Bakterııalardyń antıbıotıkke tózimdiligi artqan: elimizdegi ahýal qandaı

ASTANA. KAZINFORM – Sońǵy jyldary álemde antıbıotıkterge tózimdi bakterııalar kóbeıip, keıbir ınfektsııalardy emdeý qıyndap barady. Antıbıotıkter nege áser etpeı qalady? Dárini orynsyz qabyldaýdyń saldary qandaı? 18–24 qarasha aralyǵynda ótetin mıkrobqa qarsy preparattarǵa tózimdilik týraly dúnıejúzilik aqparattandyrý aptalyǵyna oraı Kazinform tilshisi Qazaqstandaǵy jaǵdaıdy zerdelep, osy saýaldarǵa jaýap izdedi.

Bakterııanyń antıbıotıkke tózimdiligi artqan
Foto: Kazinform / JI

Qazaqstanda antıbıotıkke tózimdilik qanshalyqty artty

Densaýlyq saqtaý mınıstrliginiń Sanıtarııalyq-epıdemıologııalyq baqylaý komıteti Kazinform saýalyna bergen jaýabynda elimizde birqatar bakterııanyń antıbıotıkterge tózimdiligi artyp kele jatqanyn habarlady.

– E. coli jáne Klebsiella pneumoniae bakterııalarynyń úshinshi býyn tsefalosporınderine tózimdiligi sońǵy úsh jylda 20%-ǵa artqan, – delingen komıtet jaýabynda.

Іshek taıaqshasy (E. coli) men Klebsiella pneumoniae bakterııalary nesep joldarynyń ınfektsııalaryn, ókpeniń qabynýyn jáne basqa da aýrýlardy týdyrýy múmkin. Al tsefalosporınder – bakterııalyq ınfektsııalardy emdeýge qoldanylatyn antıbıotıkterdiń bir toby.

Eger ınfektsııa qozdyrǵyshy taǵaıyndalǵan antıbıotıkke tózimdi bolsa, em nátıje bermeýi yqtımal. Mundaı jaǵdaıda bakterııanyń qandaı dárige sezimtal ekenin zerthanalyq jolmen anyqtap, soǵan saı em tańdaýǵa týra keledi.

Komıtettiń málimetinshe, altyn tústes stafılokokk (Staphylococcus aureus), kók iriń taıaqshasy (Pseudomonas aeruginosa), Acinetobacter baumannii jáne enterokoktar arasynda da antıbıotıkke tózimdilik anyqtalyp otyr. Elimizde birneshe antıbıotıkke birdeı tózimdi bakterııalar da kezdesedi. Bul másele ásirese jansaqtaý jáne qarqyndy terapııa bólimshelerinde ózekti.

Vedomstvo antıbıotıkke tózimdiliktiń negizgi sebepteri retinde dárini shamadan tys ári negizsiz qoldanýdy, dárigerdiń taǵaıyndaýynsyz qabyldaýdy jáne emdeý tártibin saqtamaýdy atady.

Antıbıotıkke qaısysy tózimdirek: adam aǵzasy ma, álde bakterııalar ma?

Keı adamdar antıbıotıkti jıi qabyldasa, aǵzasy dárige úırenip ketedi dep oılaıdy. Shyn máninde, antıbıotıkke adam aǵzasy emes, bakterııalar tózimdi bolady.

Nazarbayev University Medıtsına mektebiniń doktoranty Darıǵa Jazyqbaevanyń aıtýynsha, adam aǵzasynda tirshilik etetin keıbir bakterııalar qalypty jaǵdaıda zııan keltirmeıdi. Alaıda ımmýnıtet álsiregende nemese adam qatty aýyrǵanda olar ınfektsııa týdyrýy múmkin.

Máselen, ishek taıaqshasy men Klebsiella pneumoniae adamnyń isheginde, al altyn tústes stafılokokk terisinde kezdesedi. Mundaı bakterııalar shartty patogendi dep atalady.

