BABALAR SÓZІ: Esenkeldi batyr dastany

«Babalar sózi» aıdary negizine «Mádenı mura» baǵdarlamasy aıasynda shyqqan 100 tomdyq aýyz ádebıetiniń jyr-tolǵaýlary, qıssa-dastandar, sóz ustaǵan sheshender men bılerimizden qalǵan naqyldar, tarıhı jádigerler alyndy. «Qazaq handary» aıdarynda tarıhymyzda eline qorǵan bolǵan handardyń ómiri týraly derekter beriledi. Al «Ejelgi qalalar tarıhy» aıdaryna qazaq dalasyndaǵy órkenıettiń ordasy bolǵan kóne qalalardyń tarıhy týraly jazbalar jarııalanady. «Halyq qazynasy» aıdary boıynsha, Qazaqstandaǵy tarıhı, mádenı eskertkishter, qazaq halqynyń salt-dástúrleri, qolóner, qarý-jaraqtary týraly maǵlumattar berilmek. Joba materıaldary qazaq tilinde (qazaqsha jáne tóte jazýmen) agenttik saıtynda jarııalanyp otyrady.

***

Bul nusqa Shyńjań qazaqtary arasynda aqyn Dosper Saýryquly (1894-1971) jyrlaýynda «Qyzaı tarıhy», «Qyzaı aýǵan» degen atpen de taraǵan. «Esenkeldi» jyry 1984 jyly Beıjiń «Ulttar» baspasynda «Qazaq kıssalary jınaǵynyń» 1-kitabynda «Qyzaı tarıhy», 1990 jyly atalǵan jınaqtyń 2-kitabynda «Esenkeldi» degen atpen jarııalandy. Mátin osy sońǵy jınaqtyń negizinde daıyndaldy. Kópshilik, qulaǵyń sal keńesime,

Keńeske peıil salyp kelesiń be?

Ne istep, ata-babań qaıdan keldi,

Bilgeniń tolyq jaýap beresiń be?

Azyraq bul týraly saýatyńdy ash,

Bilmeseń, men aıtaıyn, senesiń be?

Kóktegen tarıhyńdy uqpaı júrip,

Dúnıege bosqa kelip, ólesiń be?

Bilgendi aıtyp, bilmeske úıretkendi,

Árýaǵy atasynyń jebesin de.

Qyzaıdyń ot mazdatqan jeri qaısy,

Biletin bar ma, jurttyń kónesinde?

Bilgenin aıtsa eken dep, úmit etem,

Bir aýyz bolsa daǵy sóz esinde.

Qurasaq bir aýyzdan tarıh bolar,

Kóne sóz kóp bolady el esinde.

Sol úshin kópshilikten suramaqpyn,

Bolǵanyn men jazaıyn óz esimde.

Kerek qyp aýyzdaǵy ańyzdardy,

El úshin eńbek etip teresiń be?

Ózinen kópshiliktiń úırengendi,

Ózine qaıta óńdep beresiń be?

Kóp sózdi kónelerden estip edim,

Qalmapty osy kúnde kóbi esimde.

Sonda da kórge aparmaı bilgenimdi,

Bereıin kópshiliktiń úlesine.

Endeshe tartý etem bir qazyna,

Osy eldiń qarasy men tóresine.

Eske alyp, ata tarıh, eles berem,

Baǵa ber oqyǵanyń keńesime.

Toqtamaı, zyrla júırik, qart qalamym,

Ózińdi qolyma alsam shattanamyn.

Jasymnan kóne joldas, jan serigim,

Shyn sózdi tyńnan alyp tart, qalamym.

Súısinip estigen jan tyńdaǵandaı,

Úlgili, júıeli sóz tap qalamym!

Jazaıyn bilgenimdi búkpeı ishke,

Jeterlik elden estip jattaǵanym.

Azyraq oı toqtatyp tolǵanaıyn,

Qaı sózden taqyrybyn aqtaramyn.

