Balalar sózi - danalar kózi (ІІІ bólim)
ASTANA. QazAqparat - «QazAqparat» halyqaralyq aqparattyq agenttigi Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń 2015 jyly Qazaq handyǵy qurylýynyń 550 jyldyǵyn ótkizý týraly bastamasyna oraı, «Mádenı mura» baǵdarlamasy aıasynda shyqqan 100 tomdyq aýyz ádebıetiniń jyr-tolǵaýlary, qıssa-dastandar, sóz ustaǵan sheshender men bılerimizden qalǵan naqyldar, tarıhı jádigerlerdi oqyrmandar nazaryna tartyp kele jatqandyǵy belgili. Búgin osy «Balalar sózi» 100 tomdyǵyna qysqasha sholýdy usynamyz.
36-tom. Batyrlar jyry
QURASTYRÝShYLARDAN
M.O.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýty Memlekettik «Mádenı mura» baǵdarlamasy aıasynda jaryq kóretin «Babalar sózi» serııasynyń júz tomdyq ǵylymı basylymyn ázirleýdi odan ári jalǵastyrady.
Serııanyń buǵan deıin jarııalanǵan otyz bes tomy ulttyq folklorymyzdyń asa bir kórkem de kólemdi salasy bolyp sanalatyn epostyq shyǵarmalarǵa arnaldy. Dálirek aıtqanda, búginge deıin hıkaıalyq dastandardyń on úsh tomy, dinı dastandardyń jeti tomy, ǵashyqtyq dastandardyń segiz tomy, tarıhı jyrlardyń úsh tomy, batyrlar jyrynyń úsh tomy, sondaı-aq shejirelik dastandardyń bir tomy ázirlenip, baspa betin kórdi. Bul basylymdardyń on tomy Qytaıdaǵy qazaq folkloryna arnalǵany málim. Qazaq halqynyń qymbat qazynasy-folklor jınaqtarynyń joǵary deńgeıde bezendirilgen jańa basylymyn oqyrman qaýym úlken qýanyshpen qarsy aldy. Alla qalasa, qazaq eposynyń kórkem úlgilerin jarııalaý osymen shektelmeıdi.
Oqyrman nazaryna usynylyp otyrǵan atalmysh serııanyń 36-tomy batyrlar jyryna arnaldy. Bul tomǵa «Qobylandy batyr» eposynyń úsh nusqasy endi.
«Qobylandy batyr» jyrynyń el arasynda keń taraǵan otyzǵa jýyq nusqasy bar. Bul jyr úlgilerin, negizinen, qazaqtyń batys óńirinen shyqqan kóptegen aqyn-jyraýlar aıtqan. Solardyń eń ataqtysy-Marabaı aqyn. Epostyq nusqalardy ǵylymı turǵydan júıelep, tórt tomǵa jınaqtaý josparlandy. Alǵashqy tomǵa Kóshelek Elamanuly, Qulzaq Amangeldiuly, Súıinsháli Jańbyrshyuly jyrlaǵan nusqalar ense, kezekti ekinshi tomǵa Birjan Tolymbaev, Nurpeıis Baıǵanın jáne Erjan Eshimuly syndy aqyndardyń repertýarynda oryndalǵan jyr nusqalary usynyldy.
Sondaı-aq «Qobylandy batyr» jyrynyń Keńes kezeńinde jaryq kórgen birqatar varıanttaryna sol kezdiń saıası-qoǵamdyq talaptaryna oraı mátindik óńdeý, redaktsııa júrgizilgeni jasyryn emes. Buǵan qosa ilki jınaqtarda túsip qalǵan, ıakı qoljazbadan qate oqylǵan jyr joldary men jekelegen sózder túpnusqa boıynsha túzetilip, mátinder bastapqy qalypqa keltirildi.
«Babalar sózi» serııasynyń negizgi ustanymdaryna sáıkes, otyz altynshy tom ǵylymı qosymshalarmen tolyqtyryldy. Ǵylymı qosymshalarǵa tomǵa engen mátinderge jazylǵan túsiniktemeler, sózdik, jer-sý ataýlary, mátinderde kezdesetin tarıhı tulǵalar men dinı esimderge arnalǵan túsinikter, epostyń jınaýshylary men onyń jyrlaýshylary týraly derekter, paıdalanylǵan ádebıetter tizimi, orys jáne aǵylshyn tilderinde jazylǵan túıin kirdi.
Tomnyń kólemi-30 b.t.
37-tom. Batyrlar jyry
QURASTYRÝShYLARDAN
M.O.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýty memlekettik «Mádenı mura» baǵdarlamasy aıasynda jaryq kóretin «Babalar sózi» serııasynyń júz tomdyq ǵylymı basylymyn ázirleýdi odan ári jalǵastyrady.
Serııanyń buǵan deıin jarııalanǵan otyz alty tomy ulttyq folklorymyzdyń asa bir kórkem de kólemdi salasy bolyp sanalatyn epostyq shyǵarmalarǵa arnaldy. Dálirek aıtqanda, búginge deıin hıkaıalyq dastandardyń on úsh tomy, dinı dastandardyń jeti tomy, ǵashyqtyq dastandardyń segiz tomy, tarıhı jyrlardyń úsh tomy, batyrlar jyrynyń tórt tomy, sondaı-aq shejirelik dastandardyń bir tomy ázirlenip, baspa betin kórdi. Bul basylymdardyń on tomy Qytaıdaǵy qazaq folkloryna arnalǵany málim. Qazaq halqynyń qymbat qazynasy-folklor jınaqtarynyń joǵary deńgeıde bezendirilgen jańa basylymyn oqyrman qaýym úlken qýanyshpen qarsy aldy. Alla qalasa, qazaq eposynyń kórkem úlgilerin jarııalaý osymen shektelmeıdi.
