BAQ-taǵy genderlik teńdik: basshylyq qyzmette áıelder nege az
ASTANA. KAZINFORM - Jýrnalıstıka áıel adamdar kóp jumys isteıtin salalardyń biri sanalady. Redaktsııalarda da, jýrnalıstıka fakýltetterinde de qyz-kelinshekterdiń úlesi basym. Degenmen saladaǵy genderlik teńdikti tek osy kórsetkishpen baǵalaý qıyn. Áıelderdiń sheshim qabyldaý deńgeıindegi orny qandaı, olardyń kásibı ósýine ne kedergi? Osy saýaldarǵa jaýap izdep kórdik.
Qazaqstanda jýrnalısterdiń genderlik quramyna qatysty naqty statıstıka joq. Biraq zertteýler áıelderdiń sany kóp bolǵanymen, basshylyq qyzmetterde olardyń úlesi az ekenin kórsetedi. Máselen, ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń jýrnalıstıka fakýltetinde júrgizilgen zertteý stýdentterdiń shamamen 71 paıyzyn qyzdar quraıtynyn kórsetti. Al keıbir kýrstarda olardyń sany uldardan birneshe ese kóp. Soǵan qaramastan, basshylyq qyzmettegi áıelderdiń úlesi tómen.
Máselen, QR Mádenıet jáne aqparat mınıstrligi usynǵan zertteýler jalpy jumyspen qamtylǵan áıelder sany kóp bolǵanymen, joǵary laýazymdarda olardyń úlesi az ekenin kórsetip otyr. Bul úrdis medıa salasyna da tán. Osy jerde buǵan qandaı faktorlar áser etedi degen suraq týyndaıdy. Mınıstrlik keltirgen zertteýlerdiń biri muny turmystyq júktememen baılanystyrady. Derek boıynsha, qazaqstandyq áıelder úı sharýasyna er adamdardan úsh ese kóp ýaqyt jumsaıdy. Al áıelderdiń 90%-dan astamy kún saıyn keminde bir saǵat úı sharýasymen aınalysady, olardyń shamamen 80%-y aqy tólenbeıtin úıdegi jumysty negizgi qyzmetimen qatar alyp júredi.
Bul tujyrymdy «Jaıyq Press» medıaholdıngi bas dırektorynyń orynbasary, jýrnalıst Nurlybek Rahmannyń pikiri de tolyqtyra túsedi. Onyń aıtýynsha, jumys ereksheligi men qoǵamdaǵy qalyptasqan genderlik rólder áıelderdiń mansabyndaǵy múmkindikterine áser etpeı qoımaıdy.
– Buǵan birneshe faktor áser etedi. Aldymen, basshylyq qyzmet atqarý úshin jumys ýaqytynan tys ta jumys isteýi, jıi issaparǵa shyǵyp turýy kerek. Ekinshiden, qoǵamdaǵy qalyptasqan genderlik rólder áıelderdiń otbasy men jumysty qatar alyp júrýine qosymsha salmaq túsiredi. Máselen, balany dúnıege ákelý, mektep jasyna deıin baǵyp-qaǵý áıel ómiriniń birneshe jylyn alady. Eger balalar birinen keıin biri dúnıege kelse, bul kezeń odan da uzara túsedi. Osylaısha, áıelderdiń kóp ýaqyty bala tárbıesine jumsalady, al bul óz kezeginde mansabyna da áser etýi múmkin, - dedi sarapshy.
Mansap jolyndaǵy kórinbeıtin kedergiler
Alaıda keı sarapshylar áıelderdiń basshylyq qyzmetke az kelýin tek turmystyq mindettermen túsindirýge bolmaıtynyn aıtady. Qoǵamda qalyptasqan túsinikter men redaktsııa ishindegi beısanaly stereotıpter de óz áserin tıgizedi. Máselen, Tilshi.kz saıtynyń jetekshisi, jýrnalıst Asqar Aqtileýdiń pikirinshe, máseleniń bir ushy qoǵamda qalyptasqan túsinikterge baryp tireledi.