Kóp sózdi kónelerden kórip edim,

Nesine endi búgin jasqanamyn.

Artyma ata mıras tarıh qalsyn,

Kóńilge sary altyndaı saqtaǵanym.

Endeshe qaısy sózden bastamaqsyń,

Qaı jerge sóz túıinin tastamaqsyń.

«Qyzaıdyń tarıhy» dep sóz bastaıyn,

Synasyn synshylary jas talaptyń.

Jatatyn uly júzge úısin qandaı?!

Úısinniń týajaty-Báıdibek baı.

Kúnbúbi-Báıdibektiń kúndeı qyzy,

Atanǵan keıin kele anam Qyzaı.

Kiredi orta júzge naıman eli,

Naımannyń týajaty Mataı edi.

Mataıdyń shóberesi Shaǵyr erge,

Báıdibek toıyn jasap, qyzyn berdi.

Shaǵyrdyń jan jubaıy Qyzaı anam,

Tarıhtan estýimshe bylaı anam:

Jasynan sharapatty bolǵan úshin,

Álemge aty shyǵyp bolǵan aıan.

Ol dáýir HÚ ǵasyr eken,

Bilmeımin ortasy ma, basy ma eken?

Óz aty erden buryn erek shyqqan,

Basqadan sharapaty basym eken.

Mekeni «Qyzaı taýy» atanypty,

Urpaǵy sonda ósip jatyr eken.

Altaıdan arǵy Alataý, Bota, Moınaq,

Sol jerge Qyzaı taýy jaqyn eken.

Hamsede1 bul jerlerdi bir jazypty,

Tárizi bir jeliles asý ma eken?

Qyzaıdyń osy jerler-órisi eken,

Shaǵyrdan Itemgen men Meńis eken.

Shaǵyr ólip, Qyzaıdy Qoıshy aǵa alyp,

Begimbet, odan týǵan-Derbis eken.

Meńisten-Táńirberdi, Tileýberdi,

Qyzaıdyń nemeresi sol kisi eken.

Balasy Táńirberdi-Qudaınazar,

Osydan sózdiń basy órbise eken.

Aǵa-ini Qudaınazar toǵyz týǵan,

Mekeni-Qyzaı taýy kirin jýǵan.

Qudekeń basqasynan er bolypty,

Jaý dese jan aıamaı qarsy turǵan.

Sol kezde qazaq, qalmaq qan tógisip,

Jatypty el mezi bop aıǵaı-shýdan.

Butaǵa jeńilgeni tyǵylypty,

Mysaly shyldaı bolyp, tuıǵyn qýǵan.

Osyndaı jaýgershilik zamanda jat,

Júripti at ústinde er-azamat.

Ol kezde qolda bardyń bári qarý,

Batyry saýyt kıer neshe qabat.

Keıde jeńip, keı kezde jeńiledi,

Soǵysta kóp adamdar qaza tabad.

Uranshyl er jigittiń ádeti sol,

Aıǵaılap, attan shyqsa qalmaı shabad.

Jalańash tura sala júgiredi,

Kıimin kııýge de qylmaı taǵat.

1. Taýarıh Hamse sharqıe-«Shyǵystyń bes tarıhy» atty Qurbanǵalı Halıttiń 1910 jyly Qazan baspasynda basylǵan kitaby.

Soǵysyp, jaýǵa qarsy urysady,

Nemese urlap jylqy qýysady.

Eki jaý birin-biri jeńe almasa,

Keı kezde bitim jasap shyǵysady.

Ol bitim kóp uzamaı buzylady,

Qaıtkende jaýgershilik tynysady?!

Kenetten qazaqty kep shapty qalmaq,

Jeńetin bir oraıyn tapty qalmaq.

Toptaǵan qarýly kúsh qosynymen,

Mal shaýyp, sadaqtaryn tartty qalmaq.

Jylqyny jaıyna alyp kete bermeı,

Túzedi shebin quryp sapty qalmaq.

Shydamaı soǵysýǵa úrikti jurt,

Jasaq sap kúsh artyna birikti jurt.

