saıyn jańǵyryp, jańa úlgilermen molyǵyp otyratyn «Novellalyq aýyzeki áńgimeler» toptastyryldy.
Novellalyq áńgimelerge negizinen jekelegen adamdardyń bolmys-bitimine, turmys-tirshiligine, kásip-mamandyǵyna, kózqaras-ustanymyna qatysty týyndylar jatady.
Tomǵa halyq arasynan shyqqan qýlarǵa, tapqyrlarǵa, ańshy-saıatkerlerge, mergenderge, urylarǵa t.b. baı¬lanysty aýyzdan aýyzǵa taralǵan áńgimeler engizilgen.
Qýlarǵa, tapqyrlarǵa, sheshenderge qatysty aýyzeki áńgimeler kóbinese jıyn-toılarda, bas qosýlarda, qonaq-káde ústinde tyńdarman qaýymnyń kóńil-kúıin kóterý úshin, bolmasa dúnıeqor, pasyq úı ıelerin, nemese qarsy adamdardyń, bılik ıeleriniń qaıyrymsyzdyǵyn, ádiletsizdigin, ústemdigin tikeleı synap, betine basý maqsatynda arnaıy daıyndyqsyz, taban astynda týyndap otyrǵan.
Mergendik, ańshylyq, qusbegilik, saıatkerlik týraly, turmysqa, urlyq-qarlyqqa t.b. baılanysty novellalyq áńgimelerdiń kópshiligi qyzyqty oqıǵalar jelisine qurylyp, tyńdaýshyny tańdandyryp, ózine eriksiz tartyp otyrǵan. Ásirese saıatkerlik áńgimelerde qııalǵa berilip, ásireleı, asy¬ra aıtý úrdisi beleń alǵan. Al turmystyq áńgimelerde kásip-mamandyq, tarıhı jaǵdaılar, jeke adamdardyń basynan ótken aýyr jaıttar, qıly-qıly taǵdyrlary baıandalady.
Tomnyń jalpy kólemi-27,5 b.t.

Kúldirgi áńgimeler
98-tom
Ańdatpa

Qalyń oqyrmandar men ǵylymı ortaǵa usynylyp otyrǵan 98-tom kim-kimge bolsa da etene jaqyn, el ishindegi taralý aıasy keń, erekshe damý úrdisi úzilmegen «Kúldirgi áńgimelerge» arna¬lǵan. Baǵzy zamandardan beri urpaqtan urpaqqa jad arqyly jetken qazaqy aýyzeki áńgimelerden ózge halyq arasynda Qojanasyrǵa qatysty kúldirgi áńgimeler de mol saqtalǵan. Jalpy, Qojanasyr kóptegen túrki halyqtarynyń, keıbir Kavkaz, Eýropa, Azııa elderiniń folklorynda Molla Nasred¬dın, Qoja Nasreddın, Nasreddın ápendi, Qojanasyr t.b. ja¬nama esimdermen keń taraǵan. Al Arab elderi halyqtarynda Qojanasyrdyń tıptik beınesi-«Joha» esimdi keıipker bolǵandyqtan, ádebı-mádenı baılanystar arqyly qazaq folkloryna kirikken atalǵan keıipkerge qatysty týyndylar «Juqa áńgimeleri» degen ataý¬men belgili.
Tomdaǵy «Halyq áńgimeleri» atalǵan ІІ bólimge ulttyq sıpattaǵy, halqymyzdyń ár kezeńderdegi ómir saltyna, turmys-tirshiligine baılanysty týyndaǵan áńgimeler qamtylǵan. Bulardyń deni baǵzy zamandarda týyndap, el ishine aýyzsha tarap, qoǵam ózgergen saıyn jańa sıpat alyp, jańǵyryp, tolyǵyp otyrǵan. Áńgimelerdiń mazmunyna qaraǵanda, tipti olardyń keıipkerleri de, oqıǵalar da zamanyna qaraı erekshelenip, áńgime týyndatatyn kúldirgilerdiń, qýlardyń, tapqyrlardyń, saıqymazaqtardyń kúlkili is-áreketteri men sózderi ózgeriske túsip, týyndylardyń jańa nusqalary, versııalary paıda bolǵany ańǵarylady.
Tomnyń jalpy kólemi-27,5 b.t.

