Mıllıon teńgelik bilim: jeke mektep ata-anaǵa ne usynady

Jekemenshik mektepke nege suranys joǵary?

Oqý jyly jaqyn qaldy. Bıyl da balasyn jekemenshik mektepterge berýge daıyn ata-ananyń qarasy kóp. Árbiri jeke mektep jaǵalaýynyń sebebin ártúrli túsindiredi. Biri jekede balany kúni boıy qaldyryp, tek keshki ýaqytta alyp ketýge bolatyn qolaıly jaǵdaıdy alǵa tartsa, ekinshisi synyptaǵy bala sanynyń azdyǵyn negiz etken. Arasynda UBT-ǵa daıyndyq sapasyn ýáj etkender kezdesedi. Tipti balanyń tulǵa retinde qalyptasýyna, zaman kóshinen qalmaı, básekege qabiletin arttyrýyna jeke mektep jaıly jaǵdaı jasaıdy dep sanaıtyndar da joq emes.

Alaıda bundaı sebepterge mamandardyń jaýaby daıyn. Sarapshylardyń túsindirýinshe, Qazaqstandaǵy jeke mektepterdegi tárbıe men bilim berý tásili túbegeıli ózgergen joq. Onyń ústine, balanyń qoǵamǵa qanshalyqty tez beıimdeletinin mektep sheshpeıdi.

Bilim berý salasynyń sarapshysy Ómir Shynybekulynyń aıtýynsha, jeke mektepti tańdaıtyn ata-analardyń sheshimine birneshe faktor áser etedi. Alǵashqysy - synyptaǵy bala sany.

– Birinshiden, jeke mektepte bala nazardan tys qalmaıdy. Eń mańyzdysy, synyptaǵy oqýshy sany az. Eger synypta 12–18 oqýshy bolsa, muǵalim ár balanyń oqý qarqynyn, qyzyǵýshylyǵyn jaqsyraq baqylaýǵa múmkindik alady. Al 30–35 oqýshysy bar synypta muǵalimniń ár balaǵa jeke ýaqyt bólýi áldeqaıda qıyn. Sondyqtan ata-ana is júzinde tek az bala oqıtyn synypqa emes, balasyna bólinetin ýaqytqa aqsha tóleýge daıyn, – dep baǵalady spıker.

Rasynda, Qazaqstanda mektep tapshylyǵy - ózekti másele. Qazir respýblıka kóleminde 8 myńnan astam mektep bar, onda 4 mıllıonǵa jýyq bala tálim alady. Osy mektepterdiń basym kópshiligi, ıaǵnı 7 myńnan astamy memlekettik sektordyń úlesinde bolsa, 856-sy - jekemenshik bilim oshaǵy. Oqý-aǵartý mınıstrliginiń málimetinshe, búginde taǵy 245 myń oqýshy orny qajet. Óıtkeni 3 myńǵa jýyq mektep bir aýysymda, 5 myńǵa jýyq mektep eki aýysymda jumys isteıdi.

Osy júktemeni azaıtý úshin Úkimet jeke mektepterge arqa súıeýge májbúr. Olardy qoldaý úshin sýbsıdııalaý, túrli jeńildik qarastyrylǵan. Nátıjesinde keıingi bes jyldyń ózinde jeke mektepterdiń qatary eki esege jýyq artty. Olardyń onnan toǵyzy memlekettik tapsyrys aıasynda qarjylandyrylady. Osylaısha, jekemenshik bilim berý sektory úsh aýysymdy mektepter men oryn tapshylyǵy máselesin sheshýge septigin tıgizip keledi.

– Memlekettik mekteptegi bala sanynyń kóptigi bilim sapasyna áser etetini shyndyq, biraq ony absolıýtti zańdylyq dep qabyldaýǵa bolmaıdy. Iá, synyptaǵy oqýshy sany artqan saıyn muǵalimniń ár oqýshyǵa jeke kóńil bólý múmkindigi azaıady. Tuıyq, uıań, erekshe bilim berýdi qajet etetin balalarǵa kedergi. Biraq «kóp bala – sapasyz bilim» degen formýla durys emes. Myqty muǵalim men durys uıymdastyrylǵan baǵdarlama ázirlense, 30 baladan da jaqsy nátıje shyǵarýǵa bolady, – dep túsindirdi Ómir Shynybekuly.

Jalpy egemendik alǵan jyldardan beri 3 200 mektep paıdalanýǵa berilgen eken. Qyzyǵy sol, bul bilim oshaqtarynyń úshten biri, ıaǵnı myńnan astamy sońǵy bes jyldyqta salynǵan. Alaıda, boı kótergen mektepter sany demografııalyq dúmpý men ýrbanızatsııa kóshin basyp oza almaı tur. Mysaly, bıyl 215 myńnan astam túlek mektep bitirdi, al qyrkúıekte mektep tabaldyryǵan alǵash attaıtyn balanyń sany - 380 myń.

Bala bolashaǵyna orta áser ete me?

Memlekettik mektepterdegi bala sany bilimge áser etkenimen, orasan nuqsan keltiredi deýge bolmas. Búginde memlekettik mektepti bitirgen qanshama túlek sheteldik JOO-lar synaqtaryn sátti tapsyryp, memlekettik bilim berý grantyn ıemdenip otyr.

Sondyqtan ata-ana jeke mektepti tańdaǵanda balaǵa jeke nazar aýdarýyn ǵana qaperge almaıdy. Ómir Shynybekuly jekemenshik mekteptegi qolaıly jaǵdaı men bilim berý ortasy arqyly qyzyqtyryp otyr degen pikirde. Onyń sózinshe, jeke mektepterde oqý, tamaqtaný, sport, úıirme, tasymal, qaýipsizdik bir júıege biriktirilgen, ıaǵnı keıde ata-ana balasyn jeke mektepke berý arqyly ýaqyty men qarjysyn únemdeıdi.

