BABALAR SÓZІ: Kenesary-Naýryzbaı kóterilisi jáne onyń izbasarlary

*** Abylaıdyń qalmaqtan alǵan áıelinen Qasym han týǵan, bir áıelinen Ýálı han týǵan. Abylaı Bógen boıynyń Boraldaımen ushtasqan jerinde aýyryp jatyp, Kókshetaýdaǵy balasy Ýálı handy shaqyrady. Ýálı han Kókshetaýdan aýyryp jatqan ákesine on alty kún salt atpen júrip jetedi. Abylaı aýyryp jatyp eldiń bılerin jıyp alyp, balasy Ýálı handy ornyna han saılaǵanyn aıtady.

Abylaı ólisimen onyń balalarynyń arasynan arazdyq týyp kúsheıip, Qasym handy «qalmaqsyń, han emessiń» dep shettete bastaıdy. Oǵan shydamaǵan Qasym han bóline kóshedi. Eki ul arasynan janjal shyǵyp, ol bala-shaǵaǵa sheıin arazdasýǵa alyp keledi. Bul arazdyq Kenesary men Shyńǵys arasyn da shyǵady.

Qasym hannyń bir áıelinen: Esenkeldi, Saryjan, Aǵadaı, Kenesary, Bopy, Kóshek, bir áıelinen - Naýryzbaı, bir áıelinen Úsen týǵan. Ýálı hannyń balasy Shyńǵys jáne basqalary Petergradqa oqyp, «uly» shenge ıe bolyp, qazaq dalasyn patsha áskeriniń basyp alýyna járdemdesken.

Ýálı han aýylyna patsha saldaty keledi-mis, Qyzyljar, Aqmeshitke patsha saldat turatyn kirepis salady degen habardy estisimen Kenesary aýyly Kókshetaýdy tastap, Túrkistanǵa qaraı qasha kóshedi. Kenesary qashyp kóship kele jatyp, Túrkistan baryp «Qazaq dýanyn» shaqyratynyn habarlaıdy.

Kenesary Naýryzbaıdyń birneshe aýylmen qashyp bara jatqanyn jáne «Qazaq dýanyn» shaqyratynyn Ýálı han aýyly esitip, qasyna saldat alyp, kóp adammen artynan qýady. Qýǵynshydan habar alǵan Kenesary aýyl erkegimen birge jasyrynyp ketedi. Aýyl shabýylǵa daıyndalyp erý bolyp otyryp qalady.

Kókshetaýdan kelgen kóp qýǵynshy Kenesary aýylyn shaýyp, onyń bar jarar múlkin, malyn alyp, qatyn-balaǵa sheıin taıaqqa jyǵyp, Kenesary, Naýryzbaıdy qolǵa túsire almaı, Kenesarynyń Kúnimjan degen áıelin biraz adammen ustap alyp ketedi. Kenesary Kúnimjanyn janynan jaqsy kóredi.

Sondyqtan izdep kelmeı turmaıdy, sonda ózin ustaımyz dep jospar qurady. Bul oqıǵadan soń Kenesary kóp qol jınap, Aqmeshitke ketken Kúnimjanǵa barady. Kenesary astyrtyn jaýshy jiberip, Aqmeshit qalasynda bekinip jatqan úsh júz saldattyń baryn biledi. Eski shapanǵa maı quıyp, patsha áskeri jatqan aǵash dýalǵa ot qoımaq bolady.

Qalmaq Qaraberkin degen maılaǵan shóp arqyly dýal túbine ot qoıysymen daıyndalyp turǵan Kenesarynyń atshy jigitteri, naızanyń basyna túırep turǵan bir-bir býma qý aq shópti shaýyp baryp janǵan otqa tastaıdy.

Órt kúsheıip, saldattar sóndire almaı, aǵash qorǵannan qashyp shyǵysymen ańdyp turǵan Kenesary úsh júz saldatty tún ishinde jeńip, ondaǵy qarý-jaraǵyn qolǵa túsirip, tuńǵysh ret Kenesary qarýlanady.

Tutqynnan Kúnimjandy taba almaı, Aqmeshit qalasyndaǵy barlyq ulyqtardyń qatyn-qyzyn aıdap, qaıtyp aýylyna keledi.

Aqmeshitti patsha saldatynan tazartýmen qatar, ózine kóp sarbaz jıyp alady. Qatyn-balasynan aıyrylǵandardyń izdenýimen Kúnimjan barlyq aýyl dúnıesimen qaıtarylyp, qolǵa túsken áıelderin qaıtyp alady. Aǵybaı, Buǵybaı, Berkin, Juman t.b. ózine serik kóp batyrlar jınalady. Mine, Kenesary, Naýryzbaıdyń patshaǵa qarsylyǵy osylaı bastalady.

