Balalar nege semirip barady: máseleniń túp-tórkini nede

 Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynyń 2025 jyly jańartylǵan málimetine sáıkes, 2022 jyly álemde 5–19 jas aralyǵyndaǵy 390 mıllıonnan astam bala men jasóspirimniń artyq salmaǵy bolǵan. Onyń ishinde 160 mıllıony semizdikke shaldyqqan. Bul úrdis Qazaqstandy da aınalyp ótken joq. Balalardyń salmaǵy nege artyp barady jáne onyń aldyn alýǵa bola ma? Kazinform tilshisi máseleni saralap kórdi.

Balalar semizdigi: resmı statıstıka ne deıdi?

Qazaqstandaǵy resmı statıstıka da bul máseleniń barǵan saıyn ózekti bola túskenin ańǵartady. Densaýlyq saqtaý mınıstrliginiń málimetinshe, bul dert kóbine mektep jasyndaǵy balalar men jasóspirimder arasynda anyqtalady. Mamandar oǵan durys tamaqtanbaýmen qatar, qımyl-qozǵalystyń azaıýy, ekran aldynda uzaq otyrý jáne oqý júktemesiniń artýy áser etetinin aıtady.

2025 jylǵy derekke sáıkes, 0–14 jas aralyǵyndaǵy balalar arasynda alǵash ret semizdik dıagnozy qoıylǵandar sany 100 myń balaǵa shaqqanda 36,9 bolǵan. Al 15–17 jastaǵy jasóspirimder arasynda bul kórsetkish 82,1-ge jetken.

Semizdik eń kóp tirkelgen óńirler qatarynda Shyǵys Qazaqstan, Mańǵystaý, Qostanaı, Atyraý, Qaraǵandy jáne Abaı oblystary, sondaı-aq Almaty men Shymkent qalalary bar.

Nelikten balalar semirip barady?

№1 Kópbeıindi qalalyq balalar aýrýhanasynyń pedıatry, gastroenterolog Aqnur Týrehanovanyń aıtýynsha, búginde balalar semizdigine eń aldymen durys tamaqtanbaý men fızıkalyq belsendiliktiń jetkiliksizdigi áser etip otyr.

– Balalardyń kúndelikti as mázirinde kalorııasy joǵary, qant pen qanyqqan maıǵa baı taǵamdar, tátti sýsyndar men fastfýd jıi kezdesedi. Sonymen qatar ekran aldynda uzaq ýaqyt ótkizý olardyń qozǵalysyn azaıtyp qana qoımaı, retsiz tamaqtanýyna da yqpal etedi. Sondyqtan tsıfrlyq júktemeniń artýy semizdiktiń damýyna áser etetin mańyzdy faktorlardyń biri, – deıdi dáriger.

Bul pikirdi dıetolog Araı Ámire de qoldaıdy. Onyń aıtýynsha, buryn anda-sanda ǵana jelinetin fastfýd búginde kóptegen otbasynyń kúndelikti as mázirine enip ketken.

– Balalar kınoteatrǵa, oıyn-saýyq ortalyǵyna nemese serýenge shyqqanda kóbine pıtstsa, frı kartoby, chıpsy men gazdalǵan sýsyndardy tańdaıdy. Mundaı taǵamdar maı men tez sińetin kómirsýlarǵa baı bolǵandyqtan, uzaq ýaqyt toqtyq sezimin bermeıdi. Ásirese tátti sýsynmen birge tutynǵanda qandaǵy qant deńgeıi tez kóterilip, kóp uzamaı qaıta tómendeıdi. Sonyń saldarynan bala qaıtadan qarny ashqandaı sezinedi, – deıdi maman.

Dıetologtyń aıtýynsha, másele tek artyq kalorııada emes. Mundaı taǵamdardy jıi tutynǵan bala birte-birte tabıǵı taǵamǵa qyzyǵýshylyǵyn joǵaltady.

– Fastfýdqa úırengen bala tabıǵı taǵamnyń dámin burynǵydaı qabyldaı bermeıdi. Býǵa pisken nemese qaınatylǵan as oǵan dámsiz kórinýi múmkin. Sonyń saldarynan paıdaly taǵamnan góri tez daıyndalatyn ónimderdi jıi tańdaı bastaıdy, – deıdi Araı Ámire.

Mamandar mundaı ózgerister kóbine mektep jasynda baıqalatynyn aıtady. Bul kezeńde balanyń kún tártibi ózgeredi: sabaq pen úı tapsyrmasyna bólinetin ýaqyt kóbeıip, qozǵalys azaıady. Onyń ústine kompıýter men smartfondy paıdalaný uzaqtyǵy artady.

Aqnur Týrehanovanyń aıtýynsha, jasóspirimdik shaqtaǵy gormondyq ózgerister de salmaqtyń tez qosylýyna áser etýi múmkin.

– Bul jasta balalar taǵamdy ózderi tańdaı bastaıdy. Alaıda olardyń tańdaýy kóbine táttilerge, túrli tiskebasar men tez daıyndalatyn ónimderge túsedi. Al paıdaly taǵamdar kúndelikti ratsıonnan birtindep yǵysa bastaıdy, – deıdi dáriger.

