Balalar óz máselesin jasyrmaı aıtqanda ǵana býllıng azaıady – psıholog

ORAL. KAZINFORM – Qazirgi tańda balalar arasyndaǵy býllıng máselesiniń jurtshylyqty alańdatyp otyrǵany aıan. Osyǵan oraı Kazinform tilshisi BQO ádistemelik psıhologııalyq qoldaý ortalyǵynyń psıhology, pedagogıka ǵylymdarynyń magıstri Aıdana Muqtarovaǵa birneshe saýal qoıǵan edi.

- Aıdana Saılaýbekqyzy, jasóspirimder arasynda býllıngtiń aldyn alý úshin ne isteý kerek, aldymen osyǵan toqtalsańyz?

- Býllıngtiń aldyn alý – tek bilim berý uıymynyń emes, ata-ana men qoǵamnyń ortaq mindeti. Bul máselede birlesken júıeli jumystar júrgizýdiń mańyzy zor. Eń aldymen balalarǵa kishkentaı kezinen bastap empatııa, syılastyq, shekara uǵymdaryn úıretý qajet. Mektepterde psıhologtardyń turaqty, belsendi jumysy arqyly psıhologııalyq qaýipsiz orta qalyptastyrý, senim jáshikteri, saýalnamalar arqyly únemi zertteý júrgizý tıimdi. Sonymen qatar balalar óz máselesin qoryqpaı aıta alýy úshin ashyq dıalog mádenıetin qalyptastyrý, ıaǵnı synyp saǵattarynda býllıng týraly ashyq áńgime jáne empatııany damytýǵa baǵyttalǵan trenıngter ótkizý kerek. Mysaly, UNICEF zertteýlerinde mekteptegi qaýipsiz orta men emotsıonaldyq qoldaý býllıngti azaıtýdyń negizgi faktory ekeni aıtylady. Eń bastysy – «kórmegendeı bolý» mádenıetin joıý qajet dep esepteımin. Balalar óz máselesin jasyrmaı aıta alatyn orta qalyptasqanda ǵana býllıng azaıady.

Ata-analarǵa da býllıng belgileri men aldyn alý joldary týraly tıisinshe túsindirip otyrý kerek. Úıdegi ashyq dıalog – bala úshin basty qorǵanysh.

Býllıngtiń aldyn alýdyń eń tıimdi joly – jazalaý emes, aldyn alý, túsindirý jáne senimge negizdelgen orta qurý dep oılaımyn.

- Endeshe, jasóspirimniń qysymǵa tap bolǵanyn neden ańǵarýǵa bolady?

- Jasóspirimniń qysymǵa (býllıngke) ushyrap júrgenin minez-qulyqtyq, emotsıonaldyq jáne fızıkalyq belgilerden ańǵarýǵa bolady. Minez-qulqyndaǵy ózgerister – eń basty belgi. Bala sabaqqa barǵysy kelmese, uıqysy buzylsa, tábeti tómendese nemese jıi aýyryp qalsa, bul – dabyl. Keıde denesinde kógergen izder bolýy múmkin, biraq ol sebebin aıtýdan qashqaqtaıdy. Telefonǵa kelgen habarlamalardan qorqý, áleýmettik jeliden qashý da kıberbýllıngtiń belgisi bolýy yqtımal.

Eń mańyzdysy – balanyń minezindegi kúrt ózgeristi baıqaý. Eger buryn ashyq, belsendi jasóspirim kenetten tuıyqtalyp ketse, bul – nazar aýdarýǵa sebep. Mundaı jaǵdaıda kinálamaı, sabyrmen sóılesip, senimge negizdelgen áńgime qurý qajet.

- Balasy býllıngke ushyrasa, ata-ana qandaı qadamǵa barýy kerek?

- Eń aldymen balany kinálamaı, máseleniń baıybyna barý qajet. «Óziń kináli shyǵarsyń» degen sóz jaǵdaıdy ýshyqtyrady. Balany muqııat tyńdap, qoldaý bildirý mańyzdy. Jaǵdaıǵa baılanysty naqty dáleldi aqparattar alyp, býllıngtiń bolǵandyǵyn rastaıtyn málimetterdi jınaǵan jón.

Keıin mektep ákimshiligimen, synyp jetekshisimen sóılesý kerek. Eger jaǵdaı qaıtalansa, fızıkalyq kúsh qoldaný nemese aýyr psıhologııalyq qysym bolsa, psıholog pen tıisti organdarǵa júgingen abzal. Eń bastysy – bala ózin jalǵyz sezinbeýi tıis. Ár ata-ana balasyn býllıngten qorǵaý úshin qaýipsizdik strategııalaryn birge talqylaý qajet.

- Oqýshy soqqyǵa jyǵylsa, mektep basshylyǵy jaýapty ma?

- Eger oqıǵa mektep aýmaǵynda nemese oqý protsesi kezinde oryn alsa, mektep ákimshiligi qaýipsizdikke jaýapty. Bul – zańmen bekitilgen mindet. Alaıda jaýapkershilik tek jazalaý emes, aldyn alý sharalaryn kúsheıtýge baǵyttalýy kerek. Másele týyndaǵanda mektep te, ata-ana da birlese áreket etýi mańyzdy.

- Balalar arasyndaǵy qatygezdik neden týyndaıdy dep oılaısyz?

- Qatygezdik kóbine otbasyndaǵy emotsıonaldyq sýyqtyqtan, zorlyq-zombylyq kórgen ortadan, nazar jetispeýshiliginen týyndaıdy. Topta bedel jınaý nemese «kóshbasshy» bolý úshin keıbir balalar álsizderdi nysanaǵa alady. Keı bala agressııa arqyly óz álsizdigin jasyrady. Áleýmettik teńsizdik, ata-ananyń shamadan tys baqylaýy nemese múlde baqylamaýy da áser etedi. Sondyqtan tárbıede tepe-teńdik qajet. Qaıtalap aıtaıyn, empatııanyń damymaýy - basqanyń sezimin túsinbeý, janashyrlyqtyń bolmaýy qatygez áreketke ákeledi. Emotsııalyq ıntellekt tómen bolǵan saıyn agressııa qaýpi joǵarylaıdy.

- Gadjetke táýeldilik pen zorlyq-zombylyqqa toly kontenttiń áseri qandaı?

- Qazirgi kezde balalardyń gadjetke táýeldiligi – barlyq otbasynda kezdesip otyrǵan jaǵdaı. Shekten tys qoldanylǵan gadjet bala psıhıkasyna sózsiz keri áser etedi. Mysaly, zeıinniń shashyraýy, ashýshańdyq, uıqynyń buzylýy baıqalady. Kúnine balalardyń gadjetti paıdalaný ýaqyty 30 mınýttan aspaýy tıis, biraq ol erejeni eshbir bala saqtap jatqan joq. Kúni boıy bala shekteýsiz kóretin zorlyq-zombylyqqa toly oıyndar men fılmder agressııany qalypty qubylys retinde qabyldaýǵa úıretýi múmkin. Biraq másele tek kontentte emes – ata-ananyń baqylaýy men túsindirýinde. Balamen birge talqylaý, ekran ýaqytyn shekteý óte mańyzdy. Osy baǵytta ár otbasyna otbasylyq ereje qalyptastyrýdy usynar edim.

Qorytyndylaı kele, bala tárbıesi – júıeli, birlesken jumys. Eń tıimdi qural – senimge negizdelgen ashyq qarym-qatynas.

Eske sala keteıik, budan buryn Oralda jasóspirimniń soqqyǵa jyǵylýyna baılanysty mektep dırektory qyzmetinen bosatylǵanyn jazǵan edik.