Oqyrman nazaryna usynylyp otyrǵan atalmysh serııanyń 37-tomy batyrlar jyryna arnaldy. Bul tomǵa «Qobylandy batyr» eposynyń bes nusqasy endi.
«Qobylandy batyr» jyrynyń el arasynda keń taraǵan otyzǵa jýyq nusqasy bar. Bul jyr úlgilerin HІH ǵasyrdaǵy qazaqtyń kóptegen belgili aqyn-jyraýlary aıtqan. Solardyń qatarynda-Marabaı, Qashaǵan, Bitimbaı, Mergembaı, Birjan, Nurpeıis t.b. aqyn-jyraýlardy erekshe ataýǵa bolady. Epostyq nusqalardy ǵylymı turǵydan júıelep, tórt tomǵa jınaqtaý josparlandy. Alǵashqy tomǵa Kóshelek Elamanuly, Qulzaq Amangeldiuly, Súıinsháli Jańbyrshyuly jyrlaǵan nusqalar ense, ekinshi tomǵa Birjan Tolymbaev, Nurpeıis Baıǵanın jáne Erjan Eshimuly syndy aqyndardyń repertýarynda oryndalǵan jyr nusqalary usynyldy. Al kezekti úshinshi tomǵa Aısa Baıtabynuly, Sádýaqas Dilmanov, Nurseıit Bıtileýov, Erejep Tileýmaǵambetuly syndy halyq talanttyrynyń repertýarynan ár kezde jazylyp alynǵan tańdaýly jyr mátinderi engizilip otyr.
Bir aıta keterligi, bul atalǵan «Qobylandy batyr» jyrynyń varıanttary buryn-sońdy esh jerde jarııalanbaǵan. Munyń ózi epostaný ǵylymyna qosylǵan qundy jańalyqtyń biri desek qatelespeımiz. Jyr mátinderi ÁÓI Qoljazba qory men OǴK Sırek qorynda saqtaýly qoljazbalardan alynyp, arab árpinen qazirgi álipbıge túsirildi.
«Babalar sózi» serııasynyń negizgi ustanymdaryna sáıkes, otyz jetinshi tom ǵylymı qosymshalarmen tolyqtyryldy. Ǵylymı qosymshalarǵa tomǵa engen mátinderge jazylǵan túsiniktemeler, sózdik, jer-sý ataýlary, mátinderde kezdesetin tarıhı tulǵalar men dinı esimderge arnalǵan túsinikter, epostyń jınaýshylary men onyń jyrlaýshylary týraly derekter, paıdalanylǵan ádebıetter tizimi, orys jáne aǵylshyn tilderinde jazylǵan túıin kirdi.
Tomnyń kólemi-33,75 b.t.
38-tom. Batyrlar jyry
QURASTYRÝShYLARDAN
M.O.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýty Memlekettik «Mádenı mura» baǵdarlamasy aıasynda jaryq kóretin «Babalar sózi» serııasynyń júz tomdyq ǵylymı basylymyn
ázirleýdi odan ári jalǵastyrady.
Serııanyń buǵan deıin jarııalanǵan otyz jeti tomy ulttyq folklorymyzdyń asa bir kórkem de kólemdi salasy bolyp sanalatyn epostyq shyǵarmalarǵa arnaldy. Dálirek aıtqanda, búginge deıin hıkaıalyq dastandardyń on úsh tomy, dinı dastandardyń jeti tomy, ǵashyqtyq dastandardyń segiz tomy,
tarıhı jyrlardyń úsh tomy, batyrlar jyrynyń tórt tomy, sondaı-aq shejirelik dastandardyń bir tomy ázirlenip, baspa betin kórdi. Bul basylymdardyń on tomy Qytaıdaǵy qazaq folkloryna arnalǵany málim. Qazaq halqynyń qymbat qazynasy-folklor jınaqtarynyń joǵary deńgeıde bezendirilgen jańa basylymyn oqyrman qaýym úlken qýanyshpen qarsy aldy. Alla qalasa, qazaq eposynyń kórkem úlgilerin
jarııalaý osymen shektelmeıdi.
Oqyrman nazaryna usynylyp otyrǵan atalmysh serııanyń 38-tomy batyrlar jyryna arnaldy. Bul tomǵa «Qobylandy batyr» eposynyń Mergenbaı nusqasy endi.