Darıǵa Jazyqbaevanyń túsindirýinshe, antıbıotıkterdi jıi ári orynsyz qabyldaý dárige tózimdi bakterııalardyń kóbeıýine jaǵdaı jasaıdy.

– Adam antıbıotıkti birinen soń birin qabyldaı berse, osy bakterııalar dárige tózimdi bola bastaıdy. Keıin olar tsıstıt nemese basqa da ınfektsııalardy týdyrýy múmkin. Mundaı jaǵdaıda antıbıotıkter áser etpeýi yqtımal, – dedi zertteýshi.

Onyń sózinshe, antıbıotık qabyldaǵan kezde aýrý qozdyrǵyshtarymen birge aǵzadaǵy paıdaly bakterııalar da joıylýy múmkin. Al dárige tózimdi bakterııalar saqtalyp, kóbeıe beredi.

Máseleni kúrdelendiretin taǵy bir jaıt bar. Bakterııalar dárige tózimdilik genderin bir-birine bere alady. Tózimdi bakterııalar adamdar arasynda da taralýy múmkin. Sondyqtan antıbıotıkterdi orynsyz qoldanýdyń saldary bir adamnyń densaýlyǵymen shektelmeıdi.

Degenmen antıbıotıktiń áser etpeýi árdaıym bakterııalardyń dárige tózimdiligine baılanysty emes. Máselen, tumaý men sýyq tııýdiń basym bóligin vırýstar týdyrady. Al antıbıotıkter vırýstarǵa áser etpeıdi.

Qazaqstandyqtar antıbıotıkti qanshalyqty kóp qabyldaıdy?

2024 jyly Antibiotics ǵylymı jýrnalynda jarııalanǵan zertteýge sáıkes, Qazaqstanda antıbıotıkterdi tutyný kólemi 2020 jyly eń joǵary deńgeıge jetip, keıingi jyldary tómendegen. Degenmen bakterııalardyń dárige tózimdiligin arttyrý qaýpi joǵary antıbıotıkter áli de jıi qoldanylady.

Nazarbayev University Medıtsına mektebiniń assıstent-professory, medıtsına ǵylymdarynyń kandıdaty ıÝlııa Semenova
Foto: Nazarbayev University

Zertteý avtorlarynyń biri, Nazarbayev University Medıtsına mektebiniń assıstent-professory, medıtsına ǵylymdarynyń kandıdaty ıÝlııa Semenovanyń aıtýynsha, Qazaqstanda antıbıotıkterdi tutyný deńgeıi Eýropadaǵy ortasha kórsetkishke shamalas.

– Skandınavııa elderi antıbıotıkterdi oryndy qoldaný boıynsha álemde kósh bastap tur. Bul elderde antıbıotıkter az qoldanylady. Al Ońtústik Eýropada, máselen, Italııa, Ispanııa men Balqan elderinde bul dárilerdi tutyný deńgeıi Qazaqstanǵa qaraǵanda áldeqaıda joǵary. Degenmen biz álemdegi ozyq tájirıbege súıenýimiz kerek, – dedi ǵalym.

Onyń sózinshe, antıbıotıkterdiń qanshalyqty kóp qoldanylýymen qatar, qandaı preparattardyń tańdalatyny da mańyzdy.

Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymy antıbıotıkterdi úsh topqa bóledi: Access, Watch jáne Reserve. Birinshi toptaǵy dáriler keń taralǵan ınfektsııalardy emdeýge usynylady. Ekinshi toptaǵy preparattardy qoldaný erekshe baqylaýdy qajet etedi. Al úshinshi toptaǵy antıbıotıkter birneshe dárige tózimdi bakterııalar týdyrǵan ınfektsııalardy emdeýge arnalǵan.

Densaýlyq saqtaý mınıstrliginiń málimetinshe, Qazaqstanda Watch tobyna jatatyn antıbıotıkterdiń úlesi joǵary.