Kóshirip qatyn-bala, kempir-shaldy,

Qaırylyp talaı bozdaq turypty jurt.

Ne qaldy, jaý qolynda jylqy qaldy,

Asqar taý, atameken jurty qaldy.

«Jaýdyń isi-jaý jalam» degen maqal,

Tigýli úı ishinde múlki qaldy.

Іrkit pen saba toly, asqan qazan,

Jaıýly óresinde qurty qaldy.

Qoı shýlap, túıe bozdap kóshpen ketti,

Jurtta ulyp keı aýyldyń ıti qaldy.

Yǵystap, qazaq úrkip qashpaq boldy,

Bir qysań tar asýdan aspaq boldy.

Asýdan kóshti asyryp jibergen soń,

Batyrlar jaýdy turyp tospaq boldy.

Asýdan tosyp jaýdy qıratýǵa,

Quralyp aqylmen bas qospaq boldy.

Batyrlar jan pıdaǵa shyqpaq boldy,

Qorqaqtar qorqyp kóshke yqtap boldy.

Toǵysyp tar kezeńde saıysýǵa,

Kópshilik kúsh-jigerin myqtap boldy.

Syn boldy eki jaqqa osy kezeń,

Jaýlaryn jerge taptap tyqpaq boldy.

Kezeńde kópshilik bop aqyldasty,

Jaýmenen saıysýdy maquldasty.

Kezeńnen kezep jaýdy tosyp alyp,

Kelgenin qyzyl qanǵa batyrmaqshy.

Sóıtse de jaýdyń beti óte sýyq,

Jazyqtan jaý aýzyna jaqyndasty.

Batyrlar sol arada birikti endi,

Periniń jigitindeı irikteldi.

Jibermeı sol asýdan aldyn tosyp,

Soǵysyp salmaq boldy búlikti endi.

Jarqyldap kók naızasy, aq baltasy,

Sadaǵyn belderine ilipti endi.

Talapty, er júrekti azamattar,

El úshin jan pıdaǵa shyǵypty endi.

Aıtaıyn Qudaınazar batyrdy endi,

Aǵasyn:-Beri kel,-dep, shaqyrdy endi.

Quttymbet toǵyzynyń eń úlkeni,

Salady aǵasyna aqyldy endi.

-Toǵyzdan men shyǵaıyn jan pıdaǵa,

Qarańyz, bala men, siz, qatynǵa endi.

Aǵasy aıtty:-Jas qoı,-dep,-balalaryń,

Sen ediń aqyl taýyp, panalarym.

Onan da bul joryqta men qalaıyn,

Týra ǵoı bir kerekke jaraǵanym.

Er jetip, balalarym, es toqtatty,

Men senen osy joldy qalaǵanym.

Іnisi sonda ıbamen:-Aǵam,-dedi,

Berińiz ruqsatty maǵan,-dedi.

Men ólsem, art jaǵymda siz barsyz ǵoı,

Amanat qatyn-bala saǵan,-dedi.

Qaıtarma kóńilimdi, ruqsat ber,

Jaýǵa oıran osy joly salam,-dedi.

Úsh ulym erjetkenshe tiri bolsań,

Kim túrtip qabaǵyna qaǵar,-dedi.

Biraz jyl erjetkenshe pana bolsań,

Óz janyn az jyldan soń baǵar,-dedi.

Er jetken bir qyzym bar uldan artyq,

Sheshesin sol baǵýǵa jarar,-dedi.

Úsh ul-jas, er jetkeni-bir qyz edi,

Sharýasyn basqarǵany sol qyz edi.

Ózinde bilim de bar, óner de bar,

Maqtasam, sol zamannyń dúldúli edi.

Úsh ulǵa úlgi úıreter osy qyzy,

Sholpandaı tańǵy týǵan juldyzy edi.

Óneri uldan artyq sadaq atsa,

Minezi qyzyl jibek qyrmyzy edi.