Taǵy bir mańyzdy faktor – qozǵalys belsendiliginiń tómendeýi. Dıetologtyń aıtýynsha, aǵza jumsaǵan energııadan kóp kalorııa qabyldasa, onyń arty maı qoryna jınalady.

– Balanyń mindetti túrde kásibı sportpen aınalysýy shart emes. Taza aýada júgirýi, velosıped tebýi nemese aýlada oınaýynyń ózi densaýlyqqa paıdaly. Eń bastysy – kún saıyn belsendi qımyldaý ádetin qalyptastyrý kerek, – deıdi Araı Ámire.

Artyq salmaq balanyń densaýlyǵyna qalaı áser etedi?

Artyq salmaqty kópshilik syrtqy kelbetpen ǵana baılanystyrady. Alaıda dárigerler onyń qaýpi áldeqaıda aýqymdy ekenin aıtady. Bala kezinde qalyptasqan semizdik aǵzanyń jumysyna áser etip, keıin túrli sozylmaly aýrýdyń paıda bolýyna jol ashýy múmkin. Densaýlyq saqtaý mınıstrliginiń málimetinshe, 2021–2025 jyldary Qazaqstanda qant dıabetimen syrqattaný deńgeıi 21,4 paıyzǵa artqan. Mamandar bul kórsetkishtiń ósýine balalar arasyndaǵy artyq salmaqtyń kóbeıýi de yqpal etip otyrǵanyn aıtady.

№1 Kópbeıindi qalalyq balalar aýrýhanasynyń pedıatry, gastroenterolog Aqnur Týrehanovanyń aıtýynsha, artyq salmaq eń aldymen aǵzadaǵy qant almasýyna áser etedi.

– Artyq salmaq, ásirese ish aımaǵyna maıdyń jınalýy ınsýlınge tózimdiliktiń damýyna ákeledi. Bul – 2-tıpti qant dıabetiniń negizgi damý mehanızmi. Buryn bul aýrý kóbine eresekterde kezdesetin. Sońǵy jyldary semizdik jıilegen saıyn balalar men jasóspirimder arasynda da anyqtalyp jatyr. Artyq salmaǵy bar balalarda 2-tıpti qant dıabetiniń damý qaýpi qalypty salmaqtaǵy qurdastaryna qaraǵanda birneshe ese joǵary. Sondyqtan semizdikti erte anyqtap, ýaqytyly túzetý dıabettiń jáne basqa da zat almasý buzylystarynyń aldyn alýdyń mańyzdy joly, – deıdi dáriger.

Degenmen semizdiktiń zardaby qant dıabetimen ǵana shektelmeıdi.

– Semizdik tek syrtqy kelbet máselesi emes, ol kóptegen sozylmaly aýrýlardyń qaýip faktory. Artyq salmaq júrek-qan tamyrlary júıesine, endokrındik júıege, baýyrǵa, býyndarǵa jáne psıhoemotsııalyq jaǵdaıǵa keri áser etedi. Sońǵy jyldary semizdikpen qatar baýyrdyń maılanýy, arterııalyq gıpertenzııa, qandaǵy holesterın deńgeıiniń joǵarylaýy, uıqydaǵy tynystyń toqtap qalýy, tirek-qımyl apparatynyń buzylystary jáne psıhologııalyq máseleler jıilep keledi. Sonymen birge semizdik eresek jasta júrek-qan tamyrlary aýrýlarynyń damý qaýpin arttyrady, – deıdi Aqnur Týrehanova.

Dárigerlerdiń aıtýynsha, artyq salmaqty ýaqytynda túzetý tek búgingi densaýlyq úshin emes, balanyń bolashaq ómiri úshin de mańyzdy. Sondyqtan semizdikti syrtqy kelbetke qatysty másele dep emes, der kezinde nazar aýdarýdy qajet etetin medıtsınalyq jaǵdaı retinde qarastyrǵan jón.

Ata-analar jıi jiberetin qatelik

Balanyń tamaqtaný daǵdysy eń aldymen otbasynda qalyptasady. Sondyqtan mamandar balalar arasyndaǵy semizdikke fastfýd pen tátti sýsyndar ǵana emes, ata-ananyń kúndelikti ádetteri de áser etetinin aıtady.

Dıetolog Araı Ámireniń sózinshe, ata-analar keıde baıqamaı jiberetin áreketterdiń ózi balanyń tamaqqa degen kózqarasyn ózgertip jatady.

– Keıde ata-analar «myna tapsyrmany oryndasań, tátti alyp beremin» nemese «tártipti bolsań, fastfýd jeımiz» dep balany tamaqpen marapattaıdy. Sonyń saldarynan bala úshin tátti nemese fastfýd jaı ǵana as emes, marapattyń belgisine aınalady. Keıin kóńil kúıi túskende nemese qýanǵanda da dál sondaı taǵamdy izdeıtin ádet qalyptasýy múmkin, – deıdi maman.

