Baǵzydan syr shertken Aqyrtastyń qupııasy ashyldy
TARAZ. QazAqparat - Tarıhshylar úshin tylsym syrǵa toly Jambyl oblysyndaǵy Aqyrtas keshenindegi ejelgi qupııalardyń biri málim boldy, dep habarlaıdy «QazAqparat» HAA tilshisi.
ıÝNESKO Búkilálemdik muralarynyń jáne Jambyl oblysyndaǵy kıeli oryndardyń tizimine engen, Taraz qalasynan bar-joǵy 40 shaqyrymda jatqan kóne saraı júzdegen jyldar boıy tarıhshylardy qyzyqtyryp, týrısterge tartymdy orynnyń biri bolyp keledi.
Kúni búginge deıin aýmaǵy 205h185 metrlik kóne qurylysty kimder jáne qashan salǵany týraly eshbir málimet joq. 1222 jyly dál osy óńirge saparlaǵan kóne qytaı taqýasy Shan-Shuń Aqyrtastyń túsiniksiz qaýsaǵan oryn bolyp qalǵanyn jazyp ketken. Al búgin eshkimge tyrs etip syryn ashpaǵan kıeli orynǵa nebir salanyń myqty mamandary tylsym qýat alý úshin izdep kelip jatady.
2018 jyldyń basynda polshalyq arheolog Olesıa Anıpko (Bachınska) «Polish Archaeological Abstracts» jáne «Nauka w Polsce» jýrnaldarynda Qazaqstannyń ońtústigindegi osynaý eski keshen týraly monografııasyn jaryqqa shyǵardy. Polshalyq tarıhshy Aqyrtastyń syryn ashýǵa 17 jyly eńbek etken.
Bul zertteýdi polshanyń tarıhshylary oqyp shyǵyp, jas arheologtyń pikirimen kelisetinderin bildirip otyr. Olardyń oıynsha, jas arheologtyń eńbegi ǵylymı jańalyq bolǵaly tur.
Aıta keterligi, Olesıa Anıpko (Bachınska) Taraz qalasynyń týmasy. Tarıhshy otbasynan shyqqan. Jasóspirim kezinen-aq Aqyrtastyń tylsym tarıhyna qyzyǵýshylyǵy týǵan ol shetelge kóship ketse de, kóne keshenniń syryn ashý armanyn ózimen birge ala ketken eken.
«Qıraǵan úıindide ylǵı ár túrli elderdiń arheologtary men ǵalymdary júretin. Báriniń de eski keshenniń syryn ashý maqsaty bar edi. Úıindilerdiń ishindegi mysyrlyq labırınt sekildi qurylymdar, Tastóbeniń qupııa syryn eshkim de bilmeýshi edi», - deıdi Olesıa Anıpko.
Polshalyq arheolog osynaý sáýlet eskertkishi Taıaý Shyǵys pen Jerorta teńizi jaqtan kelgen sáýletshilerdiń jobasy boıynsha salynǵanyn tujyrymdaǵan qazaqstandyq, reseılik nemis jáne frantsýz ǵalymdarymen kelisetinin aıtady. Biraq, onyń paıymdaýyna qaraǵanda Aqyrtastyń irgesin qalaý kezinde túrki men arab halyqtary turǵyzǵan qurylys negizinde aıtarlyqtaı jańalyqtar engizilgen.
749 jyly arǵy babasy káristen shyqqan ataqty qytaı qolbasshysy Gao Sıan Jı áskerimen Tashkent (Shash) qalasyn basyp alyp, túrki qolbasshysy Mohedýdiń basyn alady. Osydan keıin Gao Sıan Jı óziniń 30 myńdyq áskerimen Talas ańǵaryna sheginip ketedi. Kóp keshikpeı kek qýǵan Mohedýdiń uly Zııad ıbn-Salıhtiń qolbasshylyǵyndaǵy ıemen atty áskerinen quralǵan arab áskerin ertip keledi. Olarǵa soǵdy men túrki taıpalary qosylady. Atalǵan ásker Tarazdaǵy qytaılar basyp alǵan arab garnızonyn qorǵaýdy da maqsattarynyń biri retinde belgilep alady. Aqyry, ekijaqty soǵysta Gao Sıan Jı jeńilip, shaǵyn áskerimen Qytaıǵa qashýǵa májbúr bolady. Arabtar osy jeńiske túrkilerdiń kómegimen ǵana jetkenin atap ótken jón. Túrkilerdiń tutqıyldan soqqan shabýylynyń arqasynda qytaıdyń 20 myńǵa jýyq áskeri tutqynǵa túsip qalady.