-Sizbenen men de birge qalamyn,-dep,

Tilegin ákesine bilgizedi.

-Ónerim bir kisiden kem emes,-dep,

Іshine sóz túıinin kirgizedi.

Sol kezde on segizge kelgen edi,

Úlgini atasynan kórgen edi.

Aspanǵa laqtyrǵan taqııany,

Sadaqpen ushyratyn mergen edi.

Kem emes bir kisiden kúsh-qýaty,

Qysqasy, ózine-ózi sengen edi.

-Bireýge sizden qalsam, áıel bolam,

Sol ma,-dep,-bar tapqanym?!-jeńgen edi.

Qyzynyń jaýabyna jaýap tappaı,

Ákesi kóp oılanyp sendeledi.

Balasy sózben býyp, bolmaǵan soń,

Qabyldap, qyz maqsatyn jón kóredi.

Bul qyzdyń aıtqan sózin oılap kórse,

Qandaı jan uldan qyzdy kem kóredi!

Soǵysta qaldy batyr qyzymenen,

El ketti jaýdyń yǵyp júzimenen.

Qosh aıtyp, qatyn-bala kóshpen ketti,

Úrikken qalyń eldiń izimenen.

Maqsaty batyrlardyń jaýdy qyrmaq,

Kóptiń kúshi, qylyshtyń júzimenen.

Batyrlar uran saldy, tý ustady,

Kóńili jaýdan qorqyp sýyspady.

Qynama, tar asýdy tosqannan soń,

Azyraq jaý qaırylyp, yǵystady.

Bir sótke eki jaq ta atyspady,

Sóıtse de beker qarap jatyspady.

Qaraýyl kúzet qoıyp, eki tarap

Soǵysqa bir kún, bir tún qatyspady.

«Úrikken el uzasyn» degen oımen,

Ańdysyp amalmenen taqystady.

Eki jaq ekinshi kún salysty urys,

Aıǵaı-shý, jer kúńirendi tars-turs.

Ólgeni ólip, keıbiri jaraly bop,

Eki kún boldy udaıy alys-julys.

Jaý údep, shabýyldap basylmady,

Sóıtse de jaýdy asýdan asyrmady.

Eki jaq áli qyrǵyn taýyp jatyr,

Ne jeńip, jaýdy keıin qashyrmady.

Údedi taǵy soǵys manaǵydan,

Asýdyń jaý aspady qabaǵynan.

Júrgende aralasyp Qudaınazar,

Tory attyń sadaq tıdi saǵaǵynan.

Kezeńniń dál ústinde mirdiń oǵy2,

Baýyzdap ketti kenet tamaǵynan.

Asqynyp burynǵydan soǵys qatty,

Kóp adam eki jaqta ólip jatty.

Eli úshin kóp azamat qurban bolyp,

Jazýyn bir Allanyń kórip jatty.

Jaý qashty, keshke taıap úreılenip,

2. Mirdiń oǵy-alysqa tıetin tútindi sadaq oǵy.

Jazasyn qashqan jaýdyń berip jatty.

Kimniń bar, kimniń joǵyn bile almastan,

Kesh bolyp, sol asýda qonyp jatty.

Tańerteń, batyr tursa, el ketipti,

Qashqan joq, jaý ketti dep jón ketipti.

Biraq ta jaraly bop qalǵandardy,

Álsirep, sýsyn jaǵy meńdetipti.

Olardy birden jıyp sýsyn taýyp,

Sý berip, Qudaınazar emdetipti.

Uıyqtap, bir orynda qyzy qalǵan,

Oıatyp uıqysynan terbetipti.

Jaradar jandy tastap kete almastan.

Qysylyp mańdaıynan ter ketipti.

Aty joq, balasymen jaıaý qaldy,

Kóńili ár jaǵynan qaıaýlandy.

Qysylyp, sasqalaqtap turǵanynda,

Saıdy órlep taǵy jaýlar taıaýlady.