Dıetologtyń aıtýynsha, taǵy bir jıi kezdesetin qatelik – tańǵy astan bas tartý. Mundaı jaǵdaıda bala túske deıin qarny ashyp, tátti toqash, chıpsy nemese basqa da tiskebasardy jıi tutynýy múmkin.

As máziriniń teńgerimsiz bolýy da balanyń densaýlyǵyna áser etedi.

– Keıbir balalar etti, balyqty, jumyrtqany nemese sút ónimderin jetkilikti jemeıdi. Onyń ornyna tátti toqash, túrli shyryn men tiskebasardy kóbirek tutynady. Mundaı as aǵzany qajetti qorektik zattarmen tolyq qamtamasyz etpeıdi ári artyq salmaqtyń jınalýyna yqpal etedi, – deıdi Araı Ámire.

Dıetologtyń aıtýynsha, balany durys tamaqtanýǵa úıretýdiń eń tıimdi joly – ata-ananyń ózi úlgi kórsetýi.

– Bala úlkenderdiń aıtqanynan góri istegenin qaıtalaıdy. Úıde ata-ana gazdalǵan sýsyn iship, fastfýdty jıi tutynsa, baladan múlde basqa ádet kútýdiń ózi qıyn. Sondyqtan durys tamaqtaný búkil otbasynyń ortaq daǵdysyna aınalýy kerek, – deıdi ol.

Dıetolog balanyń súıikti taǵamdarynyń bárine birdeı tyıym salý da durys sheshim emes ekenin aıtady.

– Balany únemi «bolmaıdy», «jemeısiń» dep shekteı berý keri áser etýi múmkin. Keıin múmkindik týǵan kezde ol sol taǵamdy shamadan tys tutynýy yqtımal. Eń durysy – tolyq tyıym salý emes, mólsherin saqtaý. Eger balanyń kúndelikti as máziri teńgerimdi bolsa, anda-sanda qalaǵan taǵamyn jeýi densaýlyǵyna aıtarlyqtaı zııan keltirmeıdi, – deıdi maman.

Onyń aıtýynsha, durys tamaqtaný ýaqytsha dıeta emes, ómir salty. Sondyqtan balany belgili bir taǵamnan tolyq bas tartýǵa emes, paıdaly asty sanaly túrde tańdaýǵa úıretken áldeqaıda tıimdi.

Balalar semizdiginiń aldyn alý: memleket qandaı shara qabyldap jatyr?

Balalar semizdiginiń aldyn alý sońǵy jyldary memlekettik deńgeıde de basym baǵyttyń birine aınaldy. Densaýlyq saqtaý mınıstrligi bul jumysty durys tamaqtaný mádenıetin qalyptastyrý, balalardyń qımyl-qozǵalysyn arttyrý jáne artyq salmaqty erte anyqtaý baǵytynda júrgizip keledi. Bul sharalar Densaýlyq saqtaýdy damytýdyń 2029 jylǵa deıingi tujyrymdamasy aıasynda iske asyrylyp jatyr.

Aldymen mekteptegi tamaqtaný júıesi jańartyldy. Mektep ashanalarynyń jańa standarty engizilip, quramynda qant, tuz jáne qanyqqan maıy kóp taǵamdardy azaıtýǵa basymdyq berildi. Býfetterde taǵamdyq qundylyǵy tómen ónimderdiń satylýyna baqylaý kúsheıtilse, bastaýysh synyp oqýshylary men áleýmettik osal toptaǵy balalar tegin ystyq tamaqpen qamtylyp otyr.

Balalardyń densaýlyǵyn qorǵaýǵa baǵyttalǵan taǵy bir sheshim – kámeletke tolmaǵandarǵa energetıkalyq sýsyn satýǵa tyıym salý.

Sonymen qatar «Salamatty mektep» jobasy keńeıtilip, búginde oǵan elimizdegi mektepterdiń úshten ekisinen astamy qosylǵan.

Joba aıasynda oqýshylar arasynda durys tamaqtaný men belsendi ómir saltyn nasıhattaýǵa basymdyq berilgen. Mınıstrlik profılaktıkalyq tekserýlerdi de jalǵastyryp keledi. Mektepke deıingi uıymdar men mektepterde balalar artyq salmaqqa jáne sozylmaly ınfektsııalyq emes aýrýlardyń qaýip faktorlaryna tekseriledi. Qajet bolǵan jaǵdaıda olar dárigerdiń baqylaýyna alynyp, ata-analarǵa tamaqtaný tártibi men ómir saltyna qatysty keńes beriledi.

Alaıda mamandardyń pikirinshe, bul sharalardyń nátıjesi tek memlekettik baǵdarlamalarǵa ǵana baılanysty emes. Balanyń kúndelikti tamaqtanýy, qozǵalysy jáne ómir salty eń aldymen otbasynda qalyptasady. Sondyqtan balalar semizdiginiń aldyn alý aýrý anyqtalǵannan keıin bastalmaýy kerek. Onyń negizi – balaǵa erte jastan durys tamaqtaný daǵdysyn qalyptastyrý, kúndelikti qımyl-qozǵalysty ómir saltyna aınaldyrý jáne ata-ananyń jeke úlgisi.