«Sol tutqynǵa túsken qytaılardyń taǵdyry ne boldy degen zańdy suraq týady. Olardy jumysqa salýdy sol kezdegiler oılaýy múmkin. Sol kezdegi jaýlaýshylar basyp alǵan jerlerine qala salýdy amalǵa aınaldyrǵanyn eskersek, Talas shaıqasynan keıin arabtar dál osy tutqyndaǵy qytaılardy jumysqa salǵan bolýy múmkin. Alyp tastardy qashap, qurylys júrgizý úshin álbette on myńdaǵan qurylysshy kerek bolǵany sózsiz», - deıdi polshalyq arheolog.
Nemis ǵalymy Brentestiń «Aqyrtas arab basshysy Kýteıba ıbn-Múslimniń buıryǵymen 714-715 jyldary salyna bastady» degen paıymymen Olesıa Anıpko keliskisi kelmeıdi. Sebebi, ol arab basshysy dál sol kezeńde Ferǵanaǵa deıin jete almaǵan. Aqyrtastyń qurylysyn 766 jyly túrkiler men qarluqtar sala bastady degen tujyrymmen de polshalyq arheologtyń keliskisi joq. Qarluqtar sol ýaqytta musylman dinin qabyldamaı turyp, arabtarǵa soǵys jarııalaǵandyqtan, olarǵa bárin ysyryp tastap qala salýmen aınalysýdyń esh keregi joq edi.
Anıpko óz tujyrymynda uzynsha kelgen, qalyń qabat qabyrǵamen bólingen segiz bólmeniń syryn ashqanyn aıtady.
«Olardyń labırınt keıpinde salynýyn tońazytqysh bolǵanymen túsindirýge bolady. Al tabylǵan sarkofagtardy vanna deýge bolady. Qalyń qabyrǵaly labırıntter arqyly árdaıym sý aǵyp kelip turǵan. Olardyń arasynyń aýa ótimdiligi bar bolatyndaı salynýy - ylǵaldy saqtaýdyń amaly dese bolady. Bul qaǵıdat Qazaqstannyń ońtústigin mekendegen kóshpendilerge ejelden tanys», - deıdi ol.
O. Anıpkonyń oıynsha, Aqyrtas saraıynyń qurylysy 13-15 jyl boıy júrgizilgen dep aıtýǵa bolady. Osyny eskersek, qurylys dál 766 jyly aıaqtalǵan.
«Bul jerde tarıhtan belgili bolǵandaı, qarluqtar musylman elderine soǵys ashyp, álbette, túrkeshterdiń jerin jaýlap alý kezinde Shý-Talas ańǵarynan arabtardy qýyp shyqqan. Osylaısha, Aqyrtas saraıynyń qurylysy toqtap qalǵan. Dál osy jaǵdaı 766 jyly bolǵan deýge negiz bar. Alaıda arabtar qarluqtardy qaıta ysyryp, Talas ańǵaryn halıfattyń quramyna qosqanymen, Aqyrtastyń qurylysyn báribir aıaqtaı almady. Aqyry, tynymsyz soǵystyń saldarynan 819 jyly arabtar Máýrennahrdan áskerin alyp shyǵýǵa májbúr boldy. ıAǵnı, Samanıdter áýletimen sanasýǵa týra keldi. Samanıdter áýleti arabtarǵa alym-salyq belgili bir ýaqyt tólep turǵanymen, iz júzinde táýelsiz edi. Aqyry, arabtar ol óńirden ketti de, jazýy men Islam dinin qaldyryp ketti. Álbette, arabtar qaldyryp ketken keremetterdiń taǵy biri - osy Aqyrtas edi», - dep túıedi tujyrymyn Olesıa Anıpko (Bachınska).