Báribir jaıaý qashyp qutylmaıdy,

Sondyqtan jaýdy tosyp aıaldady.

Bir isti taǵdyr etse pendesine,

Erik joq jazǵan isti kórmesine.

Ólgen menen jaraly bolǵandardyń,

Shashylǵan oq-sadaǵyn termesin be?!

Áıteýir, jantalasyp júrgeninde,

Bir dalbas qysylǵanda keldi esine.

Keshegi ólip qalǵan tory azbannyń,

Ekeýi panalady keýdesine.

Sol jerde sońǵy lebiz shertisedi,

-Taǵdyrdyń kez boldyq,-dep,-kermesine.

Men ólsem, sen artymdy jónder ediń,

Apyr-aı, qaldyń, balam, sen nesine?

Qyz aıtty:-Sheıittikti jazsa taǵdyr,

Bola ma, janym ata-aý, kónbesime.

Onan da qalǵan oqpen atysalyq,

Estigen, eń bolmasa «er» desin de.

Al endi, jatsaq ta óldik, tursaq ta óldik,

Jan ata-aý, jaýdyń túrin kórmeısiń be?!

Dushpanǵa aldyn-ala oq atalyq,

Sadaqty maǵan jóndep bermeısiń be?!

Sonymen jaýǵa qarsy sadaq tartty,

Panalap ólgen attyń keýdesinde.

Sadaqty biri oqtasa, biri atyp,

Kezeńnen jibermedi órlesinge.

Syǵalap tús mezgilde bir qarasa,

Ólgen jaý jetken eken on besine.

Kóppenen keshke deıin atysqan soń,

Kóligip oq taýsyldy sol besinde.

Dushpandar yzalandy jeńbegen soń,

Kóp adam eki adamnan ólgennen soń.

Qaptady qarǵadaı bop sol saǵatta,

Jaraǵy taýsylǵanyn kórgennen soń.

Tiri ustap ekeýin de sheıit qyldy,

Aıaı ma, Qudaı qolǵa bergennen soń,

Іsine qyrǵynshylyq shara bar ma?

Osylaı ajal týra kelgennen soń.

Jaý jatyr ólgen jandy tonap alyp,

Oljany az ǵana emes, mol-aq alyp.

Jaraly biri keshe qalǵan eken,

Basynda qaıtpaq edi sony-aq alyp.

Qazaqty jaralanǵan qoısha qyryp,

Jaý qaıtty bir batyryn qonaǵa alyp.

Tirisin bular kelip, alyp ketti,

Biz nege keıingige qaramadyq?

Qyryldy osy jolda neler sańlaq,

Jeńildik bul saparda qarań qalyp.

Al endi, bul sóz munda tura tursyn,

Aıaǵy bul soǵystyń tyna tursyn.

Іlgergi úrikken el tııanaqtap,

Aldy-artyn: «kim bar, kim joq» jııa tursyn.

Eli úshin eri ólse de, el qurymas,

Kóz jasyn sabyr etip tııa tursyn.

Súıegin ólgenderdiń kómý úshin,

Keńesti el jıylyp, qura tursyn.

Sonymen súıek izdep, halyq júrdi,

Jaý bar dep, qarý-jaraq alyp júrdi.

Qaıǵyryp sheıitterge azalanyp,

Kóz jasy kópshiliktiń aǵyp júrdi.

Aırylyp elden, jerden qyrǵyn taýyp,

Ot bolyp, ishte jalyn janyp júrdi.

Sonymen úsh kún júrip belge keldi,

Baıaǵy soǵys bolǵan jerge keldi.

It-qus jep, saýdyrap, bos súıek qapty,

Kelgender tanymapty ólgenderdi.

Kesken bas, julyn-jota saıda qalǵan,

Qabyrǵa, basqa súıek qaıda qalǵan?

Atyrap-appaq súıek bolyp jatyr,

Bir kezde, mine, osyndaı jaı da bolǵan.

Jaqsylyq, jamandyqtyń bári de órnek,

Kimnen zııan, kimderden paıda qalǵan.

