Balalar men jastardy kitap oqýǵa qalaı daǵdylandyrýǵa bolady - Jazýshy ońtaıly tásilderdi aıtty

Bir jylda bir kitap ta oqymaǵan…

— Qazirgi qoǵamda kitap oqý mádenıetiniń deńgeıin qalaı baǵalaısyz? Oqyrman nege kitaptan alystap barady?

— Kitap oqý mádenıeti degen ne? Áýeli osy uǵymnyń tolyq maǵynasyna úńilip kóreıik. Orys jazýshysy Maksım Gorkııdiń: «Mádenıetti adam bolyp tárbıelenýge eki qudiretti kúsh: kórkem óner men ǵylym áser etedi. Bul ekeýimen de kitap betinde júzdesesiń» degen sózi bar. Adamzattyń aqyl-oıynyń injý-marjandarynyń bári kitaptyń ishinde bar. Osynaý baǵa jetpes baılyqty bir urpaqtan ekinshi urpaqqa jetkizetin de — kitaptar. Al qazir kitap oqý mádenıetiniń deńgeıin nemen ólsheımiz? Onyń naqty bir ólshemi bar ma? Áleýmettik zertteý, álemdik reıtıng, kitaphanalardaǵy taldaý aqparaty arqyly oqyrmannyń kitap oqý mádenıetiniń deńgeıin anyqtaýǵa bolady. Mysaly, bıyl eldegi kitaphanalardaǵy balalardyń sany 29,5 paıyzǵa (2021 j — 23,7 paıyz edi) artty. Demek, árbir úshinshi oqyrman — bala degen sóz. Kishkentaı oqyrmandardyń jalpy sany 1,8 mln. adamǵa jetti. Bul derek te mádenıetimizdiń deńgeıin kórsetedi.

Qazaq kitap kóp oqıtyn ulttardyń qataryna jata ma? Mundaı saýalǵa jaýap izdep, ınternettegi aqparattardy súzgiden ótkizip, ózińshe oı qorytýǵa bolady. Bir mysal keltireıin. Qazaqstandyq qoǵamdyq damý ınstıtýty bıyl mamyr aıynda «Dástúrlerdi jańǵyrtý: qoǵamdaǵy jańa minez-qulyq normalary» degen taldaý esebin jarııalady. Áleýmettik zertteýge qatysqan 2400 adamǵa suraý salǵanda olardyń 51,2 paıyzy bir jyl ishinde 1 kitap ta oqymaǵanyn aıtqan. Ásirese, 29-45 jas aralyǵyndaǵylar eń «oqymaıtyn» sanatqa jatady. Respondentterdiń 29 paıyzy 1-3 kitappen shektelipti. Saýalnamaǵa qatysqandardyń az ǵana bóligi turaqty túrde kitap oqıtynyn jetkizgen: 10,1 paıyzy jylyna 4-6 kitap, 4,3 paıyzy 7-den 10 kitapqa deıin, al 4,8 paıyzy jylyna onnan astam kitap oqıdy eken. «Bos ýaqytyńyzdy qalaı ótkizesiz?» degen saýalǵa respondentterdiń 11,8 paıyzy ǵana bos ýaqytynda gazet-jýrnal, kitap oqıtynyn aıtqan. Al solardyń 50,6 paıyzy bos ýaqytyn týystarymen jáne dostarymen kezdesýge jumsaıdy eken. Kartına bárin ashyq kórsetip tur.

«Oqyrman nege kitaptan alystady?» degen saýal jıi qoıylady. Munyń sebepteriniń biri — jańa tehnologııalardyń kelýi, ınternettiń keń qanat jaıýy. DataReportal-dyń «Digital 2026» esebinde jarııalanǵan málimet bárimizdi eleń etkizdi. 2025 jyly dúnıe júzi halqynyń 68,7 paıyzy áleýmettik jelilerdi paıdalanǵan. Al Qazaqstan halqynyń 80,8 paıyzy (bul kórsetkish óńirlik, álemdik ortasha deńgeıden de asyp ketken) áleýmettik jelini qoldanady. Bul kórsetkish: Qyrǵyzstanda — 53,3 paıyz, Ózbekstanda — 37,9 paıyz, Tájikstanda — 18,9 paıyz, Túrikmenstanda — 5,1 paıyz eken. Myna aqparatqa zer salaıyq: TikTok-ta tirkelgen qazaqstandyq qoldanýshylar sany — 16,9 mln, Instagram-da — 13,1 mln, Facebook-ta — 2,5 mln, Threads-te — 1,9 mln. ıAǵnı, kitaptan alystaǵan oqyrmannyń bári áleýmettik jelilerde otyr.

