BABALAR SÓZІ: Mánji batyr

«Babalar sózi» aıdary negizine «Mádenı mura» baǵdarlamasy aıasynda shyqqan 100 tomdyq aýyz ádebıetiniń jyr-tolǵaýlary, qıssa-dastandar, sóz ustaǵan sheshender men bılerimizden qalǵan naqyldar, tarıhı jádigerler alyndy. «Qazaq handary» aıdarynda tarıhymyzda eline qorǵan bolǵan handardyń ómiri týraly derekter beriledi. Al «Ejelgi qalalar tarıhy» aıdaryna qazaq dalasyndaǵy órkenıettiń ordasy bolǵan kóne qalalardyń tarıhy týraly jazbalar jarııalanady. «Halyq qazynasy» aıdary boıynsha, Qazaqstandaǵy tarıhı, mádenı eskertkishter, qazaq halqynyń salt-dástúrleri, qolóner, qarý-jaraqtary týraly maǵlumattar berilmek. Joba materıaldary qazaq tilinde (qazaqsha jáne tóte jazýmen) agenttik saıtynda jarııalanyp otyrady.

***

Jıyrma shaqty tútindi shaǵyn aýyldyń bir pysyǵynda qoltyǵynyń jeli bar, but artar jalǵyz qylquıryǵy bolady eken. Kúnderdiń kúninde baı myrzasynyń kózi soǵan túsipti. Myrza araǵa kisi salyp, jińishkertip qana at maıyn suraıdy. «Jazǵan qulda jazyq bar ma», beıshara oıy onǵa, sanasy sanǵa bólinip, typyrshıdy kep. Bereıin dese, júregi kúpti, bermeıin dese, baı balasynyń aıbyny myqty. Qoıshy, sonymen bopsalaýǵa shydaı almaı, aqyry degenine kónedi.

Arada biraz kúnder ótkende mal ıesi shydamy túgesip, myrzaǵa shet jaǵalap suraý salmaı ma?! Sol-aq eken, qasqyr tartyp ketetin syrty túk, ishi boq jabaǵyny sóz etkeni úshin baı balasy tas-talqan bolyp ashýlanady. Aqyry adal malynyń qolynan sýsyp shyǵyp bara jatqan soń sorly kedeı myrzanyń aıaǵyna bas uryp, zar ıleıdi. Biraq bul tóńirekte onyń zaryna qulaq asatyn eshkim bolmaıdy...

Biraz ýaqyt ótkende myrzanyń ıek qaǵýymen qyzmetshileri ony úıden shyǵaryp jiberedi. Ákesiniń kóleńkede shıge arqasyn súıep otyryp, áldekimge shaǵynǵandaı: «Kisiden ıman qashqan ǵoı. Bóten emes, bógde emes, ózińnen qorlyq kórgeniń, sirá, esten keter me?» dep túńile aıtqan áńgimesin estigende, Mánji syrtqa atyp shyǵyp, beldeýdegi torysyna umtylady. Yzaǵa býlyqqan jas óren jaıdaq atqa qarǵyp minip, baı aýylyna bir-aq mańdaı tireıdi.

Bul kezde myrza birneshe jandaıshabymen áldeqaıda júrgeli tur eken. Astynda álgi aǵaıynynyń dámeli júırigi. Birdi-ekili jıyn-toılarda kúreske túsip, tapqan oljasy men nesibesin aıyryp júrgen Kúrjikeıdiń qarǵadaı balasynyń myna minezi bárine unamaıdy.

-Jaý qýǵandaı nemene sonsha, atyńdy oınaqtatyp! Kózińdi ash! Pále shaqyrma basyńa! - deıdi osy kezde biri qamshy úıirip. Ózgeleri de attaryn tebinip, omyraýlaı qalǵan eken. Bala jigit tizgin tarta berip, órekpigen tórteýin qoǵadaı japyryp, ústindegi bir kıer shapanyn «qyzyldap», at baýryna túsiredi.

- Umytpa, bále basy - sen, - deıdi endi myrzanyń tizginine jarmasyp.

- Tús attan, áıtpese osy jerde qan jutqyzamyn!

Jigittiń qaharly úni myrzany qatty yqtyrady. Endi jany qanshalyq qorlansa da, attan túsip, aldy-artyna qaramaı jónin tabady...

Myna oqıǵa Kúrjikeı aýylyn qatty dúrliktiredi. Biraq, qalaı bolǵanda da, myrza qarsy qımyl jasamaıdy. Osy kezden bastap qııanatshyl kúshtiń qolyn qaǵyp, betin qaıtarǵan Mánji esimi elge taraı bastaıdy. Aýyldyń aýyzy dýaly qarııalary: «Túbinde el qorǵaıtyn batyrymyz osy bolar!» - dep úlken pátýa jasap, sheberge torǵaı kóz saýyt, qalqan men dýylǵa, qylysh soqtyryp, naıza jasatyp, ony muzdaı ǵyp qarýlandyrady, ózine jaraýly at mingizedi...

Mánjiniń myńbasy ataǵyn alýy

Bir joryqta Tilemis pen Mánji Kenesarynyń oń jaǵynda Aǵybaı batyrmen qatarlas buǵyp jatqan edi. Ekeýi de jaǵdaıdy anyq ańǵarady. Bulaısha qamaldyń alyna qoıýy ekitalaı. Táýekel!.. Olar Aǵybaıǵa da, basqalarǵa da aıtpastan keıin jyljyp, jalǵyz bólinip shyqty. Jeke qımyldaǵannan tótesi joq. Oń qoldaryna qylyshyn, al sol qoldaryna sholaq naızasyn yńǵaılap ustaıdy. Erbıgen baıalysh butalaryn, qýraı-qýraıdy panalaı, jaý nazaryna shalynbastan qamalǵa jetedi. Іshke qarǵyp túsip, qoıan-qoltyq urysta qylysh pen naızany birdeı sermeıdi...

Tilemis pen Mánjiniń daýsyn jazbaı tanyǵan, kúni boıy dymy quryp, yzaǵa býlyǵyp jatqan Kenesary sarbazdary qos batyrdyń sońynan bekiniske lap beredi. Olar qamalǵa jetken boıda qarǵyp-qarǵyp ishke dik-dik túsip jatty. Endi myltyq atýǵa murshalary kelmeı, bar artyqshylyǵynan aıyrylyp qalǵan soldattarmen mıdaı aralasyp ketti. Kók súńgi men qaıqy qylyshtyń qudireti basym shyqty. Naýryzbaı, Aǵybaı, Buqarbaı, Janaıdar batyrlar aqyra tıip, jaýdy japyryp, olaıǵysyn olaı, bylaıǵysyn bylaı jaıpap beredi...

Urys tyndy. Jaý jaırap jatty. Qyrýar azyq-túlik, qarý-jaraq qolǵa tústi. Kenesary oıy oryndaldy. Atalary Abylaı atasyna adal qyzmet etken, al keıin ózine adal qyzmet etip kele jatqan Tilemisti Kenesary burynnan janyna jaqyn tartyp, úzeńgiles seriginiń biri etkeni belgili. Myna jolǵy erligi ony tipten súıindirip, tánti etip jibergen edi.

«Bul jeke shaýyp qamal buzdy... Budan bylaı munyń aty Tilemis emes, Jeke batyr bolsyn! - deıdi masattanyp Kenesary sultan. - Al oǵan ergen jıyrma úsh jasar Mánji batyr endi myńbasy ataǵyna ıe bolsyn!»