Bádiz ben balbal: SQO-daǵy tas músinder qandaı syr jasyrǵan

Keń dala tósinen oıyp oryn alǵan eki músin anandaıdan kózge túsedi. Desek te, ǵasyrlar boıy jel ótinde turyp, mújilgen eskertkishter birer jyl buryn ǵana ǵylym úshin «ashyldy». 2024 jyly Ýálıhanov aýdanynda júrgizilgen arheologııalyq barlaý jumystary barysynda Aqqudyq-Komsomolskoe aýylynyń mańyndaǵy ǵuryptyq keshennen eki tas músin tirkeldi. Bul jańalyq oblys arheologııasy úshin mańyzdy oqıǵa boldy. Sebebi óńirde mundaı eskertkishter óte sırek kezdesedi.

Álkeı Marǵulan atyndaǵy Arheologııa ınstıtýtynyń Soltústik Qazaqstan fılıalynyń dırektory Merýert Qııasbekqyzynyń aıtýynsha, ınstıtýt Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrliginiń maqsatty qarjylandyrý baǵdarlamasy aıasynda Soltústik Qazaqstan oblysynyń 13 aýdanynda arheologııalyq eskertkishterge izdestirý-barlaý jumystaryn júrgizdi. Ekspedıtsııalardyń negizgi maqsaty burynnan belgili eskertkishterdiń jaǵdaıyn baqylap qana qoımaı, jańa arheologııalyq nysandardy anyqtaý bolǵan.

Saparlardyń birinde arheolog, PhD doktorant Danııar Dúısenbaı Ýálıhanov aýdanyndaǵy tas músinderdi tirkegen.

Qyzyǵy sol, bul tastar jergilikti turǵyndarǵa burynnan belgili bolyp shyqty.

— Tas músinder tirkelgennen keıin ǵana olardyń aýyl turǵyndaryna erteden málim ekenin bildik. Tipti bul tastar týraly ańyzdar aıtylyp, mektep oqýshylary shyǵarmashylyq jumystar jazǵan eken. Máselen, jońǵar jigiti men qazaq qyzy bir-birine ǵashyq bolyp, sóz baılasady. Biraq olardy qýǵynshylar óltirip, bul qos músin solarǵa qoıylǵan degen de ańyz bar, — deıdi Merýert Qııasbekqyzy.

Ortaǵasyrdan jetken mura

Tas músinder Aqqudyq aýylynan soltústik-shyǵysqa qaraı toǵyz shaqyrym jerde ornalasqan ǵuryptyq keshenniń quramyna kiredi. Tóbe basynda ornalasqan qorǵannyń dıametri shamamen 10 metr, bıiktigi 40 santımetr.

— Qorǵan topyraqtan turǵyzylǵan jáne qalyń shóppen kómkerilgen. Qorǵannyń joǵarǵy bóligi tegistelgen, pishini trapetsııa tárizdi. Tonalǵan izder baıqalmaıdy. Qorǵan tóbesinde eki tas músin ornatylǵan. Eskertkish orta ǵasyrlar kezeńindegi jerleý ǵurpyn sıpattaıdy.

Tas músinderdiń naqty jasyn anyqtaý úshin qosymsha zertteýler qajet bolǵanymen, olardyń túrki dáýirindegi mádenı dástúrlermen sabaqtastyǵy baıqalady, — deıdi Merýert Qııasbekqyzy.

Nelikten bul jádigerler erekshe qundy?

Arheologtyń aıtýynsha, ǵylymda «qunsyz jádiger» degen uǵym joq. Árbir tabylǵan zat nemese eskertkish ótken dáýir týraly aqparat beredi. Desek te, Aqqudyqtaǵy tas músinderdiń óńir úshin qundylyǵy joǵary.

— Birinshiden, Soltústik Qazaqstan oblysy aýmaǵynda tas músinder óte az kezdesedi. Ekinshiden, olar óńirdiń ortaǵasyrlyq tarıhyn, kóshpeli taıpalardyń dúnıetanymyn jáne jerleý dástúrlerin zertteýge múmkindik beredi. Búgingi kúnge deıin oblys aýmaǵynda belgili bolǵan tas músinderdiń sany saýsaqpen sanarlyq, — deıdi Merýert Qııasbekqyzy.

Oblystyq tarıhı-ólketaný mýzeıinde eki tas músin saqtalǵan. Onyń biri VII–VIII ǵasyrlarǵa jatady jáne er adamnyń beınesin beıneleıdi. Ekinshisi IX ǵasyrdyń ortasy men XIII ǵasyrdyń basy aralyǵyna jatady.

Shal aqyn aýdanyndaǵy Baıqara qorymynan tabylǵan antropomorfty stella da óńirdegi sırek oljalardyń biri. Qazir ol oblystyq tarıhı-ólketaný mýzeıiniń Sergeevka qalasyndaǵy Shalaqyn aýdandyq fılıalynda tur.

— 2024 jyly Aqjar aýdanynda taǵy bir tas músin anyqtaldy. Qarashat qorǵanynan tabylǵan bul jádiger XI–XII ǵasyrlarǵa jatady. Bıiktigi shamamen 80 santımetr bolatyn tas músinde adamnyń bet pishininiń belgileri saqtalǵan.

Jalpy tas músinderdiń saqtalý deńgeıi ortasha-jaqsy deýge bolady. Tabıǵı faktorlardyń, keıde adamı faktorlardyń áserinen búlinip, joǵalyp ketý qaýpi de joq emes, — deıdi arheolog.

Tastaǵy tańbalar neni bildiredi?