Tórt jyl buryn shyqqan ǵylymı zertteýimde mynadaı málimet keltirdim: ár mınýt saıyn Tvıtterge 347 myń jazba jiberiledi, al YouTube-ti paıdalanýshylar 1 mınýtta 300 saǵatqa jýyq beınematerıaldardy júkteı alady. Bul úderis qazir tipten qarqyn aldy. Ár adam kún saıyn 142-152 mınýtyn áleýmettik jelilerdi kórýge jumsaıdy. Oqyrmannyń aqparatty izdeý, alý, tutyný ádebi múldem ózgerdi. Qazir qalaǵan aqparatyńdy áleýmettik jeliden úzdiksiz izdep, kez kelgen ýaqytta taýyp alasyń. Tsıfrlyq tehnologııalar adamnyń kitap oqýǵa degen yntasyn osylaısha álsiretti. Buǵan kóptegen mysaldar keltirýge bolady. Klıptik sana degen uǵym paıda boldy. Qazir jastar tipti 6-7 saǵat smartfonǵa telmirip qarap, ondaǵy súzgiden ótpegen beıádep beınejazbalardy kórip otyrady. Bul oqyrmannyń kitaptan alystaýynyń bir ǵana mysaly, sebebi.

Balanyń oı-órisine saı keletin kitap az

— Balalar men jastardy kitap oqýǵa baýlý úshin otbasy men mekteptiń róli qandaı bolýy kerek?

— Qazirgi balalar osydan 30-40 jyl burynǵy balalarmen salystyrǵanda aıtarlyqtaı kitapty az oqıdy. Bul qubylystyń sebebi kóp. Eń aldymen, ár balanyń oı-sanasyn birden jaýlap alatyn oıyn-saýyq tehnıkasy men gadjetter shamadan tys kóbeıdi. Sonyń áserinen alfa býyn vırtýaldy álemde «ómir súredi»: sol jerde oıyn oınaıdy, bir-birimen qarym-qatynas jasaıdy. Kitap oqýǵa qulqy da, murshasy da joq. Ekinshi bir sebep, qazir balalardy ata-anasy sabaqtan soń qosymshaǵa, sektsııaǵa, úıirmege aparady. Kúni boıy strespen júretin balanyń kitap betin ashýǵa múldem ýaqyty joq. Úshinshi bir sebep, úıde áke-sheshesi kitap jınamaıtyn, oqymaıtyn balanyń da kitapqa qyzyǵýshylyǵy bolmaıdy. Úlkender ár bólmede bir-bir smartfonyna úńilip otyrsa, balalar da gadjetke baılanady. Taǵy bir sebep, qazir kitap kóbeıse de, balanyń oı-órisine sáıkes keletin kórkem-ádebı kitaptar az. Ár bala oqyǵan shyǵarmadan bas keıipker retinde ózin kórgisi keledi. Balanyń jasyna, talǵamyna qaraı oqysy keletin kórkem ádebıet tapshylyǵy bar.