Mundaı jaǵdaı álemde de baıqalady. DDU dereginshe, 2022 jyly álemde qoldanylǵan antıbıotıkterdiń shamamen 45 paıyzy Watch tobyna tıesili bolsa, 53 paıyzy Access tobyndaǵy preparattarǵa tıesili bolǵan.

2030 jylǵa qaraı álemde Access tobyndaǵy antıbıotıkterdiń úlesin keminde 70 paıyzǵa jetkizý kózdelgen. Bul dárilerge bakterııalardyń tózimdi bolý qaýpi salystyrmaly túrde tómen.

Demek, antıbıotıkke tózimdiliktiń taralýyn tejeý úshin dárini qajetsiz qabyldamaý ǵana emes, ınfektsııaǵa qarsy tıimdi preparatty durys tańdaý da mańyzdy.

Antıbıotıkterdi nege orynsyz qoldanamyz?

Nazarbayev University ǵalymdary Qazaqstanda antıbıotıkterdi qoldaný tájirıbesin zerttegen. Olar turǵyndar men dárigerler arasynda saýalnama ótkizip, dárihanalardaǵy jaǵdaıdy da zerdelegen.

ıÝlııa Semenovanyń aıtýynsha, zertteý nátıjesinde turǵyndardyń antıbıotıkti qandaı aýrý kezinde qabyldaý keregin bile bermeıtini anyqtalǵan. Máselen, saýalnamaǵa qatysqandardyń 40 paıyzy antıbıotık bel aýyrǵanda kómektesedi dep jaýap bergen. Keıbiri bas aýyrǵanda osy dárini qabyldaýǵa bolady dep eseptegen. Sýyq tıgende antıbıotık ishý kerek degen túsinik te keń taralǵan.

Ǵalymnyń sózinshe, keı turǵyndar dárigerge qaralmaı, dárihana qyzmetkeriniń keńesine súıenip, antıbıotık satyp alady. Endi biri dárigerden antıbıotık taǵaıyndaýdy talap etedi. Alaıda bul dárilerdi óz betinshe qabyldaýdyń qaýpi bar.

– Antıbıotıkterdiń paıdasyn ǵana oılap, jaǵymsyz áserleri baryn eskere bermeımiz. Keıbir preparattar júıke júıesine keri áser etýi múmkin. Ár antıbıotıktiń paıdasy men qaýpin dáriger baǵalaýy qajet. Sondyqtan bul dárilerdi óz betinshe qabyldaýǵa nemese jaqyndaryna usynýǵa bolmaıdy, – dedi ıÝlııa Semenova.

dári
Kollaj: Kazinform / DALL-E

Balalar aýyrǵan kezde de ata-analar antıbıotıkke júginýge asyǵýy múmkin. Ásirese balanyń qyzýy birneshe kún túspese nemese jóteli basylmasa, antıbıotık berý kerek degen oı týyndaıdy.

Darıǵa Jazyqbaevanyń aıtýynsha, balanyń jıi aýyrýy ár joly antıbıotık qabyldaý qajet degendi bildirmeıdi.

– Balalardyń jylyna tórt-bes ret jiti respıratorlyq vırýstyq ınfektsııamen aýyrýy qalypty jaǵdaı sanalady. Bala ósip kele jatqanda onyń aǵzasy túrli vırýstarmen, bakterııalarmen kezdesedi. Árıne, aýyrǵan balany dárigerge kórsetý, onyń nusqaýyn oryndaý qajet. Al eger balaǵa ár aýyrǵan saıyn antıbıotık taǵaıyndala berse, basqa dárigerdiń de pikirin alǵan jón, – dedi zertteýshi.

Maman antıbıotık shynymen qajet bolǵan jaǵdaıda, mysaly, bakterııalyq pnevmonııa kezinde dáriger taǵaıyndaǵan emnen bas tartýǵa bolmaıtynyn atap ótti.