«Qobylandy batyr» jyrynyń el arasynda keń taraǵan otyzǵa jýyq nusqasy bar. Bul jyr úlgilerin HІH ǵasyrdaǵy qazaqtyń kóptegen belgili aqyn-jyraýlary aıtqan. Solardyń qatarynda-Marabaı, Qashaǵan, Bitimbaı, Mergenbaı, Birjan, Nurpeıis t.b. aqyn-jyraýlardy erekshe ataýǵa bolady. Epostyq nusqalardy ǵylymı turǵydan júıelep, tórt tomǵa jınaqtaý josparlandy. Alǵashqy tomǵa Kóshelek Elamanuly, Qulzaq Amangeldiuly, Súıinsháli Jańbyrshyuly jyrlaǵan nusqalar ense, ekinshi tomǵa Birjan Tolymbaev, Nurpeıis Baıǵanın jáne Erjan Eshimuly syndy aqyndardyń repertýarynda oryndalǵan jyr nusqalary usynyldy, úshinshi tomǵa Aısa Baıtabynuly, Sádýaqas Dilmanov, Nurseıit Bıtileýov, Erejep Tileýmaǵambetuly syndy halyq talanttarynyń repertýarynan ár kezde jazylyp alynǵan tańdaýly jyr mátinderi endi. Jyrdyń sońǵy tomyna ataqty Mergenbaı jyraýdyń «Qobylandy batyr» jáne «Qobylandy batyrdyń balasy Kıikbaı» jáne «Qobylandynyń Temirlandy jeńýi» nusqalary kirip otyr.
Mergenbaı jyrlaǵan «Qobylandy batyr»-qazaq epostaný ǵylymyndaǵy eń kóbirek zerttelgen nusqalardyń biri. 1957 jyly osy jyr mátini M.O.Áýezov pen N.S.Smırnovanyń basqarýymen «Qazaq eposy» serııasy boıynsha tórtinshi kitap bolyp jaryq kórdi (baspaǵa ázirlegender: M.S.Sılchenko, O.Á.Nurmaǵambetova). Budan soń atalǵan nusqa 1958, 1963 jyldary Q.Jumalıev, M.Ǵabdýllın, B.Ýahatov, M.Ǵumarova, S.Lypkın sııaqty ǵalymdardyń ázirleýimen qazaq jáne orys tilderinde basylyp shyqty. Sondaı-aq 1975 jyly Máskeýde KSRO Ǵylym akademııasy A.M.Gorkıı atyndaǵy Dúnıe júzi ádebıeti ınstıtýtynyń janynan shyǵatyn «KSRO halyqtarynyń eposy» atty serııa boıynsha ǵylymı basylym retinde jeke kitap bolyp shyqty. Belgili folklortanýshy O.Á.Nurmaǵambetova men N.V.Kıdaısh-Pokrovskaıa jyrdy tolyqtaı orys tiline aýdaryp, eki tildegi mátin jáne epos týraly kólemdi zertteý maqala jazǵan bolatyn.
«Qobylandy» jyrynyń Keńes kezeńinde baspa betin kórgen varıanttaryna sol kezdiń saıası-qoǵamdyq talaptaryna oraı mátindik óńdeý, redaktsııa júrgizilgeni jasyryn emes. Buǵan qosa ilki jınaqtarda túsip qalǵan, ıakı qoljazbadan qate oqylǵan jyr joldary men jekelegen sózder túpnusqa boıynsha túzetilip, mátinder bastapqy qalypqa keltirildi.
«Babalar sózi» serııasynyń negizgi ustanymdaryna sáıkes, otyz segizinshi tom ǵylymı qosymshalarmen tolyqtyryldy. Ǵylymı qosymshalarǵa tomǵa engen mátinderge jazylǵan túsiniktemeler, sózdik, jer-sý ataýlary, mátinderde kezdesetin tarıhı tulǵalar men dinı esimderge arnalǵan túsinikter,
epostyń jınaýshylary men onyń jyrlaýshylary týraly derekter, paıdalanylǵan ádebıetter tizimi, orys jáne aǵylshyn tilderinde jazylǵan túıin kirdi.
Tomnyń kólemi-25 b.t.
39-tom. Batyrlar jyry
QURASTYRÝShYLARDAN
M.O.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýty Memlekettik «Mádenı mura» baǵdarlamasy aıasynda jaryq kóretin «Babalar sózi» serııasynyń júz tomdyq ǵylymı basylymyn ázirleýdi odan ári jalǵastyrady.
Serııanyń buǵan deıin jarııalanǵan otyz segiz tomy ulttyq folklorymyzdyń asa bir kórkem de kólemdi salasy bolyp sanalatyn epostyq shyǵarmalarǵa arnaldy. Dálirek aıtqanda, búginge deıin hıkaıalyq dastandardyń on úsh tomy, dinı dastandardyń jeti tomy, ǵashyqtyq dastandardyń segiz tomy, tarıhı jyrlardyń úsh tomy, batyrlar jyrynyń alty tomy, sondaı-aq shejirelik dastandardyń bir tomy ázirlenip, baspa betin kórdi. Bul basylymdardyń on tomy Qytaıdaǵy qazaq folkloryna arnalǵany málim. Qazaq halqynyń qymbat qazynasy-folklor jınaqtarynyń joǵary deńgeıde bezen�dirilgen jańa basylymyn oqyrman qaýym úlken qýanyshpen qarsy aldy. Alla qalasa, qazaq eposynyń kórkem úlgilerin jarııalaý osymen shektelmeıdi.
Oqyrman nazaryna usynylyp otyrǵan atalǵan serııanyń kezekti 39-tomy «Edige batyr» jyryna arnaldy. Bul tomǵa Qazaq arasyna erteden dańqy jaıylǵan Edige batyr jaıyndaǵy epostyń segiz nusqasy endi.