Bul jerde eń aldymen otbasynyń atqaratyn rólin aıtyp kóreıik. Qazir kitap oqıtyn balalar kóbeıip keledi. 6-14 jas aralyǵyndaǵy balalardyń 70 paıyzy kitap oqýǵa qyzyǵady. Al 15 jasqa tolǵan balalardyń arasynda bul kórsetkish báseń. Onyń bir sebebi — 6 jasynan bastap kitap oqýǵa durys baýlymaý, ústirt qaraý, balany kitap oqýǵa májbúrleý. Eger ata-ájesi, áke-sheshesi kitapqa qyzyqpaıtyn balany kúshpen oqýǵa májbúrlese, onyń sanasynda kitap oqý azap degen uǵym qalyp qoıady. Óıtkeni, kitap oqý oınaýǵa, teledıdar kórýge, smartfon qoldanýǵa kedergi keltiredi. Psıholog-mamandar balanyń kitapty jek kórýshiligin týǵyzatyn sebepterge: kitap oqý ádetiniń bolmaýyn, qyzyqtyrmaıtyn kitaptardy, mátin oqýdaǵy kemshilikterdi, yntalandyrýdyń jetispeýshiligin jatqyzady. Rasynda da qazir teledıdardyń ózin sırek kóretin balalar ınternettegi beıne oıyndarǵa kóp ýaqytyn jumsaıdy. Ondaı balalarǵa kitap oqý kóńilsiz jáne qyzyqsyz is bolyp kórinedi. Balany bir oqyǵannan qyzyqtyryp, elitip áketpeıtin kitap yqylasynyń joıylýyna ákeledi. Keıbir balalar jastaıynan kitap oqýǵa daǵdylanbasa oqýǵa qınalady.

Tsıfrlyq tehnologııalar zamanynda balany kitap oqýǵa qalaı baýlımyz degen saýal árkimdi oılandyrady. Bir-eki usynys aıtaıyn. 1. Bala aıtqandy emes, kórgenin isteıdi. Ár balanyń jastaıynan kitap oqýǵa qyzyǵýshylyǵy oıanýy úshin, ol otbasynda kitap sóresi, kitap oqý dástúri, kitap satyp alý men syılyqqa berý úrdisi qalyptassa, qýanarlyq jaǵdaı. Bala kezimizde úıdegi úlkender ádebı kitaptardy jarysyp oqıtyn. Aýyl kitaphanasynan úıge kitap ákelip oqý, oqyǵan kitaptardyń qyzyqty jerlerin baýyrlaryńa áńgimelep berý, kitap ataýy men avtorlaryn, keıipkerlerin bir qalyń dápterge jazyp alý degen dástúr bolýshy edi. Mereke kúnderi balalarǵa jańa, qyzyqty kitap satyp ápereıik. Árıne, balaǵa sen kitap oqy dep alyp, ózimiz smartfonnan shyqpaı otyrsaq, bul tásilimiz iske aspaıdy. 2. Kitapty balamen birge oqý. Ol úshin balanyń jas ereksheligin eskerip, qyzyǵyp oqıtyn kitapty tańdaý mańyzdy. Qazir dúkenderde orys tilinen sapasyz aýdarylǵan, tili kúrdeli kitaptar da, oqıǵasy balaǵa qabyldaýǵa aýyr ertegiler de kóp. Bul jerde sýreti kóz tartatyn komıkster, ıllıýstratsııalyq týyndylar erekshe ról oınaıdy. Sol kitapty ata-anasy balasymen birge oqysa tipten tamasha. Mysaly, sol kitaptaǵy keıipkerlerdiń rólderin bólip alyp, bir keıipkerdi anasy, ekinshi keıipkerdi bala oqysa, áseri ǵajap bolady. Mundaı kezde balanyń kitap oqýǵa degen yntasy artyp, óziniń otbasyndaǵy orny, qurmeti bar ekenine qýanady.

Bul iste mekteptiń atqaratyn róli de aıryqsha. Germanııada kitapty daýystap oqýdyń jalpygermandyq kúni degen ataýly kún bar. Sol kúni qoǵamdaǵy barlyq zııaly qaýym ókilderi, tanymal tulǵalar balabaqsha, mektepterge baryp, balalarǵa daýystap qyzyqty kitaptardy oqyp beredi. Daýystap oqý ata-ana men balanyń, muǵalim men oqýshynyń arasyndaǵy emotsıonaldyq qarym-qatynasqa jaǵymdy áserin tıgizedi. Jastaıynan kitapty daýystap oqyǵan balanyń joǵary synyptarda oqýdy meńgerý, túsiný deńgeıi artyp, barlyq pánderdi jyldam oqı alatyn dárejege jetedi. «Kitapty daýystap oqý» atty kitaphana saǵaty Astanadaǵy Shákárim atyndaǵy № 56 mektep-lıtseıde de bar. Daýystap oqý bir oıdy ońaı jáne dál jetkizýdi úırenýge múmkindik beredi. Balanyń sózdik qoryn molaıtyp, oı-órisin arttyrýǵa, dıktsııany, ıntonatsııany, emotsıonaldy boıaýdy, sóıleý durystyǵyn jáne onyń basqa elementterin jaqsartýǵa kómektesedi. Ǵalymdar ata-anasy kishkentaı kezinen bastap kitapty daýystap oqyp beretin balalardyń sóıleý daǵdysy jaqsy qalyptasyp, saýatty jazatyndyǵyn jáne aqparatty tez sińiretindigin anyqtaǵan.