Antıbıotıkterdi retseptsiz satýǵa tyıym salynǵanymen, zań buzýshylyq azaımaı otyr

Turǵyndardyń antıbıotıkti óz betinshe qabyldaýyna ony dárihanadan retseptsiz satyp alý múmkindigi de áser etedi.

Nazarbayev University ǵalymdary dárihanalarda osy máseleni arnaıy zerttegen. Nátıjesinde dárigerdiń retseptisinsiz antıbıotık satyp alýǵa bolatyn jaǵdaılar anyqtalǵan.

Qazaqstanda antıbıotıkterdi retseptsiz satýǵa tyıym salynǵan. Alaıda Densaýlyq saqtaý mınıstrliginiń 17 qarashada jarııalaǵan málimetinshe, bıyl jyl basynan beri osy talapty buzǵandarǵa qatysty 38 ákimshilik hattama toltyrylǵan. Aıyppuldardyń jalpy somasy 8,2 mln teńgeden asqan.

Osylaısha, 2023–2025 jyldary antıbıotıkterdi retseptisiz satýǵa baılanysty toltyrylǵan hattamalar sany eki eseden astam ósken. Degenmen bul kórsetkishter anyqtalǵan zań buzýshylyqtardy ǵana qamtıdy. Olardyń kóbeıýine baqylaýdyń kúsheıýi de áser etýi múmkin. Mınıstrliktiń málimetinshe, retseptisiz satýǵa jıi áreket jasalatyn antıbıotıkterdiń qatarynda azıtromıtsın, tseftrıakson, tsefazolın jáne tsıprofloksatsın bar. Osyǵan baılanysty vedomstvo joǵary táýekel tobyna jatatyn dárilik zattarǵa mindetti elektrondyq retsept engizý jumystaryn júrgizip jatyr. Bul júıeni dárilik zattardy tsıfrlyq tańbalaý jáne qadaǵalaý júıesimen biriktirý kózdelgen. Alaıda dárihanalardaǵy baqylaýdy kúsheıtý máseleniń bir bóligin ǵana sheshedi. Antıbıotıktiń qandaı jaǵdaıda qajet ekenin turǵyndar da túsinýi kerek.

Antıbıotıkter áser etpeı qalsa, onyń saldary qandaı?

Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynyń málimetinshe, 2023 jyly álemde zerthanalyq jolmen rastalǵan keń taralǵan bakterııalyq ınfektsııalardyń árbir altynshy jaǵdaıynda antıbıotıkke tózimdilik anyqtalǵan.

Munyń saldary qanshalyqty aýyr ekenin ólim-jitim kórsetkishinen de baıqaýǵa bolady. 2024 jyly The Lancet ǵylymı jýrnalynda jarııalanǵan zertteýge sáıkes, 2021 jyly álemde dárige tózimdi bakterııalar týdyrǵan ınfektsııalarmen baılanysty 4,71 mln adam qaıtys bolǵan. Sonyń ishinde 1,14 mln adamnyń ólimine bakterııalardyń dárige tózimdiligi tikeleı sebep bolǵan.

Antıbıotıkterdiń tıimdiligi tómendegen saıyn hırýrgııalyq operatsııa jasaý, aǵza almastyrý jáne qaterli isikke shaldyqqan naýqastardy emdeý kezinde de qaýip artady. Sebebi mundaı jaǵdaıda bakterııalyq ınfektsııalardyń aldyn alý, olardy der kezinde emdeý mańyzdy.

Antıbıotıkke tózimdilik ekonomıkaǵa da áser etedi. Máselen, dáriger taǵaıyndaǵan antıbıotık ınfektsııa qozdyrǵyshyna áser etpese, qosymsha taldaý júrgizip, basqa dári tańdaýǵa týra keledi. Keı jaǵdaıda naýqas aýrýhanada uzaǵyraq jatady, qymbat dárilerge muqtaj bolady. Bul emdeý shyǵyndaryn kóbeıtedi. Al uzaq ýaqyt jumysqa shyǵa almaǵan adamnyń tabysy azaıýy múmkin.