– Menińshe, bul jerde mentalıtet, mıǵa sińip qalǵan túsinik sebep bolýy múmkin. Qazaq jýrnalıst qyz-kelinshekter qansha jerden myqty, ójet bolsa da, ákimshilik jumysqa kelgende tartynshaqtanyp qalatyn sııaqty. «Kósh bastaýdy» «ádepsizdik» dep qabyldaýy da ǵajap emes. Mundaı túsinikti úıi de, qoǵam da sińirip tastaǵan bolýy múmkin. Patrıarhal sıpaty basym qoǵamda er azamattar da solaı bolý kerek dep oılaıtyn shyǵar, - dedi spıker.
Onyń aıtýynsha, redaktsııalarda áıel qyzmetkerlerge qatysty eski kózqarastar áli de bar.
– Men ujymda kóp jumys istegen joqpyn. Sonyń ózinde basshylar tarapynan baıqaǵanym, «qyzdar kerek emes, erteń turmysqa shyǵady, dúnıege bala ákeledi, bizdiń jumysta issapar kóp» degendi jıi aıtatyn. Jumysqa jigit kelse, kádimgideı qýanady. Telearnalarda operatorlarǵa deıin «qyz balaǵa shtatıv kóterte almaımyz, jigit bolsa, asaı-múseıimizdi arqalap júredi» deıtin ázil-shyny aralas, - dedi ol.
Degenmen, Asqar Aqtileýdiń pikirinshe, redaktsııany jaqsy basqaryp júrgen áıel jýrnalıster de joq emes. Az bolsa da, bar. Alaıda jekelegen mysaldar genderlik teńdik máselesi tolyq sheshildi degendi bildirmeıdi. Bul pikirdi gender máselelerin zerttep júrgen sarapshy Aıgerim Qusaıynqyzy da qoldaıdy. Onyń aıtýynsha, redaktsııada nemese basshylyq quramda áıelderdiń kóp bolýy ol medıany birden genderlik teńdikke umtylatyn nemese genderlik sezimtal medıa dep ataýǵa negiz bolmaıdy.
– Sebebi top-menedjmentke jetken áıelderdiń ózi genderlik taqyryptardy turaqty túrde kóterip júr me, áıelderdiń kózqarasyn jetkizýge múmkindik berip otyr ma, áıelder kemsitýshilikke ushyraǵan kezde olardyń quqyǵyn qorǵaıtyn jýrnalıstik ustanym kórsete me degen suraqtardy eń aldymen qoıýymyz kerek, – deıdi sarapshy.
Onyń pikirinshe, basshylyqtaǵy áıelderdiń de redaktsııalyq sheshim qabyldaýda belgili bir shekteýleri bolýy múmkin. Óıtkeni olar jarnama berýshilerdiń múddesin, aýdıtorııa suranysyn jáne redaktsııanyń jalpy saıasatyn eskerýge májbúr bolady.
Sondyqtan, Genderlik ekonomıka jáne genderlik teńdik máseleleri boıynsha sarapshy, quqyqtanýshy Aıgerim Qusaıynqyzynyń aıtýynsha, genderlik teńdikti baǵalaǵanda basshylyqtaǵy áıelderdiń sanyna emes, redaktsııanyń ustanymyna, jýrnalıstik tájirıbesine jáne mazmundyq saıasatyna nazar aýdarý mańyzdyraq.
Jańalyqtaǵy áıel beınesi
Genderlik teńsizdik redaktsııa ishindegi jaǵdaımen shektelmeıdi. Ol jańalyqtardyń ózinen de baıqalady. 2024 jyly jarııalanǵan «Qazaqstan gazetterindegi genderlik teńgerim: synı mazmundyq taldaý» zertteýinde Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń ǵalymdary 13 iri basylymnyń 245 nómirin taldaǵan.