Shaǵyn kitaptar kóbirek shyǵarylsa…

— Sizdiń oıyńyzsha, oqyrmandy qyzyqtyratyn kitap qandaı bolý kerek? Taqyryby ma, tili me, álde formaty mańyzdy ma?

— Qazirgi balalar ádebıetindegi ózekti máseleniń biri — balalarǵa arnalǵan jańa, qyzyqty, zamanaýı kórkem shyǵarmalar jetkiliksiz. Balalarǵa jazylǵan kórkem shyǵarma qyzyqty, shaǵyn, unamdy bolsa ǵana ár balanyń kóńilinen shyǵady. Bul údeden shyǵatyn shyǵarma jazý ońaı emes. Al qıyn dep qol qýsyryp otyra bersek, qazaq balalaryn basqa tildegi avtorlar qyzyqtyryp, ózine tartyp alady. Onsyz da kitap oqýǵa qulyqsyzdyq basym bolyp tur. Al oqyrmandy qyzyqtyratyn kitap qandaı bolýy kerek? Menińshe, shaǵyn áńgimeler, shaǵyn ertegiler, qyzyqty óleń-jyrlar, zamanaýı komıkster kóbirek shyǵarylsa. Ulttyq komıksterdi damytýdy japondardan úırenýge bolady. Japon balalary 300 bettik mangalardy bas kótermeı oqıdy. Sebebi ol — balaǵa óte qyzyqty shyǵarma. Sýretpen jáne mátinmen berilgen hıkaıalar ár japon balasynyń júreginen oryn alǵan. Ulttyq komıks degenimiz osy. Ulttyq qundylyqtardy balalardyń sanasyna sińirýdiń eń ońaı, eń tıimdi joly. Komıksterdiń aýdarmasy degen de másele bar. Ol aýdarmalardy belgili bir súzgiden ótkizetin kórkemdik keńes, quzyrly komıssııa qurý kerek. Árkim óz shamasyna qaraı aýdaryp, shyǵaryp júr. Menińshe, osy baǵyttarǵa Úkimet te, balalar jazýshylary da durystap kóńil bóletin ýaqyt keldi. «Arýna» baspasy shyǵarǵan kitaptardyń mazmuny shaǵyn, qaǵazy qalyń, baǵasy qymbat. Ár úıdiń balalary satyp alyp, oqı almaıdy. Illıýstratsııalyq kitaptarǵa Betmen, Órmekshi adamdy emes, zamanaýı ulttyq qaharmandarymyzdy beınelesek, utamyz. Máselen, orystyń «Masha men aıý», mysyqtar týraly mýlttoptamasyn qazaq balalary nege tapjylmaı otyryp tamashalaıdy? Onda izgilik, meıirim, adamgershilik taqyryby menmundalap turady. Balanyń meıirimge sýsaǵan júreginiń shólin basady. Ol ónimniń qaı tilde bolǵany mańyzdy emes, bir kórgennen unasa, qaıtalap ta kóre beredi. Sol sııaqty balaǵa bir kórgen kezde shynaıy izgiliktiń dánin sebetin anıme, komıks, ıllıýstratsııa ónimderine kitap dúkenderiniń sórelerin toltyryp tastasaq, balalar da birden qyzyǵady. Qazaq balalar ádebıetinde taqyryp jeterlik. Tek sol taqyrypty balanyń talǵamyna saı usynýǵa kelgende daǵdarys bar. Jasandylyq kózge uryp turady. Árıne, bizge Logıkomıks sııaqty ónim jasaý qıynǵa soǵady. Biraq nıet etsek, bárin de iske asyrýǵa bolady. Bala kún saıyn ne oqysa, ne kórse — soǵan elikteıdi. Psıhıkasy solaı.