– Jeke mektepke suranystyń artýyna bilim berý sapasy da áser etedi. Keı jeke mektep halyqaralyq baǵdarlamalarǵa, jobalyq oqytýǵa, shet tilderine, STEM, kásipkerlikke, synı oılaýǵa jáne soft skills-ke kóbirek kóńil bóledi. Degenmen, qymbat baǵdarlama - sapaly bilim degen sóz emes. IB, Cambridge nemese basqa halyqaralyq baǵdarlama qoldanylýy múmkin, biraq onyń nátıjesi báribir muǵalimniń kásibıligine, mektep basshylyǵyna jáne oqý mádenıetine baılanysty, – deıdi sarapshy.

Al medıa-sarapshy Erbolat Tursynqoja jeke mekteptegi áleýmettik ortanyń áserin taldady. Mamannyń aıtýynsha, keı ata-ana balasynyń ortasy ómir jolynda járdemdesedi dep sanaıdy. Qaltasy kóterse, jeke mektepke júginýiniń syry da – osynda.

– Keı ata-ana balasynyń kimdermen birge ósetinine mán beredi. Jeke mektepte áleýmettik-ekonomıkalyq jaǵdaıy uqsas otbasynyń balalary kóp bolýy múmkin. Bul belgili bir orta qalyptastyrady. Mundaı orta artyqshylyq bere me, másele osynda jatyr. Mundaı orta balaǵa artyqshylyqtan góri qaýip týǵyzady. Bala qoǵamnyń basqa áleýmettik tobymen az aralasýy múmkin. Ómir - mekteptegi qolaıly orta emes, kez kelgen jaǵdaıǵa, kez kelgen ortaǵa beıimdelý qajet. «Qanattyǵa qaqtyrmaı» ósirgen túlek erkin ómirde kóp jerde utylady, – deıdi maman.

Erbolat Tursynqojanyń paıymdaýynsha, osy oraıda memlekettik mekteptiń túlekteri kósh ilgeri.

– Memlekettik mekteptiń bir mańyzdy ereksheligi bar, ol – áleýmettik ártúrlilik. Bala ártúrli minezdi, ártúrli otbasynan shyqqan, ártúrli kózqarastaǵy adamdardy kóredi, aralasady. Bul – keıingi ómir úshin óte mańyzdy daǵdy, – dep tolyqtyrdy sarapshy.

Bıznes pen bilim shekarasy

Qazir jeke mektepte bala oqytý arzan emes. Elimizdegi jekemenshik mektepter usynatyn baǵa dıapazony árkelki. Aımaq­tarda aılyq oqý quny 50 000 teńgeden bastalyp, Almaty, Astana megapolıster­inde 1 mıllıon teńgeden asyp jyǵyla­dy.

Ashyq derekkózdegi málimetterge sensek, 2026-2027 oqý jylynda jeke mektepter 1-synypqa oqýshy qabyldaý úshin qyrýar qarjy talap etedi. Balańyz QSI Almaty halyqaralyq mektebi, Haileybury Almaty, Haileybury Astana, Charterhouse Almaty, Kazakhstan International School (KIS) sekildi mektepte oqysyn deseńiz, jyl saıyn 10-12 mln teńge shyǵyndaýǵa daıyn bolýyńyz shart. Eldegi 20-ǵa jýyq mekteptiń jyldyq oqýy aqysyn salystyrsaq, eshbiri 3 mln teńgeden kem emes.

Qazir jeke mektepterde 325 myńnan astam oqýshy bilim alady. Astanalyq ata-ana Baqyt Jumabekqyzy balasyn jeke mektepke bergenderdiń qatarynda. Ol ata-ana retinde tańdaýynyń nelikten jeke mektepke túskenin ashyp aıtty.

– Meniń mektep jasyndaǵy úsh balam bar. Úlken ulymnyń qabileti joǵary bolǵan soń, taýyp-taıanyp jeke mektepke berdik. Rasymen de, ortasy jaqsy, tilderdi jaqsy meńgerip jatyr. Biraq qalǵan eki balamdy jeke mektepke berýdi qaltamyz múldem kótermeıdi, olar memlekettik mektepte oqıdy. Eki mekteptiń aıyrmashylyǵy aıtarlyqtaı kóp emes. Tek jeke mektepte úıirme de, sport sektsııalary da ishinde. Mektepten keıin balany qosymsha sabaqtarǵa aparýdyń qajeti joq, – deıdi Baqyt Jumabekqyzy.

Aıta keterligi, 2018 jyldan bastap jekemenshik mektepterge orta bilim berýge memlekettik bilim berý tapsy­ry­syn ornalastyrý múmkindigi zańdy túrde bekitildi. Osylaısha, keıbir ata-ana­ mıllıondap aqsha tólemeı-aq, jeke­menshik mektepterde balasyn tegin oqytyp júr. Al memleket tarapynan balalardy jeke­menshik mektepte oqytýǵa arnaıy sýbsıdııa bólinedi. 2020 jyly 13 mıllıard teńge jan basyna shaqqandaǵy qarjylandyrýǵa bólinse, 2025 jyly 242 mıllıard teńgege jetti. Al 2028 jylǵa deıin jekemenshik mektepterdegi memlekettik bilim berý tapsyrysyna 760 mlrd teńge bólinbek.