Olar: 1. 1905 jyly Sankt-Peterbýrgten shyqqan Shoqan Ýálıhanovtyń «Edige jyry» nusqasy: 2. Á.Dıvaevtiń «Edige batyr» (Tashkent, 1922) nusqasy. 3. Máshhúr Júsip Kópeev jınaǵan «Er Edige» (Almaty, 1992) ańyzy; 4. Muryn jyraý varıanty («Edige»); 5. «Máýlimnııaz-Edige» (Nurtýǵan nusqasy); 6. Qońyrat qalasynyń turǵyny (Qaraqalpaqstan) Qylyshbaıuly Qartbaıdyń oryndaýynda jazylyp alynǵan «Edige batyr eposy»; 7. Halyq aqyny Qalqa Japarbaev jyrlaǵan «Edige-Nuran» nusqasy; 8. Aıakesh Ómirzaqovtyń aıtýynan hatqa túsken «Edige batyr áńgimesi». Sońǵy eki mátin buryn esh jerde jarııalanbaǵan jáne zerttelmegen.
«Babalar sózi» serııasynyń negizgi ustanymdaryna sáıkes, otyz toǵyzynshy tom ǵylymı qosymshalarmen tolyqtyryldy. Ǵylymı qosymshalarǵa tomǵa engen mátinderge jazylǵan túsiniktemeler, sózdik, jer-sý ataýlary, mátinderde kezdesetin tarıhı tulǵalar men dinı esimderge arnalǵan túsinikter, epostyń jınaýshylary men onyń jyrlaýshylary týraly derekter, paıdalanylǵan ádebıetter tizimi, orys jáne aǵylshyn tilderinde jazylǵan túıin kirdi.
Tomnyń kólemi-28 b.t.
40-tom. Batyrlar jyry
QURASTYRÝShYLARDAN
M.O.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýty Memle�kettik «Mádenı mura» baǵdarlamasy aıasynda jaryq kóretin «Babalar sózi» serııasynyń júz tomdyq ǵylymı basylymyn ázirleýdi odan ári jalǵastyrady.
Serııanyń buǵan deıin jarııalanǵan otyz toǵyz tomy ulttyq folklorymyzdyń asa bir kórkem de kólemdi salasy bolyp sanalatyn epostyq shyǵarmalarǵa arnaldy. Dálirek aıtqanda, búginge deıin hıkaıalyq dastandardyń on úsh tomy, dinı dastandardyń jeti tomy, ǵashyqtyq dastandardyń segiz tomy, tarıhı jyrlardyń úsh tomy, batyrlar jyrynyń jeti tomy, sondaı-aq shejirelik dastandardyń bir tomy ázirlenip, baspa betin kórdi. Bul basylymdardyń on tomy Qytaıdaǵy qazaq folkloryna arnalǵany málim. Qazaq halqynyń qymbat qazynasy-folklor jınaqtarynyń joǵary deńgeıde bezen�dirilgen jańa basylymyn oqyrman qaýym úlken qýanyshpen qarsy aldy. Alla qalasa, qazaq eposynyń kórkem úlgilerin jarııalaý osymen shektelmeıdi.
Oqyrman nazaryna usynylyp otyrǵan atalmysh serııanyń 39-tomy epostyq shyǵarmalarǵa arnaldy. Bul tomǵa «Oraq-Mamaı» jyrynyń tórt nusqasy enip otyr.
Olar: 1. 1903 jyly Qazan qalasynda jaryq kórgen belgisiz jyrshynyń nusqasy; 2. Kórnekti qazaq aqyny Nurtýǵan Kenjeǵululy jyrlaǵan kórkem ári kólemdi nusqa; 3. Qońyrat qalasynyń turǵyny (Qaraqalpaqstan) Ataýbaı Mámbetulynyń aıtýynan jazylyp alynǵan varıant; 4. Orynbasar Ońǵarbaıulynyń repertýarynan jazylǵan «Oraq-Mamaı» eposynyń nusqasy.
Sońǵy ekeýi Qazaqstannyń batys óńirine tán jyrshylyq mektep ókilderi ekeni málim. Jalpy, noǵaıly dáýirinde týǵan tarıhı sıýjetterdi jyrlaýda batys óńirdegi aqyn-jyraýlardyń orny erekshe. Sebebi, «Qyrymnyń qyryq batyry» tárizdi uzaq, jelili jyrlarmen qatar, jeke qaharmandyq epos úlgilerin jyrlap, halyq arasyna taratý, nasıhattaý, olardy keıingi urpaqqa jetkizý baǵytyndaǵy zor ári ıgilikti eńbekti jalyqpaı atqarǵan osy-Jaıyq, Syr jáne Ámýdarııa quıylysyn mekendegen jyrshy-jyraýlar qaýymy ekendigi málim.
Basqa noǵaıly dáýiriniń epostyq muralary sııaqty, «Oraq-Mamaı» jyry da uzaq ýaqyt boıy jarııalaýǵa tyıym salynyp kelgendikten, keıingi jyldary ǵana zerttelip jaryq kóre bastady. Tomǵa engen mátinderdiń arasynda tek Nurtýǵan varıantynyń bir bóligi men qońyrattyq Ataýbaı Mámbetulynyń nusqasy ǵana jaryq kórgen.
«Oraq-Mamaı» eposynyń buryn baspa betin kórgen varıanttaryna sol kezdiń saıası-qoǵamdyq talaptaryna oraı, mátindik óńdeý, redaktsııa júrgizilgeni jasyryn emes. Buǵan qosa ilki jınaqtarda túsip qalǵan, ıakı qoljazbadan qate oqylǵan jyr joldary men jekelegen sózder túpnusqa boıynsha túzetilip, mátinder bastapqy qalypqa keltirildi.
