BABALAR SÓZІ: Qamyqqan halqyńnyń qamyn oılar bolsań, aınymas asyl serigiń bolarmyn - Jıdebaı batyr

Orta júz, arǵyn, bes meıramnyń bireýi qarakesek bolady. Qarakesek degen kisi aty emes, shyn aty - Bolatqoja, Bolatqojadan Aqsha, Túıte týady. Túıtesinen Maıqy, Tanas. Maıqydan Álteke, Sarym. Sol Áltekeniń balasy - Dos batyr. Jetpis segiz jasynda jalǵyz balasy Qojanazarmen qalmaqqa qolǵa túsedi. Qalmaq: «Qazaqty óltirip tastaıyq» degende, keıbireýleri: «Ákeli-balaly ekeýin birdeı óltirmeıik, tuqym qurtpaıyq. Ejelden qazaq-qalmaq arasynda soǵysta birin-biri óltirgeni bolmasa, qolǵa túskendi óltirý joq edi ǵoı», - desedi. Qalmaqtyń sybyr-sybyrynan seskenip, jany shoshyp, Dos batyr bylaı dep jyrlapty:

- Sybyr-sybyr etedi, Sybyr qulaqtan ótedi. Sybyrlaspaǵan jan shirkin, Álde netip ketedi. Ózim ólsem buǵym-aı! Qojanazar qulynym-aı! dep jylaı beretin bolypty. Qalmaq munysyn kórgen soń: «Ákeli-balaly ózdi-ózi keńessin, birin bizge oljaǵa qaldyrsyn, birin eline barýǵa bastaıyq», -depti. Sonda bala ushyp tura kelip: «Áketaı men kók laǵyń bolaıyn! Meni Qudaı jolyna qurbandyq qylyp, el-jurtyńdy tapsań», -dep jylap qoıa bergende, Dos batyr aıtypty: «Qalmaqqa shal zárý emes, jas ulan zárý, jas ulandy óltirmeı, ózderine baǵyndyryp, el-jurt qylyp alady. Men elge tiri barǵanda ne bitiremin. Qazdyń etin asadym, jetpis segiz jasadym. Seni qaldyryp men elge barsam, ekiniń biri, egizdiń syńary aıtady. Alysym bylaı tursyn, jaqynym aıtady. Dushpanym bylaı tursyn, dosym aıtady. Myna jalmaýyz taladyń basyn jalmaǵan jalmaýyz emes pe? Jalǵyz balasy Qojanazardy jalmap qoıyp, jylt-jylt etip kelýin qaıtersiń», - deıdi. «Sen barsań «Dos degen joq, mine, tiri» dep qýanady. Jáne qatyn alyp, balaly bolsań, senen týǵan meniń kegimdi qalmaqtan sol alady», - dep batasyn berip, balasyn qaıyryp, ózi qalmaq qolynda qala beredi. Qojanazar el-jurtyna aman-esen keledi, qatyn alady. Qatyny bir ul týdy, uldyń atyn Jıdebaı qoıdy. Jıdebaı qurttaı bala kúninde tapqan sheshesi ólip, Qojanazar bir toqal alady. Toqaldyń aty Apar edi. Apardan alty ul týdy. Apardyń boıy bir qarys degen ótirikshi bolmaıdy. Alty týyp júrgen Apar bes qanat úıdiń ýyǵyn baılaýǵa boıy jetpeı, Jıdebaıdy aıaǵynyń astyna jatqyzyp, ýyq baılasa, sóıtip baılaıdy eken. Ol zamanda jaýgershilik, el jalshy jaldaýdy bilmeıdi. Bireýge bireý burylmaıdy. Apardyń túrin tanıtyndar, bir úıge qaraǵan beınet Jıdebaıda bolmaq qoı. Alty bala ıttiń kúshigindeı, arasyna jyl salmaı týa bergen nemeler. Onyń jalǵyzy Jıdebaıǵa buryla ma, tezek, sý, ot jaǵý bári