«Qazaq dýanyn» shaqyryp, oǵan kóp el qatysady. Qatar jatqan qyrǵyz, ózbek halqyna dýan atynan sarbaz kómek surap on eki adam jiberedi.

Patshanyń sybaılasy Ýálı han aýylyna qarsy kúresýge shaqyrady. Stambýlǵa ásker oqýyna bala jibermek bolyp, halyqty patshaǵa qarsy kúreske shaqyrady. Bastyǵy Nysanbaı etip, Pispek, Toqbaqqa kisi jiberedi. Tashkenge adam jiberedi. Ózbek halqy ony maquldap, patshaǵa qarsy kúreske kúsh jınap, Aqmeshitpen Túrkistan arasyndaǵy áskerimen qazaqtardyń urysyna qosylady.

Ol sarbazdardy Kenesarynyń Syzdyq degen balasy basqaryp júredi. Ol kezde Kenesary aýyly Áýlıeataǵa qaraı kóship kele jatady. Qyrǵyzdardan kóp jigit alyp, patsha saldatyna qarsy barmaq bolady. Aldynan Pispek barǵan adamdary shyǵyp, qyrǵyzdardyń «ıgi jaqsylary» sarbaz bermeı, qaıta ózimizdi mazaqtap, kóp áýreledi deıdi.

Sol qarsańda Kenesarynyń ózi minip júretin Tortóbel aty urlanady. Ony qyrǵyzdyń ury jumsaıtyn «ıgi jaqsysy» urlatyp alyp barady. Eki jaqty birdeı qorlyq kórgen Kene han ójettikke salyp, aýylyn shaýyp, qorqytyp, sarbaz almaq bolady. Kenesary, Naýryzbaı qyrǵyzdarmen sol urysta 1849-50 jyldary ólgen. Sonda Kenesary qyryq alty jasynda, Naýryzbaı jıyrma tórt-jıyrma bes jasynda eken.

Naýryzbaı ólgen soń onyń áıelin Kenesarynyń Taıshyq degen balasyna qosqan. Onan bir jylǵa jetpeı Júnis degen bala týǵan. Ol bala Naýryzbaıdan qaldy dep belgilengen. Júnis seksen eki-seksen úsh jasynda ólgen. Kenesary, Naýryzbaı ólgen soń aýyly keıin úrke kóship, Túrkistan ústine kelgen.

Kenesaryuly Syzdyq bastaǵan qazaq, qalmaq, ózbekter Túrkistanda jeńilip, Tashken barǵan. Tashkende qyryq eki kún urysyp, ashyqqan halyq qaqpanyń bir jaǵyn ashyp qashqan. Buhar men Hıýa handyqtary Syzdyqqa baǵynbaı, patsha áskeriniń aldynan syrnaılatyp shyqqan.

Oǵan patsha «jeńildik» berip, Hıýa, Buhar handyǵy kóp jyldar ómir súrgen. Odan kúder úzgen Syzdyq Úrgenish, Qashqar barady. Ol kezde Kenesarynyń bir balasy Jappar júrgen bir top Ernazar, Beket batyrlar qolǵa túsken. Jappar sol saldat ustaǵannan keıin on tórt jyldan soń bosap kelip, aýylynda ólgen.

Syzdyq Úrgenish, Qashqarda aqyrǵy ret jeńilip, qolyna oq tıip Indııaǵa júrip, Qytaı qyzyn alyp, Sáveı sodan týylǵan.

Qytaı áıel Syzdyq ólgennen keıin ashýlansa, basqa bir tilmen (shúldirlep deıdi) sóılep, jan adam túsinbeıdi eken. Ony qarııalardyń kóbi kórgen. Patsha úkimeti qazaq elin qyrǵyz, ózbekterdi tegis jaýlap, otarlap alyp bolǵan soń, Syzdyq óz eline kelip ólgen.

Patsha Syzdyqqa: «tuqymyńnan salyq, saldat almaımyz» dep jarlyqta jazǵan desedi. Oǵan Syzdyq ılanbaǵan.

Syzdyq batyr jeti jerde jol tosyp, patsha áskerimen urysqan. Eń alǵash Qazalyda, Aqmeshitte (Aqmeshitte jeńilgen soń, Kenehan sarbaz jınaýǵa ketken). Biraq kóp adam qarýmen qasha urys qylyp, Syzdyq jalǵyz qalǵan desedi.