«Babalar sózi» serııasynyń negizgi ustanymdaryna sáıkes, otyz toǵyzynshy tom ǵylymı qosymshalarmen tolyqtyryldy. Ǵylymı qosymshalarǵa tomǵa engen mátinderge jazylǵan túsiniktemeler, sózdik, jer-sý ataýlary, mátinderde kezdesetin tarıhı tulǵalar men dinı esimderge arnalǵan túsinikter, epostyń jınaýshylary men onyń jyrlaýshylary týraly derekter, paıdalanylǵan ádebıetter tizimi, orys jáne aǵylshyn tilderinde jazylǵan túıin kirdi.
Tomnyń kólemi-30,5 b.t.
41-tom. Batyrlar jyry
QURASTYRÝShYLARDAN
M.O.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýty Memlekettik «Mádenı mura» baǵdarlamasy aıasynda jaryq kóretin «Babalar sózi» serııasynyń júz tomdyq ǵylymı basylymyn ázirleýdi odan ári jalǵastyrady.
Serııanyń buǵan deıin jarııalanǵan qyryq tomy ulttyq folklorymyzdyń asa bir kórkem de kólemdi salasy bolyp sanalatyn epostyq shyǵarmalarǵa arnaldy. Dálirek aıtqanda, búginge deıin hıkaıalyq dastandardyń on úsh tomy, dinı dastandardyń jeti tomy, ǵashyqtyq dastandardyń segiz tomy, tarıhı jyrlardyń úsh tomy, batyrlar jyrynyń segiz tomy, sondaı-aq shejirelik dastandardyń bir tomy ázirlenip, baspa betin kórdi. Bul basylymdardyń on tomy Qytaıdaǵy qazaq folkloryna arnalǵany málim. Qazaq halqynyń qymbat qazynasy-folklor jınaqtarynyń joǵary deńgeıde bezendirilgen jańa basylymyn oqyrman qaýym úlken qýanyshpen qarsy aldy. Alla qalasa, qazaq eposynyń kórkem úlgilerin jarııalaý osymen shektelmeıdi.
Oqyrman nazaryna usynylyp otyrǵan atalmysh serııanyń 41-tomy batyrlar jyryna arnaldy. Bul tomǵa «Qarasaı, Qazı» jyrynyń mynadaı alty nusqasy toptastyryldy: Murat, Qashaǵan, Nurpeıis aqyndar jáne Shoqaev Qudaıbergen men Mústejep Ahmetov jyrlaǵan nusqalar, Sh.Káribaev ázirlegen, «Ádebıettik oqý kitabynyń» (1944 j.) quramyna kirgen, jyrlaýshysynyń kim ekeni kórsetilmegen nusqa.
«Qarasaı, Qazı» jyrynyń bizge otyzdan astam nusqasy saqtalyp, jetken. Bul jyr ejelden kele jatqan ǵajaıyp epıkalyq mura-«Qyrymnyń qyryq batyry» atty jyrlar tsıklynyń quramyna engen qaharmandyq epos úlgileriniń biri. Jyrdyń nusqalaryn halyq arasyna taratýshylardyń qatarynda Murat Móńkeuly, Qashaǵan Kúrjimanuly, Nurpeıis Baıǵanın, Nurtýǵan Kenjeǵululy sııaqty aqıyq aqyndar, A.Baıtabynov, Q.Imanǵalıev, Jaqsylyq, Naýryzbek, Tórenııaz jáne odan da ózge jyrshylar men jyraýlar bar. Nusqalarynyń kóptigin jáne ol nusqalardyń arasynda azdy- kópti aıyrmashylyqtar oryn alatynyn eskere otyryp, «Babalar sózi» júztomdyǵynyń qyryq birinshi, qyryq ekinshi tomdaryna «Qarasaı, Qazı» jyry nusqalarynyń úlgilerin engizý josparlanyp otyr.
Kórkemdik, tanymdyq-taǵlymdyq jaǵynan zor mán-mańyzy bolýyna oraı, kezinde úlken suranysqa ıe bolǵany Murat aqyn jyrlaǵan nusqasynyń 1924, 1943 jyldary baspa betin kórýinen, Nurpeıis jyrlaǵan nusqasynyń aqynnyń 1946 jyly baspa betin kórgen «Tańdamaly shyǵarmalar» atty kitabyna enýinen, endi bir nusqasy 1944 jyly jaryq kórgen, 5- synypqa arnalǵan «Ádebıettik oqý kitabynyń» quramyna engen sóz óneri úlgileriniń qatarynan oryn alýynan, Q.Jumalıev, Á.Marǵulan jáne taǵy basqa kórnekti ǵalymdardyń irgeli zertteýleriniń nysanyna aınalýynan ańǵarylatyn «Qarasaı, Qazı» jyrynyń jarııalanýyna, zerttelýine uzaq ýaqyt boıy tyıym salynyp keldi. Buǵan VKP(b) Ortalyq Komıtetiniń 1944 jylǵy 9 tamyzda qabyldanǵan Tatar partııalyq uıymyndaǵy buqaralyq-saıası jáne ıdeologııalyq jumystardy jaqsartý jónindegi sharalar týraly qaýlysy men Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq Komıtetiniń 1947 jyly qabyldanǵan Qazaq KSR Ǵylym akademııasynyń Til, ádebıet ınstıtýtynyń jumysy týraly qaýlysy sebepshi bolǵany belgili.