Zertteý nátıjesi kórsetkendeı, qazaqstandyq gazetterde er adamdar týraly materıaldar kóbirek jarııalanady. Olar negizinen saıasat, ekonomıka, basqarý sııaqty qoǵamdyq mańyzy joǵary salalardyń ókili retinde kórinedi. Al áıelder negizinen mádenıet, shoý-bıznes jáne oıyn-saýyq taqyryptarynda kezdesedi.
Avtorlar másele áıelderdiń medıada qanshalyqty jıi kórinetininde emes, olarǵa qandaı ról beriletininde ekenin atap ótedi. Bul degenimiz, aqparat quraldarynda áıel tek jeke ómiri nemese syrtqy kelbeti arqyly emes, kásibı jetistigimen, sarapshylyq pikirimen, basshylyq qyzmeti men qoǵamdyq belsendiligi arqyly da tanylýy kerek.
Zertteýde kóterilgen máselelerdi gender taqyrybyn zerttep júrgen sarapshy Aıgerim Qusaıynqyzynyń pikiri de qýattaıdy.
– Eger sarapshy áıel bolsa, onyń neshe balanyń anasy ekeni, bireýdiń jary ekeni nemese úlgili kelin ekeni jıi aıtylady. Al er adam týraly sóz bolǵanda, ádette onyń ǵylymı, kásibı tájirıbesi men jetistikteri aldyńǵy qatarǵa shyǵady. Biz er sarapshyny sıpattaǵanda onyń jaqsy kúıeý nemese áke ekenin erekshe atap ótpeımiz. Tipti mundaı sıpattama bizge oǵash kórinýi múmkin. Sondyqtan jýrnalıst áıel adamdy sıpattaǵanda onyń jasyna, ana ekenine, turmystyq jaǵdaıyna nemese áleýmettik mártebesine emes, eń aldymen kásibı biliktiligine nazar aýdarýy kerek. Óıtkeni genderlik dıskrımınatsııa kóbine dál osy tustan bastalady, - deıdi maman.
Spıker genderlik stereotıpter sarapshylardy tańdaýdan da kórinetinin atap ótti. Onyń sózinshe, qurylys, tehnologııa nemese ınjenerııa týraly sóz bolsa, kóp jaǵdaıda sarapshy retinde er adam, al bilim berý, tárbıe nemese áleýmettik máseleler kóterilse, áıel mamandarǵa júginý qalypty kórinedi.
– Bul da genderlik stereotıpterdiń yqpaly. Redaktorlar men jýrnalıster ózderine «Nelikten bul taqyryp boıynsha mindetti túrde er adamnan pikir alyp otyrmyn?», «Bul saladaǵy áıel sarapshylardy nege qarastyrmadym?» degen suraqtardy jıi qoıa bermeıdi, - dedi Aıgerim Qusaıynqyzy.
Demek, medıadaǵy genderlik teńsizdik áıelderdiń aqparattyq keńistikte múlde kórinbeýinen emes, olardyń qandaı rólde kórinetininen baıqalady. Áıelderdiń daýysy estilgenimen, olardyń kásibı bedeli, sarapshylyq pikiri men qoǵamdyq salmaǵy ár taqyrypta birdeı deńgeıde usynyla bermeıdi.
Medıadaǵy genderlik teńdik qalaı ólshenedi
Dese de, keıbir sarapshylar sońǵy jyldary qazaqstandyq medıadaǵy áıel beınesi ózgerip kele jatqanyn aıtady. Máselen, «Genderlik stereotıpterdiń transformatsııalaný úrdisteri: Qazaqstannyń qazirgi medıakeńistigindegi áıel beınesi» atty zertteýde ǵalymdar 2016 jáne 2022 jyldary Qazaqstandaǵy 11 onlaın basylymda jarııalanǵan materıaldardy salystyrmaly túrde taldaǵan.