Biz kóbinese salystyrǵandy unatamyz. Kitap oqýǵa balany qyzyqtyrýdaǵy Ońtústik Koreıanyń ozyq tájirıbesine úńilip kóreıikshi. Mysaly, kún saıyn mektepterde «10 mınýt kitap oqý» degen joba úzdiksiz iske asyp keledi. Onda balalar qyzyqty sýretteri bar shaǵyn kitapshalardy jarysyp oqıdy. Káris kitaphanashylary ata-analarmen, qoǵammen tyǵyz, jyly qarym-qatynas ornatqan. Olar kún saıyn bir radıo, telearnaǵa tikeleı efırge shyǵyp, balalarǵa arnalǵan shyǵarmalardy taldaıdy. Koreıada kitap oqyǵan balalardy yntalandyrý, qyzyqtyrý degen nársege úkimet, ákimdik, mektep, ata-ana bolyp muqııat kóńil bóledi. Balalarǵa arnalǵan kórkem shyǵarmalardy nasıhattaıtyn kóptegen qaýymdastyq, kitap klýbtary bar. Ońtústik Koreıa kitapqa qatysty zańnamasyn tolyq jetildergen el. 2000 jyldardyń ortasynda kitap oqýǵa járdemdesý týraly jańa zań qabyldandy. Buǵan qosa, tikeleı el prezıdentine baǵynatyn kitaphana-aqparat komıteti quryldy. Odan ári kitap oqý mádenıeti týraly, mektepke deıingi uıymdar jáne mektep kitaphanalaryn damytý týraly zańdar shyqty. Bizge de keregi osy.

Balalar men jastar kitaphanasyn damytýdan bastaıyq

— Memleket tarapynan kitap oqýdy nasıhattaý úshin qandaı naqty tetikter men jobalar qajet dep sanaısyz?

— Qazaq kitap oqıtyn ultqa aınalsyn desek, memleket kitap oqý mádenıetin jetildiretin naqty tetikterdi iske qossa demiz. Mysaly, balalar men jastar kitaphanasyn damytýdy qolǵa alsa. Biz joǵaryda ozyq tájirıbesin mysalǵa keltirgen Ońtústik Koreıa qandaı jolmen júrdi? Eń aldymen, balalar kitaphanalaryn damytty. 2003 jyly eldegi MBC telearnasy «Ǵajaıyp kitaphana» degen baǵdarlama jasap, efırge shyǵardy. Osy joba aıasynda tek balalarǵa arnalǵan kitaphanalar ashyldy. Onyń biryńǵaı basqarý júıesi men qarjy modeli jasaldy. Negizinen, bul jobaǵa jekelegen aýqatty adamdar qarjy bóldi. Radıodan da «Ǵajaıyp kitaphana» degen kún saıyn efırge shyǵatyn baǵdarlama ashsaq quba-qup. Osy baǵdarlamada balalarǵa arnalǵan kórkem shyǵarmalardy oqýshylarmen kúnde birge taldasaq, ǵajap bolar edi. Óńirlerdegi balalar kitaphanalary jelisin jańasha damytýdyń naqty jospary jasalsa. Birinshi shaqyrylymdaǵy Quryltaıdyń birinshi sessııasynyń ashylýynda sóılegen sózinde Memleket basshysy «Bıyl Úkimet „Kitaphana jáne baspa isi týraly“ zań jobasyn da ázirlep, Quryltaıǵa engizýi qajet» dedi. Úkimet osy zań jobasyn ázirleýde japon, káris, aǵylshyn zańnamasynyń ozyq tájirıbesine kóbirek kóńil aýdarsa, naǵyz ultqa janashyr sarapshy, jazýshy, qaıratkerlerdi jumys tobyna tartsa kóp nárseden utamyz. Damyǵan elderdiń ozyq tájirıbesinen úırenemiz desek, kitap oqýǵa qatysty forým, kongress, festıvalder ótkizeıik. Jalpy bizge kitap oqýǵa járdemdesý týraly jańa zań qabyldaý kerek. Órkenıetti ulttardyń tájirıbesin úlgi etsek — utylmaımyz.

— Oramdy oılar aıtqan suhbatyńyzǵa kóp raqmet!