DDU-nyń boljamynsha, qazirgi jaǵdaı ózgermese, 2035 jylǵa qaraı dárige tózimdi bakterııalar týdyrǵan ınfektsııalardy emdeýge jumsalatyn álemdik shyǵyn jylyna 412 mlrd dollarǵa jetýi múmkin. Al eńbek ónimdiliginiń tómendeýinen keletin shyǵyn 443 mlrd dollardy quraýy yqtımal.

Dúnıejúzilik banktiń boljamyna sáıkes, bul másele sheshilmese, 2050 jylǵa qaraı álemdik jalpy ishki ónim boljamdy deńgeıinen 3,8 paıyzǵa deıin tómendeýi múmkin. Osylaısha antıbıotıkterdiń tıimdiligin saqtaý adam densaýlyǵy úshin ǵana emes, elderdiń ekonomıkalyq damýy úshin de mańyzdy.

Antıbıotıkke tózimdilikpen kúresý nege dárigerlerdiń ǵana mindeti emes?

Bıyl mıkrobqa qarsy preparattarǵa tózimdilik týraly dúnıejúzilik aqparattandyrý aptalyǵy «Birtutas densaýlyq, ortaq áreket: dárige tózimdiliktiń aldyn alaıyq» degen uranmen ótip jatyr.

Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymy adam, janýarlar jáne qorshaǵan orta saýlyǵynyń ózara baılanysyna nazar aýdaryp otyr. Óıtkeni dárige tózimdi bakterııalardyń paıda bolýy men taralýyna antıbıotıkterdiń medıtsınada ǵana emes, aýyl sharýashylyǵynda qalaı qoldanylatyny da áser etedi.

Nazarbayev University rezıdenti Jadyra Mustafa bul máseleni adam densaýlyǵymen ǵana baılanystyrý durys emes ekenin aıtady.

– Biz bul álemde jalǵyz ómir súrmeımiz. Aınalamyzda janýarlar, ósimdikter bar. Olardyń barlyǵy bir-birimen tyǵyz baılanysty. Sondyqtan antıbıotıkke tózimdiliktiń paıda bolýyna qorshaǵan ortadaǵy ózgerister de áser etedi, – dedi ol.

Mamannyń túsindirýinshe, mal sharýashylyǵynda antıbıotıkterdi orynsyz qoldaný dárige tózimdi bakterııalardyń kóbeıýine jaǵdaı jasaıdy. Mundaı bakterııalar janýarlardan adamǵa tikeleı nemese azyq-túlik arqyly taralýy múmkin.

bakterııa
Foto: pixabay

Antıbıotık qaldyqtarynyń qorshaǵan ortaǵa túsýi de qaýip tóndiredi. Máselen, dári qaldyqtary topyraqqa nemese sýǵa tússe, ondaǵy bakterııalardyń antıbıotıkke tózimdi bolýyna yqpal etýi múmkin.

– Bul máseleni sheshý úshin medıtsına salasymen shektelmeı, veterınarııa, aýyl sharýashylyǵy jáne qorshaǵan ortany qorǵaý salalarynda da baqylaý júrgizý qajet, – dedi Jadyra Mustafa.

Ǵylymda mundaı tásil One Health, ıaǵnı «Birtutas densaýlyq» tujyrymdamasy dep atalady. Onyń negizinde adam, janýarlar, ósimdikter jáne qorshaǵan orta saýlyǵyn bir-birinen bólip qaramaı, ortaq máselelerdi birlesip sheshý kózdelgen.

Densaýlyq saqtaý mınıstrliginiń málimetinshe, Qazaqstanda antıbıotıkke tózimdilikpen kúres aıasynda osy baǵytta da jumys júrgizilip jatyr.

Qazaqstanda antıbıotıkke tózimdilikti azaıtý úshin ne istelip jatyr?