Solaqaı saıasattyń osyndaı zardabyn joıý oǵan múmkindik týǵan kezeńniń ózinde de baıaý júzege asyrylyp kelgeni «Qarasaı, Qazı» jyrynyń jarııalylyq zamany ornaǵannan keıin jaryq kórýi 1988 jyly Q.Imanǵalıevtiń oryndaýyndaǵy kúıtabaqtyń shyǵarylýymen, Murat aqyn jyrlaǵan nusqanyń H.Dosmuhamedov eńbekteriniń jınaǵynda jáne «Alqalasa, áleýmet» (1991) jınaǵynda qaıta basylýymen, Qashaǵan Kúrjimanuly nusqasynyń aqyn shyǵarmalarynyń «Topan» atty jınaǵyna enýimen, Seıit jyraý nusqasynyń Qytaı Halyq Respýblıkasynda shyǵyp turatyn «Mura» jýrnalynyń 1990 jylǵy 2-sanynda jarııalanýymen jáne Muryn jyraýdan jazylyp alynǵan «Qyrymnyń qyryq batyry» jyrlar tsıklynyń 1989 jylǵy, 2005 jylǵy basylymdarynda da bul jyrdyń bir nusqasy bolýymen ǵana shekteletininen aıqyn ańǵarylady.
Demek, nusqalarynyń basym kópshiligi osy kezge deıin jarııalanbaı, oqyrman qaýymynyń nazarynan tysqary qalyp kelgen «Qarasaı, Qazı» jáne «Ádil sultan» jyrlarynyń aldaǵy ýaqytta oqyrmanmen qaýyshqaly otyrǵan eki tomdyq jınaǵy mádenı murany tanyp-bilý, ıgerý, halyq ıgiligine asyrý baǵytynda jasalǵan eleýli qadam ekeni anyq.
«Babalar sózi» serııasynyń kezekti qyryq birinshi tomy kóptomdyqtyń negizgi ustanymdaryna sáıkes, ǵylymı qosymshalarmen tolyqtyryldy.
Ǵylymı qosymshalarǵa tomǵa engen mátinderge jazylǵan túsiniktemeler, sózdik, jer-sý ataýlary, mátinderde kezdesetin tarıhı tulǵalar men dinı esimderge arnalǵan túsinikter, epostyń jınaýshylary men onyń jyrlaýshylary týraly derekter, paıdalanylǵan ádebıetter tizimi, orys jáne aǵylshyn tilderinde jazylǵan túıin kirdi.
Tomnyń kólemi-28 b.t.
42-tom. Batyrlar jyry
QURASTYRÝShYLARDAN
M.O.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýty Memlekettik «Mádenı mura» baǵdarlamasy aıasynda jaryq kóretin «Babalar sózi» serııasynyń júz tomdyq ǵylymı basylymyn ázirleýdi odan ári jalǵastyrady.
Serııanyń buǵan deıin jarııalanǵan qyryq bir tomy ulttyq folklorymyzdyń asa bir kórkem de kólemdi salasy bolyp sanalatyn epostyq shyǵarmalarǵa arnaldy. Dálirek aıtqanda, búginge deıin hıkaıalyq dastandardyń on úsh tomy, dinı dastandardyń jeti tomy, ǵashyqtyq dastandardyń segiz tomy, tarıhı jyrlardyń úsh tomy, batyrlar jyrynyń toǵyz tomy, sondaı-aq shejirelik dastandardyń bir tomy ázirlenip, baspa betin kórdi. Bul basylymdardyń on tomy Qytaıdaǵy qazaq folkloryna arnalǵany málim. Qazaq halqynyń qymbat qazynasy-folklor jınaqtarynyń joǵary deńgeıde bezendirilgen jańa basylymyn oqyrman qaýym úlken qýanyshpen qarsy aldy. Alla qalasa, qazaq eposynyń kórkem úlgilerin jarııalaý osymen shektelmeıdi.
Oqyrman nazaryna usynylyp otyrǵan atalǵan serııanyń 42-tomy batyrlar jyryna arnaldy. Bul tomǵa «Qarasaı-Qazı» eposynyń tórt nusqasy endi.
«Qarasaı-Qazı» jyrynyń el arasynda keń taraǵan otyzǵa jýyq nusqasy bar. Bul jyr úlgilerin HІH ǵasyrdaǵy qazaqtyń kóptegen belgili aqyn-jyraýlary aıtqan. Solardyń qatarynda: Muryn, Qashaǵan, Aısa, Qobylash, Nurtýǵan, Murat, Jaqsylyq, Qudaıbergen t.b. aqyn-jyraýlardy erekshe ataýǵa bolady.
Epostyq nusqalardy ǵylymı turǵydan júıelep, eki tomǵa jınaqtaý josparlandy. Alǵashqy tomǵa Murat, Qashaǵan, Nurpeıis, Qudaıbergen, Tórenııaz, Mústejep jyrlaǵan nusqalar ense, ekinshi tomǵa Aısa, Jaqsylyq, Seıit jáne Mańǵystaý óńirinen jazyp alynǵan belgisiz jyrshynyń nusqalary usynyldy.
Jalpy «Qarasaı-Qazı» eposy qazaq arasynda «Qobylandy batyrdan» keıingi eń kóp nusqaly, halyq súıip tyńdaǵan arnaly jyrlardyń biri.