Bul zertteý qazaqstandyq medıada áıel beınesi birtindep ózgerip kele jatqanyn kórsetedi. Eger buryn áıelder kóbine otbasy, turmys nemese jeke ómir taqyryptary aıasynda kórinse, keıingi jyldary olardyń kásibı róline de kóbirek nazar aýdaryla bastaǵan. Áıelder kásipker, sarapshy, maman jáne qoǵam belsendisi retinde jıirek kórinedi.
Sonymen qatar, zertteý avtorlary genderlik stereotıpterdiń áli de saqtalyp otyrǵanyna nazar aýdarady. Keıbir materıaldarda áıeldiń syrtqy kelbetine nemese otbasylyq jaǵdaıyna kóbirek mán berilse, er adamdar kóbine kásibı jetistigi men qoǵamdyq qyzmeti arqyly sıpattalady.
Bul úrdis genderlik teńdik máselesiniń tek kontentke ǵana emes, redaktsııalyq ustanymǵa da tikeleı baılanysty ekenin kórsetedi. Gender máselelerin zerttep júrgen sarapshy Aıgerim Qusaıynqyzynyń pikirinshe, Qazaqstanda genderlik teńdik uǵymynyń ózin ústirt túsiný áli de jıi kezdesedi.
– Ókinishke qaraı, Qazaqstanda kóp jyl boıy redaktorlardyń kópshiligi genderlik teńdik uǵymynyń ózin tolyq túsinbeı keldi. Genderlik teńdikke quqyqtyq-normatıvtik aktilerde qandaı anyqtama berilgenin, oǵan qalaı qol jetkizýge bolatynyn, qandaı ındıkatorlarǵa nazar aýdarý kerektigin bilmeı jatatyn jaǵdaılar kezdesedi, - dedi medıa sarapshy.
Ol halyqaralyq medıalar bul máselege naqty ólshemder arqyly qaraıtynyn atap ótti.
– Halyqaralyq medıalarda genderlik teńdikti baǵalaýdyń naqty ındıkatorlary qalyptasqan. Máselen, BBC redaktsııalyq saıasatynda áıelder men erlerdiń jalaqysy arasyndaǵy alshaqtyqty azaıtý, jańalyqtarda áıel sarapshylardyń úlesin arttyrý, ekrandaǵy er jáne áıel jýrnalısterdiń efır ýaqytyn teńgerimdi usyný sııaqty kórsetkishterge nazar aýdarylady. Keıbir redaktsııalar belgili bir taqyryptarda pikir bildiretin sarapshylardyń keminde 30 paıyzy áıel bolýyn talap etedi, - dedi spıker.
Sarapshy genderlik teńdikti sanmen emes, nátıje arqyly baǵalaý kerek deıdi.
– Al shyn máninde genderlik teńdik maqalalardaǵy áıelderdiń sanymen ólshenbeıdi. Genderlik teńdik – sizdiń materıalyńyz qoǵamdy bir qadam bolsa da teńdikke jaqyndata aldy ma, qandaı máseleni kóterdi, qandaı zertteýdi kórsetti, qandaı ózgeriske yqpal etti degen suraqtarmen ólshenedi, - dep túıindedi sózin.
Qoryta aıtqanda, zertteýler de, sarapshylardyń pikiri de bir ortaq tujyrymǵa jeteleıdi. Qazaqstan medıasynda áıelderdiń sany az emes, olardyń qoǵamdyq ómirde kórinýi de artyp keledi. Alaıda genderlik teńdik redaktsııadaǵy áıelderdiń úlesimen nemese áıelder týraly jarııalanǵan materıaldardyń sanymen ólshenbeıdi. Ol kimniń sheshim qabyldaıtynynan, kimniń pikiri sarapshylyq deńgeıde eskeriletininen jáne áıeldiń medıada qandaı rólde kórinis tabatynynan baıqalady. Sondyqtan genderlik teńdik, eń aldymen, redaktsııalyq mádenıetten, jýrnalıstik ustanymnan jáne sheshim qabyldaý tájirıbesinen kórinýi tıis.