Jıdebaıdyń moınynda boldy. Ol kezde kóshirýshilik qandaı kóp, kúnde kósh, kúnde kósh. Kóshkende úı tigip, ýyq býyp baılaıtyn bolsa, aıaq astyna tósep, boı ósirýge Jıdebaı dap-daıar. Qurttaı bala kúninde Jıdebaıdyń aýzynan shyqqan bir aýyz sóz bunyń bárin qozǵap, terbetip, balalatyp, jazdyryp otyrǵan. Qatyn-qalash: «Shyraǵym-aı, kóziń ashylmady-aý, óziń shesheń tiri bolsa, úıi qurǵyr tigilmeı qalsa da, súıtpes edi-aý!» degende, Jıdebaı aıtady eken: «Ol qylyp júrgeni maǵan qastyq emes, dostyq qoı. Jasynan pisip-qatsyn, kónterili, shydamdy bolsyn degeni». Sút pisirgende, altaýynyń aldyna alty aıaq, altaýynyń qolynda alty qasyq, bas-basyna bólek-bólek kóbik qalqyp quıyp beredi de: «Mynany jalaı otyryńdar», - deıdi eken. Al Jıdebaıdyń qolyna tezek salǵan shanash qapty berip: «Otty qaraı otyr», - dep nuqyp, túrtip qoıady eken. Jıdebaıdyń qulaǵy jeti-segiz jasqa jetkende estıtin bolypty. Bir kúni Jıdebaıdy babasy Dos batyr túsine kirip oıatady: «Qarakereı Qabanbaı batyr búgin túnde Almurtbaıdikine qonyp jatyr. Balam, baryp Qarakereı Qabanbaıdan bata alyp kel», - deıdi. Túsinde sóıtip Jıdebaı tura kelip, ústinde jaǵa-jeńi dalba-dulba boz kóılek, Qabanbaı batyrdy izdep qustaı ushyp kele jatsa, Qabanbaı batyr jańa ǵana attanyp ketip bara jatyr eken. Áýeli alystan nemene ekenin de aıyra almady. Elikteı ushyp kele jatqan bala ekenin tanyǵan soń, batyr toqtap tura qaldy. Kóp kisimen joryqqa ketip barady eken. Bala jetip kelip: «Assalaýmaǵalaıkým!» dep sálem berdi. - Ýaǵalaıkýmassalam, jolyń bolsyn, sálemshi balam! Qaıda barasyń? -dedi batyr. - Atyńyz shyqqan atamyz ediń, bata alyp qalaıyn dep edim! - dedi bala. - Bata-sata ne beredi deısiń, tórt alma jaıym bar edi, bireýin saǵan berdim, al, balam! -dep júre beredi. Sóıtip tórt alma jaıynyń biri «qyzyl túlki» degen bolady eken, batyr sonysyn berip ketken eken. Abylaı úsh júzdiń búkil qazaqqa han bolǵan kúninde Álteke, Sary, Jıdebaı ataqty batyr atalyp, Abylaı hanǵa qolbasshy bolǵan eken. Bir jaqqa attanarda, qosyn júrgizerde Úısinnen alǵan shabdar atty alǵyzyp, Álteke, Sarym, Jıdebaı batyrǵa mingizedi eken. Jıdebaıǵa aısyz qarańǵy tún tal tústeı, boran-sýdan ashyq kúndeı, jan taba almaǵan jerdi kórip qoıǵandaı eken. Bireýdiń pyshaq-shaqpaǵy dalada kele jatqanda, bir jerde qalyp qoısa, aısyz qarańǵy túnde bolsa da, jaýyn-shashyn, boran bolsa da, júrip kele jatyp naızasyn tirep turyp qalyp: «Al, osy jerden túsip qaraı ǵoı», deıdi eken. Qaldyrǵan adam jaılap taýyp alady eken. «Sen osyny qalaı tabasyń?» degende, hanǵa syryn aıtpaıdy