Atalǵan jyr nusqalaryn el arasynan jınap, jazyp alyp, búgingi urpaqqa jetkizýshi-Murat Qusnıuly, Ǵumar Qarash, Yǵylman Shórekov, Halel Dosmuhameduly, Asaıyn Hangeldın, T. Kúntýǵanov, Qartbaı Qylyshuly, Imanbaı Uıyqbaev, Tóken Kenjalın, Q. Sydıyqov, Sh.Úsenbaev syndy halyq murasy janashyrlarynyń eńbegi óte zor.
«Qarasaı-Qazı» eposynyń sıýjettik jelisine HVI ǵasyrda Noǵaı ordasy men Qyrym handyǵynyń tusynda ótken tarıhı oqıǵalar arqaý bolǵan. Áıtse de, jyrshylar alasapyran kezeńniń oqıǵalaryn sol kúıinshe beıneleýden góri, eposty kórkemdik turǵydan damytyp, óz qııaldarynyń eleginen ótkize otyryp jyrlaǵanyn kóremiz. Halyqtyq shyǵarmadaǵy kóptegen tarıhı oqıǵalar jınaqtalyp, jyrdyń bas keıipkerleri-Qarasaı men Qazıdyń mańaıyna toptastyrylǵan. Epıkalyq qýaty mol jyrda Qarasaı, Qazı men Ádil sultannyń Astrahan túbindegi Qıǵash taýynda, sondaı-aq Kavkazdaǵy Derbent qalasy tóńireginde qalmaq, qyzylbas elderiniń áskerimen bolǵan urys qımyldary jáne Ádil sultannyń jaý qolyna tutqynǵa túsýine qatysty shytyrman oqıǵalar da keń qamtylady.
Bir aıta keterligi, bul atalǵan «Qarasaı-Qazı» jyrynyń varıanttary buryn-sońdy esh jerde jarııalanbaǵan. Munyń ózi epostaný ǵylymyna qosylǵan qundy jańalyqtyń biri desek qatelespeımiz. Jyr mátinderi ÁÓI Qoljazba qory men OǴK Sırek qorynda saqtaýly qoljazbalardan alynyp, arab árpinen qazirgi álipbıge túsirildi.
«Babalar sózi» serııasynyń negizgi ustanymdaryna sáıkes, qyryq ekinshi tom ǵylymı qosymshalarmen tolyqtyryldy. Ǵylymı qosymshalarǵa tomǵa engen mátinderge jazylǵan túsiniktemeler, sózdik, jer-sý ataýlary, mátinderde kezdesetin tarıhı tulǵalar men dinı esimderge arnalǵan túsinikter, epostyń jınaýshylary men onyń jyrlaýshylary týraly derekter, paıdalanylǵan ádebıetter tizimi, orys jáne aǵylshyn tilderinde jazylǵan túıin kirdi.
Tomnyń kólemi-27,25 b.t.
43-tom. Batyrlar jyry
QURASTYRÝShYLARDAN
M.O.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýty Memlekettik «Mádenı mura» baǵdarlamasy aıasynda jarııalanyp jatqan «Babalar sózi» serııasynyń júz tomdyq ǵylymı basylymyn ázirlep, jaryqqa shyǵarýdy odan ári jalǵastyrýda.
Serııanyń buǵan deıin jarııalanǵan tomdarynda ulttyq folklorymyzdyń asa kórkem de kólemdi salasy bolyp sanalatyn hıkaıalyq dastandardyń toǵyz tomy, dinı dastandardyń jeti tomy, ǵashyqtyq dastandardyń alty tomy, batyrlyq jyrlardyń on tomy jáne Qytaıdaǵy qazaq folkloryna arnalǵan on tomy jaryq kórdi.
Oqyrman nazaryna usynylyp otyrǵan atalmysh serııanyń qyryq úshinshi tomy batyrlyq eposqa arnaldy. Bul tomǵa «Qambar batyr» jyrynyń on bir nusqasy endi.
Qazaq halqynyń epıkalyq murasynan eleýli oryn alatyn, el ishinde keń taraǵan batyrlyq jyrlardyń biri «Qambar batyr» jyry alǵash HІH ǵasyrdyń ortasynda qaǵazǵa túsip, jarııalana bastady. 1888 jyly jyrdyń bir nusqasyn Ý.Týhfatýllın degen tatar azamaty Zaısan óńirinen jazyp alyp, «Qıssa Qambar» degen atpen Qazan qalasyndaǵy Ýnıversıtet baspahanasynan jarııalaǵan. Jyr mátini 1903 jyly Qazanda aǵaıyndy Kárımovter baspahanasynan «Toqsan úıli tobyr» degen atpen taǵy da jaryq kórdi (baspaǵa daıyndaýshy kórsetilmegen). Belgili shyǵystanýshy I.N.Berezın 1890 jyly Sankt-Peterbor qalasynda basylǵan «Túrik hrestomatııasy» atty jınaǵynda (3-tom, 2-bólim) «Qambar bahadúrdiń jyry» atty jyr nusqasyn jarııalady. Qazaq folkloryn nasıhattaýshy, etnograf ǵalym Á.Dıvaev 1922 jyly Táshkende qazaqtyń batyrlyq jyrlarymen qatar, «Qambar batyr» jyryn baspaǵa daıyndady. Qazan basylymdary negizinde jańa jazbalary (redaktsııalary) týdy. Sondaı-aq jyrdyń Qyzylorda, Qaraǵandy, Jambyl, Shymkent, Pavlodar, Omby óńirlerinen jınalǵan nusqalary bar.
