Balaǵa smartfondy shekteý jetkilikti me: kıberqaýipsizdik mamany ata-anaǵa keńes berdi
ASTANA. KAZINFORM – Búginde smartfon balanyń bilim alýyna, aqparat izdeýine jáne jaqyndarymen baılanysýyna múmkindik beretin kúndelikti quralǵa aınaldy. Alaıda ınternet keńistigi balalar úshin kıberbýllıng, alaıaqtyq, qaýipti kontent, beıtanys adamdardyń baılanysqa shyǵýy jáne jeke derekterdiń taralýy sııaqty qaýipterdi de qatar alyp keldi.
Osyǵan baılanysty álemniń birqatar elinde balalardyń áleýmettik jelilerdi paıdalanýyna shekteý engizilip jatyr. Avstralııada 2025 jylǵy jeltoqsannan bastap 16 jasqa tolmaǵan balalardyń birqatar áleýmettik jelide akkaýnt ashýyna tyıym salyndy. Shekteý Facebook, Instagram, TikTok, Snapchat, X jáne YouTube sekildi platformalardy qamtıdy. Al messendjerler, bilim berý jáne densaýlyq saqtaý servısteri bul talaptan tys qaldy.
Mysaly Frantsııada 15 jasqa deıingi balalardyń áleýmettik jelilerge kirýin shekteý týraly bastama kóterilgenimen, bıyl Konstıtýtsııalyq keńes bul zańdy buǵattady. El bıligi máseleni qaıta qaraýdy josparlap otyr. Al Slovakııada 16 jasqa deıin áleýmettik jelilerdi paıdalanýǵa tyıym salý týraly zań jobasy usynyldy.
Qazaqstanda da balalardyń áleýmettik jelilerdegi qaýipsizdigi kún tártibine shyqty. Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev 16 jasqa deıingi balalardyń áleýmettik jelilerge tirkelýine shekteý qoıý bastamasyn qoldady.
Alaıda bul smartfondy tolyq paıdalanýǵa tyıym salý degendi bildirmeıdi. Kıberqaýipsizdik mamany Gúldana Jumataıdyń aıtýynsha, balanyń ınternettegi qaýipsizdigin qamtamasyz etý úshin platformalarǵa shekteý qoıýmen qatar, ata-ana baqylaýy men tsıfrlyq saýattylyqty qalyptastyrý mańyzdy.
Kıberbýllıngten grýmıngke deıin
Mamannyń aıtýynsha, balalar ınternette oıyn oınap, sabaq oqyp qana qoımaı, áleýmettik jeliler arqyly tanys adamdarymen jáne beıtanystarmen de sóılesedi. Osy ortada kıberbýllıng sııaqty qaýipter týyndaýy múmkin.
– Mektepte bala býllıngke ushyrasa, onyń aınalasyndaǵylar muny baıqap, kýá bola alady. Al kıberbýllıng – jelidegi qysym. Bireýge jaı sóz bolyp kóringenimen, bala úshin ol úlken psıhologııalyq qaýip bolýy múmkin. Sonymen qatar eresek adamnyń balamen dostasyp, aqparattaryn jınap alýy, ıaǵnı grýmıng te qaýiptiń bir túri, – dedi Gúldana Jumataı.
Onyń aıtýynsha, balalar fıshıngtik siltemeler men túrli jarnamalar arqyly da alaıaqtardyń arbaýyna túsýi múmkin. Balanyń ómirlik tájirıbesi az bolǵandyqtan, ol aqparattyń shynaıy ne jalǵan ekenin birden ajyrata almaýy yqtımal.
Mysaly alaıaqtar balaǵa «syılyq utyp aldyń» nemese «aqsha tabýǵa múmkindik bar» degen jarnama kórsetýi múmkin. Mundaı jaǵdaıda bala onyń qaýipti ekenin túsinbeı, ata-anasyn qýantý nemese syılyq alý nıetimen kúmándi siltemege ótip ketýi yqtımal.
Sondyqtan maman balalardy ınternetten tolyq oqshaýlaý durys sheshim emes dep sanaıdy.
– Jalpy platformada otyrmaý, tolyq shekteý qoıý – meniń oıymsha, qate. Shekteý kerek, biraq fıltrlerdi de ornata bilý qajet. Mysaly balanyń jasyna qaraı tıisti kontent usynylýy kerek. Keı aqparatty bala psıhologııalyq turǵydan qabyldaýǵa daıyn bolmaýy múmkin nemese ony shynaıy dep qabyldaýy múmkin, – dedi ol Jibek Joly telearnasyndaǵy «Búgin.LIVE» baǵdarlamasynda.
Ata-ana baqylaýy men senim qatar júrýi kerek
Gúldana Jumataıdyń aıtýynsha, balanyń tsıfrlyq qaýipsizdigin qamtamasyz etýde ata-ananyń baqylaýy mańyzdy. Qazir smartfondarda balanyń ınternettegi áreketin shekteýge múmkindik beretin arnaıy ata-ana baqylaýy fýnktsııalary men baǵdarlamalar bar.
Alaıda tehnıkalyq baqylaýmen qatar, ata-ana men bala arasynda senim qalyptastyrý da qajet.
– Biz ata-analarǵa balalardyń ınternettegi qaýipsizdigin qamtamasyz etý úshin eki basty prıntsıpti usynamyz. Birinshisi – ata-ana baqylaýy, ıaǵnı smartfondardaǵy arnaıy baǵdarlamalardy paıdalaný. Ekinshisi – senim. Bala ınternetten bir nárse oqyp, kúmándansa nemese qoryqsa, jaýapty ınternetten emes, ata-anasynan izdeýi kerek, – dedi maman.
Onyń pikirinshe, tsıfrlyq gıgıena balanyń tárbıesiniń bir bóligine aınalýy tıis. Bala kishkentaı kezinen ınternettegi qaýipsizdik erejelerin bilip, ata-anasymen túrli taqyrypty ashyq talqylaýǵa úırense, bolashaqta alaıaqtyq shemalardy taný qabileti de qalyptasady.
Mamannyń sózinshe, balanyń ınternettegi qaýipsizdigi tek belgili bir jasqa deıingi shekteýmen sheshilmeıdi. Basty maqsat – balany tsıfrlyq ortada ózin qaýipsiz ustaı alatyn, aqparatty saralaıtyn jáne kúmándi jaǵdaıda kómek suraıtyn deńgeıge jetkizý.
Sondyqtan áleýmettik jelilerdi paıdalanýǵa qoıylatyn jas shekteýi ata-ananyń baqylaýy men balanyń tsıfrlyq saýattylyǵyn qalyptastyrý sharalarymen qatar júrgende ǵana tıimdi bolmaq.
Aıta keteıik, buǵan deıin, Jańa oqý jylynda býllıngke qarsy qandaı qosymsha tetikter engiziletinin jazǵan edik.
