BABALAR SÓZІ: Janqoja batyrdyń Han Keneden qun alýy
ASTANA. QazAqparat - «QazAqparat» halyqaralyq aqparattyq agenttigi Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń 2015 jyly Qazaq handyǵy qurylýynyń 550 jyldyǵyn ótkizý týraly bastamasyna oraı, «Qazaq handyǵyna 550 jyl» atty arnaıy jobany iske qosty. Bul joba aıasynda «Babalar sózi», «Qazaq handary», «Ejelgi qalalar tarıhy», «Halyq qazynasy» qatarly jańa aıdarlar ashyldy. «Babalar sózi» aıdary negizine «Mádenı mura» baǵdarlamasy aıasynda shyqqan 100 tomdyq aýyz ádebıetiniń jyr-tolǵaýlary, qıssa-dastandar, sóz ustaǵan sheshender men bılerimizden qalǵan naqyldar, tarıhı jádigerler alyndy. «Qazaq handary» aıdarynda tarıhymyzda eline qorǵan bolǵan handardyń ómiri týraly derekter beriledi. Al «Ejelgi qalalar tarıhy» aıdaryna qazaq dalasyndaǵy órkenıettiń ordasy bolǵan kóne qalalardyń tarıhy týraly jazbalar jarııalanady. «Halyq qazynasy» aıdary boıynsha, Qazaqstandaǵy tarıhı, mádenı eskertkishter, qazaq halqynyń salt-dástúrleri, qolóner, qarý-jaraqtary týraly maǵlumattar berilmek. Joba materıaldary qazaq tilinde (qazaqsha jáne tóte jazýmen) agenttik saıtynda jarııalanyp otyrady.
***
Batbanyń daýymen Kene hanǵa baryp kelgenin jáne odan ne bitirip qaıtqanyn Janqoja batyr eshkimge tis jaryp aıtqan joq. Bul onyń bala kúnnen bergi boıyna sińgen ádet edi. Ol kelgen boıynda óz sharýasymen aınalysyp júre beredi. Al aýyl adamdary bolsa batyrdyń baryp kelgen saparynyń nátıjesin bilgisi keledi. Biraq batyrdan tikeleı suraýdan aıbynyp, jınalyp kelip anyǵyn Bekbaýyl bıden suraıdy. Olarǵa Bekbaýyl bı bylaı dep jaýap beredi:
- Bizder alty júz adam bolyp Kenesary hanǵa bardyq. Kene han da Janqojanyń dańqynan seskendi me, bolmasa kúıeý ekenin eskerip atasyn syılaıyn dedi me, áıteýir «batyr kele jatyr» degendi estip erekshe daıyndalǵan eken. Qara jermen júrmesin dep, Ordadan bastap uzyndyǵy bir şaqyrym jerge deıin kilem jaıyp tastapty. Bul syıly qonaqtaryna kórsetken qurmetiniń bir túri bolsa kerek.
Biraq Janqoja kilemniń basynda kútip turǵan tóleńgitterge toqtamaı, atynan da túspeı, serikterin ertip, kilemdi atqa bastyryp júre berip tikesinen ordaǵa kelip toqtady. Munda da kútip turǵan tóleńgitter qonaqtardy arnap tigilgen on bes shatyrǵa ornalastyrdy, báıek bolyp qyzmet kórsetti.
Burynnan kele jatqan han tártibi boıynsha, Ordaǵa kelgen qonaqtar kim bolsa, o bolsyn, hanǵa baryp sálem berýge mindetti. Al Janqoja olaı istemedi. «Men onyń atasymyn, ol qyzymdy alǵan kúıeý balam. Onyń han ekeniniń keregi joq, ózi kelip maǵan sálem bersin» dep jata berdi.
Janqojanyń kútip turǵan tóleńgitterge de qaramaı, qurmet úshin tósegen kilemdi de at tuıaǵyna bastyryp, tikeleı kólikpen ordaǵa kelýi hannyń ókpesin atpen bastyrǵannan kem kórinbedi. Sondaı-aq Ordaǵa kelgen soń da hanǵa baryp sálemdespeýi hannyń da, basqanyń da zyǵyrdanyn qaınatty. Solaı bolsada Kene han batyrǵa qahar kórsete almady. Tek batyrdyń Ordaǵa kelýin kútip otyrdy. Osyny sezgen bir aqyldy batyr araǵa mámile aıtyp, han men Janqojany qaýyshtyrdy.
Syrttan ishke kirgen Janqojaǵa taqta otyrǵan Kene han eki qolyn usynyp batyrǵa qarsy júrgende, han-qaraǵaı, Janqoja ańǵa túsken qyran búrkitteı bolyp kórindi. Kene han batyrdy qoltyqtap tórge otyrǵyzyp, sheshilip turyp amandyqsurady.
Sonda qasynda otyrǵan bizder ánsheıinde aýylda júrgende birge oınap, birge óskesin jáne týysqan bolǵasyn:
- Áı, qoıshy osynyń bizden nesi artyq, ózimizdeı bir Kıikbaıdyń tuqymy ǵoı, - dep mán bermeı qaraıtyn edik. Onymyz qur kúnshildik pen baqtalastyq eken. «Er qadirin er biledi» degendeı batyrdyń artyqshylyǵy syrt jerde aıqyn kórinedi.
Onyń ústine batyrdyń aıbaty men árýaǵynyń basym ekenin Kene han men onyń betpe-bet kezdeskeninde kórdik. Jek kórse de, Kene han batyr ne aıtsa da, «maqul», «jaraıdy», «durys» deýmen boldy. Janqojanyń mynadaı basymdylyq kórsetkenine tóleńgitter narazy boldy. Biraq Kene hannan asyp kete almaı amaly qurydy.
Kene de Janqojaǵa ishteı yqylassyz bolǵanymen, ashyq jaýlyq kórsete almady. Sonymen Kene han batyrdyń kelý maqsatyn júrerinen buryn surady. Batyr jumysynyń baǵdaryn qysqasha túsindirip: «Jazyqsyz kesilgen Batbanyń burymy men tanaýyna qun beresiń», - dep ashyq aıtty. Buǵan Kenesary narazylyq bildirip edi, batyr tiktelip:
-Eger buǵan sen qaıly bolmasań, onda áz Táýkeniń shyǵarǵan «Jeti jarǵy» zańynda kórsetilgen teńdikti alamyn, - dep týrasyna kóshti.
Kene han qaryshtaı almaı batyrdyń degenine amalsyz kóndi. Sonda bizder batyrdyń janynda otyryp, osynyń arty úlken daýǵa aınalyp, soǵysyp qalmasaq jarar edi dep ýaıymdaýmen boldyq. Al batyr bolsa saspaı tabandap otyryp teńdigin aldy. Sonda bizderdiń oıymyzǵa kelgeni mynaý boldy: artyq qaı jerde de artyqtyǵyn kórsetedi eken ǵoı. Abylaı tuqymynan teńdik alý ońaı ma, ony tek Janqoja ǵana alyp otyr. «Budan bylaı batyrmen talasqanymyzdy qoıaıyq» degen pátýaǵa keldik,- dep Bekbaýyl bı aýyl adamdaryna batyrdyń myqtylyǵyn maqtanyshpen aıtypty.