Kelgender oqıǵany kórisedi,

Ár jerden súıek-saıaq terisedi.

Súıektiń birin qoımaı jınastyryp,

Bir jerge janaza oqyp kómisedi.

Batyrdyń Qudaınazar bir belgisi,

Eki eli jalpaq edi qasqa tisi.

Qyz tanyldy áıeldik belgisinen,

Shashynyń burap órgen órgisinen.

Qos súıek ábden tanyp, alynǵan soń,

Biryńǵaı bólek qoıdy, kóp kisiden.

Qyzǵa arnap jáne erekshe aqym oıdy,

Janyna atasynyń jaqyn qoıdy.

Osylaı eli úshin sheıit boldy,

Jan edi eki batyr aqyl-oıly.

Kómdi de sheıitterdi ketti halyq,

Eline aman-esen jetti halyq.

Endi bir ıen jerden qonys izde,

Keńesin aqyldasyp etti halyq.

Ol kezde batyr bastap jer shalady,

Jerdi de tolyq mıly er shalady.

Jaýǵa jeri berikteý kólemi keń,

Jaǵdaıly jaqsy jerge zer salady.

Bir ǵasyr ıen turǵan tý jer eken,

Taýypty Aıakóz ben Kóksalany.

Osylaı Aıakózge keldi Qyzaı,

Qaldyryp kindik kesken jerdi Qyzaı.

Sýy bal, jeli jupar, shóbi dári,

Qyzyǵyn Aıakózdiń kórdi Qyzaı.

Taı qulyndap, eshkisi úshem taýyp,

Baıydy jyldan-jylǵa endi Qyzaı.

Tobylǵysy bolypty úıge tireý,

Iti tańǵyt, ydysy altyn boldy Qyzaı.

Qyzyry anasynyń bastap kelip,

Tógipti osy jerge qordy Qyzaı.

Keshegi Abylaıdyń zamanynda,

Kóksala, Aıakóz bop orny Qyzaı.

Toqtaıdy osy jerde sóz aıaǵy,

Jazylar, keıinirek sońǵy Qyzaı.

Keledi basqa bir sóz jańasynan,

Úsh jetim Qudaınazar balasynan.

Bir úıde úsheýi de jetim bala,

Tórt jan bop aıyrylmapty anasynan.

Qarabas-Quttymbettiń úlken uly,

Jan eken jas basynan alasurǵan.

Sheshesin úsh jetimniń alamyn dep,

Aıǵyrdaı azynady tań asyrǵan.

Bul sózge yzalandy jesir áıel,

Aǵaıyn jón kórmedi jany ashyǵan

Qazaqtyń ámengerlik bir joly bar,

Bul ózi-ata salty babasynan.

Kónse de, kónbese de alatuǵyn,

Tabatyn solaı paıda talasýdan.

Nasharǵa osy emes pe, bas muńshylyq?

Eserge es taptyrmas asqynshylyq.

Jabyǵyn jaryp túsip, bir kún túnde,

Jasaýǵa urynypty basqynshylyq.

Shydaı ma, tiri pende bul qorlyqqa,

ıApyr-aý, bul ne degen qasqyrshylyq?!

Bir túnde, mine, osyndaı yza boldy,

Yzamen jyn soqqandaı qyzady endi.

Keı kezde ózin-ózi bıleı almaı,

Nıetin óleıin dep buzady endi.

Úsh jetim, jas balany taǵy qımaı,

Saý da emes, aýrý da emes, syzady endi.

Jetken joq bul oqıǵa bir jumaǵa,

Ýaqyt ketpesinshi uzap endi.

Daıar mal, daıar tósek, daıar úıge,

Taǵy bar quryp júrgen tuzaǵy endi.

Qorytyp bar, qııalyn biriktirip,

Ketýdiń bir jobasyn syzady endi.

Bir túnde tulypqa aıran quıyp aldy,

Azyqqa qurt, irimshik túıip aldy.