«Qambar batyr» jyrynyń jıyrmadan astam nusqalary ǵylymı turǵydan júıelenip, jyrdyń negizgi alty varıanty: 1888, 1890, 1922 jylǵy basylymdary, Qalqaı, Barmaq, Shapaı nusqalarymen qosa, basylymdardaǵy mátindik ózgeristerdi salystyra kórsetý úshin 1903 jylǵy «Toqsan úıli tobyr», sıýjetinde aıtarlyqtaı ózgesheligi bar Maıasar Japaqov pen Shoqataev nusqalary men epostyń qara sózben baıandalǵan ertegilik eki nusqasy, barlyǵy-on bir nusqa bir tomǵa jınaqtaldy. Á.Dıvaevtyń 1922 jyly Tashkentte basylǵan «Qambar batyr» nusqasy keńestik kezeńde birneshe márte jaryq kórse, 1903 jyly Qazanda basylǵan «Toqsan úıli tobyr», Barmaq nusqasy, Berezın ertegisi jyrdyń 1959 jylǵy ǵylymı basylymynda jarııalanǵan, al qalǵan jeti nusqa tuńǵysh ret usynyldy.
1953 jylǵy Qazaq KSR ǴA-nyń Prezıdıýmy uıymdastyrǵan epos jónindegi dıskýssııa qorytyndysynan keıin halyq aýyz ádebıetinde batyrlyq jyrlardan synǵa ilikpegen «Qambar» men «Er Tarǵyn» ǵana qaldyryldy. Folklorlyq shyǵarma jazba ádebıetke qoıylatyn talap turǵysynan zertteldi, shyǵarmanyń ıdeıasy men taqyrybyna basa mán berilip, keıipkerler tek taptyq-áleýmettik turǵyda qaraldy.
Jyrdyń alǵashqy ǵylymı basylymy M.Áýezov pen N.S.Smırnovanyń redaktsııalyq basqarýymen 1959 jyly jaryq kórgen bolatyn (baspaǵa daıyndaǵan: M.Ǵumarova, N.Smırnova). Óz kezeńiniń talaptaryna tolyq jaýap bergenimen, bul basylymnyń búgingi kún talaby turǵysynan tolyqtyrar tustary jetkilikti edi. Qurastyrýshylar 1888 jylǵy nusqany almaı, 1903 jylǵy Qazan basylymyn jarııalaǵan. 1888 jylǵy Qazan basylymyndaǵy «kápir», «orys» etnonımderi keıingide «qalmaq» bolyp ózgertilgen. Keńestik dáýirde jyrdyń alǵashqy nusqasy «dinı sózder kóbirek qoldanylǵan» dep baǵalandy.
Jyrdyń túrli nusqalaryn halyq aqyndarynan, jyrshylardan jazyp alý jumysy júıeli júrgizildi. 1941 jyly Qazaqstan Jazýshylar Odaǵy Shashýbaı Qoshqarbaıulyn Balqashtan arnaıy shaqyryp alyp, aqyn óleńderin jazý jumysyn uıymdastyrdy. «Qambar» jyrynyń Shashýbaı jyrlaǵan nusqasyn S.Seıitov pen Á.Tájibaev syndy ádebıetshiler jazyp alyp, 1942 jyly aqynnyń «Sóıle, Shasheke» jınaǵynda jarııalaǵan. 1958 jyly aqpan aıynda Til jáne ádebıet ınstıtýtynyń halyq tvorchestvosy bóliminiń bastyǵy akademık M.O.Áýezovtiń qoldaýymen Qyzylorda oblysyndaǵy belgili jyraý Rahmet Mázqojaevty ınstıtýtqa shaqyrtyp aldyryp, repertýaryn tyńdap, biletin jyrlaryn jazyp alady. O.Nurmaǵambetova men M.Ǵumarova «Qambar», «Kóruǵly» t.b. jyrlardy magnıtofon taspasyna túsiredi. Sondaı-aq eldegi Qulzaq Amangeldın men Kelimbet Serǵazıev syndy jyrshylardan epostyń Dıvaev nusqasy jazylyp alyndy.
Tomǵa engen jyr mátinderi M.O.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýty men Ortalyq Ǵylymı kitaphananyń qoljazba qorlarynda saqtaýly túpnusqalardan daıyndaldy. Batyrlyq jyrlarǵa arnalǵan jınaqtarda túsip qalǵan nemese qoljazbadan qate oqylǵan jyr joldary men jekelegen sózder túpnusqa boıynsha túzetilip, mátinder bastapqy qalypqa keltirildi. Buryn jarııalanbaǵan mátinder qoljazbalardan esh ózgertýsiz berildi.
«Babalar sózi» serııasynyń negizgi ustanymdaryna sáıkes, qyryq úshinshi tom ǵylymı qosymshalarmen tolyqtyryldy. Ǵylymı qosymshalarǵa tomǵa engen mátinderge jazylǵan túsiniktemeler, sózdik, jer-sý ataýlary, mátinderde kezdesetin tarıhı tulǵalar men dinı esimderge arnalǵan túsinikter, epostyń jınaýshylary men onyń jyrlaýshylary týraly derekter, paıdalanylǵan ádebıetter tizimi, orys jáne aǵylshyn tilderinde jazylǵan túıin kirdi.
Tomnyń kólemi-26,0 b.t.