Tas músinder Qazaqstannyń kóptegen óńirinde kezdesedi. Olar ásirese ejelgi túrki taıpalary mekendegen jerlerde — Jetisý, Ortalyq Qazaqstan, Shyǵys Qazaqstan, Mańǵystaý, Túrkistan oblytarynda jıi ushyrasady. Keı jerlerde olar jeke músin retinde tursa, keı óńirlerde birnesheýi qatar qoıylǵan keshender kezdesedi.

— Tas músinderdiń ortaq belgileri: adam beınesinde qashalyp jasalady; kóbine er adam beınelenedi; qolynda tostaǵan, qylysh nemese qarý ustap turady; marqum bolǵan batyrǵa, kósemge nemese jaýyngerge arnalyp qoıylǵan; tas músinderdiń beti shyǵysqa qaratylyp ornatylady.

Erekshelikterine keletin bolsaq óńirge jáne dáýirge qaraı aıyrmashylyqtary bolady: keıbir tas músinder tym qarapaıym ǵana bolsa, keıbiri óte sheber naqyshtalǵan; áıel beınesindegi músinder de kezdesedi; Mańǵystaýdaǵy tas músinder men Jetisýdaǵy tas músinderdiń stıli ártúrli, keı eskertishterde rý tańbalary men kóne jazýlar bar, — deıdi Merýert Qııasbekqyzy.

Keı jaǵdaılarda buǵy, arqar nemese jylqy sııaqty kıeli janýarlardyń beınesi de kezdesedi. Bul kóshpeli halyqtardyń tabıǵatpen baılanysyn jáne dinı nanymdaryn kórsetedi.

Balbal ma, álde tas músin be?

Kópshilik arasynda mundaı eskertkishterdi «balbal tas» dep ataý keń taraǵan. Alaıda arheologtardyń aıtýynsha, bul durys emes. Ǵylymda adam beınesinde qashalǵan eskertkishter «tas músin» dep atalady. Al balbal — tas músinniń aınalasyna nemese ǵuryptyq keshen mańyna tizilip qoıylatyn jeke tastar. «Balbal» degen baǵan, tas degendi bildiredi. Tas músinderdi túrki tilinde «bádiz» dep te aıtylady. Bádiz — tasqa qashalǵan sýret degendi bildiredi. Keı derekterde bul sóz «tańba», «belgi» uǵymdarymen de baılanystyrylady.

— Tas músinderdiń negizgi qyzmeti — marqumdy eske alý. Olar kóbine batyrlarǵa, bıleýshilerge, rý basylaryna nemese qoǵamda erekshe orny bar adamdarǵa arnap qoıylǵan.

Sonymen qatar ejelgi túrkilerdiń ata-baba rýhyna tabyný dástúrimen de baılanysty bolǵan.

— Jaýyngerlik erlikti kórsetý, keı zertteýlerde ár balbal marqumnyń óltirgen jaýyn bildiredi degen pikir bar. Sondyqtan keı tas músinderdiń nemese qorǵandardyń janynda birneshe balbal tizilip turady. Taǵy bir túsinik boıynsha, tas músinder qasıetti oryndardy qorǵaýshy belgi sanalǵan, — deıdi Merýert Qııasbekqyzy.

Tarıhtyń ashylmaǵan betteri

Soltústik Qazaqstan — tarıhı eskertkishterge baı óńir. 2022 jyly Á.H. Marǵulan atyndaǵy arheologııa ınstıtýtynyń Soltústik Qazaqstan fılıaly ashylǵanǵa deıin Tarıhı-mádenı eskertkishterdi qorǵaý men paıdalaný ortalyǵyndaǵy tizimge 400 den asa arheologııalyq eskertkish tirkelgen. 2023-2024 jyldary júrgizilgen izdestirý-barlaý jumystary nátıjesinde olardyń sany 700-den asty.

— Fılıal ashylǵanǵa deıin oblysta arheologııa bolǵan joq, zerttelmegen deýden aýlaqpyz. 60 jylǵa jýyq tarıhy bar Soltústik Qazaqstan arheologııalyq ekspedıtsııasynda S. ıA. Zdanovıchter, K. Akıshev, M. Habdýlına, A. M. Kıslenko, V. I. Zaıtov, O. I. Martynıýk, D. A. Taırov, V. F. Zaıbert, A. A. Pleshakov, t. b. zertteýshiler barlaý jáne qazba jumystarymen aınalysyp, Botaı, Baıqara, Qyzyloba, Aqtaý, t. b. eskertkishterdi ashyp, olardy tek elimizge ǵana emes álemge tanytty. Bul aımaqtaǵy arheologııalyq muralar elimizdiń tarıhyn, mádenıetin, etnogenezin zertteýde asa mańyzdy ról atqarady.

Álkeı Marǵulan atyndaǵy Arheologııa ınstıtýtynyń Soltústik Qazaqstanda fılıalyn ashýdaǵy maqsat — osy muralardy júıeli zertteý, saqtaý jáne ǵylymı aınalymǵa engizý. Onyń bári ýaqyt enshisinde, — deıdi fılıal dırektory Merýert Qııasbekqyzy.

Qazir arheologtar tabylǵan eskertkishterdi júıelep, ǵylymı sıpattamalaryn ázirleýmen aınalysyp jatyr. Bolashaqta ár aýdan boıynsha arheologııalyq eskertkishterdiń jınaǵy jaryq kóredi. Mundaı jumystar Ýálıhanov aýdanynda da jalǵasady.

— Múmkin, aldaǵy zertteýler bul músinderdiń kimderge arnalǵanyn, qandaı tarıhı oqıǵalarmen baılanysty ekenin anyqtar. Biraq bir nárse anyq: Soltústik Qazaqstan dalasy áli de óz qupııalaryn tolyq ashqan joq, — deıdi arheolog.

Buǵan deıin ortaǵasyrlyq Jankent qalashyǵynda arheologııalyq qazba jumysy bastalǵanyn jazǵan edik.