eken. Jalǵyz-aq Abylaı han aıtyp júredi eken: «Osynyń qyzyl túlkisi bar» - dep. Sol adam ańdyp júrip, qaraýylda júrgen jerinde, uıyqtap jatqan, aqyryn basyp baryp qarasa, óńiriniń astynda, tósiniń ústinde jatqan qyzyl túlkini kórip qalady. Túlki jalt qaraǵanda, úreıi ushyp qasha jóneledi. Hanǵa kelip kórgenin aıtady. Kórgeni bar bolsyn, kózinen aıyrylady. Jıdebaı batyr jeti áıel alǵan, jasy júz beske kelip ólgen. Alataý jaqta, dál qaı jaqta ekeni belgisiz. Adam taba almaıtyn eleýsiz jerde bir starshyn el jaýdan, juttan esen-aman jatady eken. Sol eldi Jıdebaı taýyp, shaýyp alypty. Sol elde bir Saryqoja deıtin qoja bar eken. Bul jerdi eshkim kórmegen jer. Ómir boıy adam taba almaıtyn-aq jer edi. «Dáýde bolsa kózi aǵarǵyr Jıdebaı, qor bolǵyr Jıdebaı ǵoı!» - degen eken. Sol Saryqojanyń aýzynan shyqqan lepesi qabyl bolyp, Jıdebaı kózden erte aırylypty. Baryp qojanyń aıaǵyna jyǵylǵan eken, bolmapty. «Aýyzdan shyqqan túkirik, qaıtyp jutsa - makrop» degen, aýyzdan shyqqan soń bolmaıdy», -degen eken. Álteke, Sarym, Jıdebaı tamy Qarqaraly syrtyndaǵy Qyzyltaý degen taýdy basyp aǵatuǵyn Nura ózeniniń boıynda, Máshrúp kúńniń molasynyń qasynda. Osy Máshrúp ózi kúń, kóp ultqa mazar basy bolyp aty atalyp qalǵan. Jıdebaı halqyn jaýdan qorǵaǵan batyr ári ótkir tildi sheshen adam bolǵan. Birde Abylaı han ań aýlap júrip bir tóbeniń basynda uıyqtap jatqan adamdy kóredi. «Bul neǵylǵan jan?!» dep tańqalǵan han álgi adam ornynan turǵan sátte: - Ýa, batyr, úıge syımaı dalada jatqanyń qalaı?-depti. Sonda álgi kisi: - Demalýǵa qazaqtyń keń dalasyn qımaı qyzǵanyp turǵan óziń kim bolasyń? - depti. Jolaýshynyń susynan seskengen Abylaı han sonda: - Qazaqtyń Abylaıy men bolamyn. Endi óz jónińdi aıtshy, - degen eken. Sonda atyna yrǵyp mingen jolaýshy: - Ózińniń qara basyńnyń qamyn oılap han bolsań, qas dushpanyń bolarmyn, qamyqqan halqyńnyń qamyn oılar bolsań, aınymas asyl serigiń bolarmyn, -dep sózge kelmesten júrip ketipti. Abylaı han nókerlerin ertip ordaǵa kelgennen keıin jańaǵy adamǵa suraý salady. Sóıtse, ol Jıdebaı batyr eken. Sonan han batyrdy óziniń áskerbasylarynyń biri etip alypty. Bir jyly jońǵarlarmen bolǵan bir urys kezinde Abylaı hannyń áskerleri jeńiske jetedi. Jeńis qurmetine toı jasaǵan han óz áskerleriniń kúshin maqtan etip, asqaqtaı sóıleıdi. Sonda Jıdebaı bylaı degen eken: - Ýa, han, aıaǵyń alshaq, mańdaıyń shalqaq eken, kúshińe qarap maqtan. Naızań tuqyl, sadaǵyń tuqyl eken, qamaǵan jaýyńnan saqtan.

Jıdebaı batyrdyń taýyp aıtqan tapqyr sózinen tosylǵan han únsiz qalypty.