Qazaqstanda mıkrobqa qarsy preparattarǵa tózimdilikti tejeý jónindegi 2023–2027 jyldarǵa arnalǵan jol kartasy iske asyrylyp jatyr. Onyń aıasynda zerthanalyq dıagnostıkany jetildirýge, antıbıotıkterdi oryndy qoldanýǵa jáne ınfektsııalardyń aldyn alýǵa kóńil bólingen.

Densaýlyq saqtaý mınıstrligi Kazinform saýalyna bergen jaýabynda elimizde antıbıotıkke tózimdilikti baqylaý júıesine 26 zerthana tartylǵanyn habarlady.

Bul zerthanalar ınfektsııa qozdyrǵyshtaryn jáne olardyń qandaı antıbıotıkterge tózimdi ekenin anyqtaıdy. Aýyr ınfektsııalar men sepsıs kezinde bakterıologııalyq zertteý nátıjeleri naýqasqa tıimdi em tańdaýǵa kómektesedi. Mınıstrliktiń málimetinshe, medıtsınalyq uıymdarda antıbıotıkterdiń durys taǵaıyndalýy klınıkalyq hattamalar, mıkrobıologııalyq zertteýler, klınıkalyq farmakologterdiń jumysy jáne ishki baqylaý arqyly qadaǵalanady.

Degenmen ǵalymdar antıbıotıkterdi oryndy qoldaný úshin dárigerdiń medıtsınalyq bilimi ǵana jetkiliksiz ekenin aıtady.

Nazarbayev University ǵalymdary dárigerlerge antıbıotıkterdi durys taǵaıyndaýǵa kómektesetin birneshe ádisti zerdelegen. Sonyń biri – naýqaspen durys sóılese bilý. Máselen, naýqas jumysqa tezirek oralý úshin antıbıotık jazyp berýdi suraýy múmkin. Mundaı jaǵdaıda dáriger oǵan antıbıotıktiń nege qajet emes ekenin túsindire bilýi kerek.

Ǵalymdar dárigerlerge sheshim qabyldaýǵa kómektesetin kompıýterlik baǵdarlamalardy qoldanýdy da usynady. Mundaı baǵdarlamalar naýqastyń shaǵymdary men taldaý nátıjelerin eskerip, antıbıotık taǵaıyndaý qajet pe, joq pa degen suraqqa jaýap tabýǵa kómektesedi.

ıÝlııa Semenovanyń aıtýynsha, ýnıversıtet ǵalymdary endi zertteý nátıjelerin tájirıbede qoldanýdy kózdep otyr. Ásirese emhanalarda antıbıotıkterdi durys taǵaıyndaý mańyzdy. Sebebi antıbıotıkterdiń úshten ekisi ambýlatorııalyq deńgeıde qoldanylady.

Bul baǵytqa Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymy da nazar aýdaryp otyr. Uıymnyń 2026 jylǵy qańtarda jarııalaǵan esebinde Qazaqstanda alǵashqy medıtsınalyq kómek deńgeıinde antıbıotıkterdiń qoldanylýyn baqylaýdy jetildirý, aqparattyq júıelerdi damytý jáne medıtsına qyzmetkerleriniń biliktiligin arttyrý usynylǵan.

Budan bólek, Densaýlyq saqtaý mınıstrligi antıbıotıkterdiń retseptsiz satylýyn baqylaýdy kúsheıtýdi, zerthanalardyń jumysyn jetildirýdi jáne medıtsına mamandaryna mıkrobqa qarsy preparattarǵa tózimdilik jóninde bilim berýdi kózdep otyr.

Mamandar antıbıotıkterden bas tartýǵa shaqyrmaıdy. Bul dáriler kóptegen bakterııalyq ınfektsııany emdeýde áli de adam ómirin saqtap keledi. Bastysy – antıbıotıkterdi qajet bolǵan jaǵdaıda ǵana, dárigerdiń taǵaıyndaýymen qabyldaý. Olardy oryndy qoldaný dárilerdiń tıimdiligin uzaq ýaqyt saqtaýǵa múmkindik beredi.