Án-óleńder
99-tom
Ańdatpa

Serııanyń sońǵy, aıaqtalatyn eki jınaǵy-99, 100-tomdar ulttyq mádenıetimizdiń, onyń ishinde halyq ádebıetiniń shýaqty, shuraıly salalarynyń biri - halyq ánderine, án-óleńder janryna arnalyp otyr.
Án-óleńder - álemdegi bar qazaqqa ortaq rýhanı qazynalardyń biri. Án-óleńderde shyǵarmadaǵy lırıkalyq keıipkerdiń, adamnyń, janýardyń esimi, ataýy, onyń beınesi, sóılegen sózi, júris-turysy, is-áreketi, kıim-keshegi, qural-jabdyqtary, qonys-mekeni, tabıǵat kórinisteri, áýe raıynyń qubylysy t.b. molynan kórinis beredi. Sondyqtan ózge folklorlyq muralarǵa qaraǵanda etnografızmder, arhaızmder, jergilikti, kásibı, dıalekti sózder men tirkester, maqal-mátelder, naqyldar jıi qoldanysqa túsedi.
Júıeleý barysynda án mátinderiniń mazmundas, keıbir jaǵdaıda birin-biri tolyqtyryp otyratyn nusqalary da qaperge alynyp, toptamany baspaǵa daıyndaýda halyqtyq án-óleńderiniń lırıkalyq sıpattaǵy, ásirese ǵashyqtyq-súıispenshilik, jastyq shaq, ómir-dúnıe jáne adam taǵdyry týraly halyq týyndylaryna aıyryqsha mán berilgen.
Toptamanyń ustanymdaryna sáıkes, tomǵa engen mátinderge alǵy sóz retinde akademık A.Jubanovtyń «Zamana bulbuldary» eńbeginen úzindi alyndy, álipbıi boıynsha júıelenip, rettik sanmen nómirlendi.
Tomnyń jalpy kólemi-27,5 b.t.

Án-óleńder
100-tom
Ańdatpa

Serııanyń sońǵy 100-tomy folklorlyq muralardyń ara¬synda ózindik orny bar, halyq jadynda asa mol saqtalǵan - án-óleńderge arnalǵan. Toptamanyń 99-tomynda mýzykatanýshy-jınaýshylar: A.Zataevıchtiń, B.Erzakovıchtiń, B.Ǵızatovtyń, V.Dernovanyń jáne L.Hamıdıdiń, Ǵ.Qurmanǵalıevtyń, sondaı-aq 1960-1970 jyldarda el ishine shyqqan ǵylymı ekspedıtsııalar barysynda jazylǵan án-óleńder úlgileri engen bolsa, bul tomǵa atalǵan jınaýshylardyń eńbekterinde az qamtylǵan aımaqtardyń, ásirese Ońtústik Qazaqstannyń, Jetisý ólkesiniń, Shyǵys Qazaqstannyń, Mońǵolııa Respýblıkasynyń Baıan Ólgıı ólkesi men Qytaı Halyq Respýblıkasynyń Shyńjań óńiri qazaqtarynyń án muralary toptastyrylǵan.
Qazaqstan óńirlerinde qalyptasqan án-óleńderdiń lırıkalyq, tarı¬hı, fılosofııalyq sıpaty basym bolsa, sheteldik qazaqtarǵa tán mýzykalyq muralarda kóshpeli turmys-salt, týǵan jer men ósken elge degen saǵynysh, baıansyz mahabbat, oryndalmaǵan ańsar-arman, darhan kóńil, tabıǵat tynysy t.b. taqyryptar basym bolyp keledi.
Tomnyń kólemi-27,5 b.t.

Qazaqstan tarıhy Qoǵam

bez avtora

Avtory