Aqtaryp teńdi sheship, kótergendeı

Jeńildep bir kisilik kıim aldy.

Óziniń basyn qorǵap qashyp shyqty,

Bar maly, tikken kúıi-úıi qaldy.

Qazaqtyń ámengerlik dáýirinde,

Jesirdiń qaı jerinde kúıi qaldy?

Kishi uly Sultekeńdi3 kóteredi,

Ortanshy Esekeńdi4 jeteledi.

Jolymbet ekeýinen úlken eken,

Artynan ózi júrip kete berdi.

«Tórkini-sary úısin» dep burynǵy aıtar,

Sol jaqqa betin túzep tóteledi.

Túnimen el ishinen shyǵyp ketti,

Tań ata elsiz jerge jetedi endi.

Tań atyp, jerdi boljap, bilip aldy,

Bir saıǵa bekinýge burylady.

Sýsyndap, demin alyp, uıqy qanyp,

Kún boıy sol arada tynyǵady.

Kesh batsa, betin túzep, ketkeli otyr,

Bul jerde bir áńgime týylady.

Ortanshy Esenkeldi:-Apa,-deıdi,

Bolmańyz aıtqan sózge qapa,-deıdi.

Shubyrtyp, qaıda aparyp óltiresiń,

Іzdediń nege munsha japa?-deıdi.

Mal qaıda, úıiń qaıda, buıym qaıda,

Baǵatyn, ne bizde joq ata?-deıdi.

Sheshesi oqıǵany ashyp aıtpaı,

Saýalyn balasynyń qata deıdi.

Sóıtse de, kóńiline sózi jaǵyp,

Іshinen qýanysh qyp, bata berdi.

Sheshesi sózin sonda bastaıdy endi,

Bir nuqyp, ulyn jerge tastaıdy endi.

Órterdeı qý janymdy jolaı balam,

Joq sózdi, qaıta maǵan aıtpa!-deıdi.

Anasynyń sonda úsh jetimge aıtqan zary:

-Aǵaıyndy úsheýsiń,

Jal-quıryǵyń kelte me?

Osy kúndi sizderge,

Jazǵan Alla ertede.

Ólmeı tiri júrseńder,

Bir shyǵarsyń jelkege.

Aınalarsyń, qulynym,

El bastaıtyn serkege.

Ólmegen qul as isher,

Dám tatyp altyn tabaqtan.

Sabyr saqta, qulynym,

Tastamas qury Jaratqan.

Tiri júrseń úsheýiń,

Qaldyrmas Alla sanattan.

Ońdaı gór, Alla, jolymdy

Qazirgi mınót-saǵattan.

Oqıdy ana bir namaz,

-Qolda dep,-Iem-Jaratqan.

Qudaıǵa minajat qyp, zarlanady,

Birese, qııal jeńip sandalady.

Іlgergi bolyp ótken oqıǵany,

Aıtýǵa balalarǵa arlanady.

Úsheýin «dárgaıyńa panalat» dep,

Jalynyp, Jaratqanǵa jalbarady.

Jer jibip, tastar balqyp kóz jasyna,

Jany ashyp, jan-janýar tańǵalady.

Al endi otyrýdyń qajeti joq,

Taǵy da tún qatýǵa qamdanady.

Kún batqanda jyljıdy,

Tún qatyp, taǵy Alla dep.

Sender de balam jalbaryp,

Jaratqanǵa zarla dep.

Etegimnen ustap júr,

Aıyrylyp menen qalma dep.

Anda-sanda dybystap,

Artymda, joq pa bar ma dep.

Qyrqadan-qyrqa jol júrip,

Toqtady bir quz-jarǵa kep.

Tabandaryn oıdyryp,

Júre almaı ábden boldyryp,

Tar shatqalǵa jetti kep.

Jer súze bári jyǵylyp,

Murttaı ushyp jatady.

Uıqy qanyp erteńi,

Dál túste kózin ashady.

Oıylǵan tegis aıaǵy,

Qaıtip jerge basady.

Sháıip iship shalabyn,

Bir belden áreń asady.

Jetimdi qınap osynsha,

Yryzǵysyn túzge shashady.

Dármeni qalmaı júrýge,

Sonda qatty sasady.

Ámeńger ádet bolmasa,

Bulardyń bar ma jazyǵy?

-Osy ma,-dep zarlaıdy,-

Allanyń bizge jazýy?

Basýǵa aıaq kelmeıdi,

Taýsyldy sýsyn-azyǵy.

Qaýip keldi ólimnen,

Uzap jerge qasha almaı.

Boldyryp kelip otyrdy,

Aıaǵyn jerge basa almaı.

Kórindi taǵy bir asý,

Álsiredi asa almaı.

Júre alǵan kisi, árıne,

Bir saǵatta asardaı.

Kónbesine shara ne?

Kórsetti taǵdyr bul isti.

Otyryp beker óle me?

Іlbip áreń júristi.

Júre almasa eńbektep,

Asýǵa taman tyrysty.

Besinde shyǵyp jotaǵa,

Taǵy da aldy tynysty.

El kórindi etekte,

Qýanyp biraz turysty.

Otyrǵan qalyń aq úıler,

Jaıylǵan maly óriste.

Qıynshylyq, ǵariptik,

Joǵaldy eldi kórdi de.

Bir jyǵylyp, bir turyp,

Domalady eńiske.

Ymyrtta kelip otyrdy,

Bir aýyldyń shetine.

It qoryp úıge kirgizdi,

Qaraıdy bári betine.

Az-azdan berip sýsyndy,

Kelsin dep jatyr esine.

Demin alyp bolǵan soń,

Uqtyrdy jaıyn sheshile.

Baı eken úıdiń ıesi,

Aıdap kepti nesibe.

Rýlas eken ózimen,

Tórkinniń keldi shetine.

Aýylyna kisi shaptyrdy,

Tań atpaı kúnniń keshinde.

At alyp jetti tórkini,

Erteńgi kúngi besinde.

Áke-sheshe, baýyry,

Shurqyrap kelip kóristi.

Balalaryn qushaqtap,

Betterinen óbisti.

Ýatyp jatyr baı bárin,

Kóne eken kórgen kóp isti.

Aman-esen jetken soń,

Qaıtse de bári kelisti.

Qarabasty qarǵasty,

Kim oń deıdi teristi?

Bulardyń kórgen qorlyǵy

Jylatty sonda kóp eldi.

Aıaldamaı kelgender,

Aýylyna alyp jóneldi.

Jorǵa-júırik mingender,

Aıańdamaı jeledi.

Besinde shyǵyp túnimen,

Aýylyna jetip keledi.

Ákesi asqan baı eken,

Balasy da er edi.

Úı turǵyzyp basyna,

Enshi bólip beredi.

Qorasyna qoı salyp,

Óristen jylqy bóledi.

Jyldan-jylǵa úsh jetim,

Erjetip ósip keledi.

Naǵashy ata bólekshe

Úsheýin jaqsy kóredi.

Tárbıelep, álpeshtep,

Úlgili nusqa beredi.

Artyq kórgen ulynan,

Úıretti jastan órnekti.

Uıadan ushqan suńqardaı

Tártipti bolyp erjetti.

Yqylaspen bergen enshisi,

Ósip-ónip órlepti.

Jaıly jıen bolǵan soń,

«Bóten» dep eshkim bólmepti.

Úsheýi teń erjetip,

Jigit bopty kórnekti.

Jolymbet-mal ıesi momyn boldy,

Minezi qoıdan jýas, qońyr boldy.

Senimdi, tııanaqty el-jurtyna,

Kádimgi qarııadaı porym boldy.

El súıgen Esenkeldi serke boldy,

Kenjesi Sultankeldi erke boldy.

Jaqsylyq jamandyqpen ekeýi-egiz,

Bul baqyt úsh jetimge erte qondy.

Quıryǵy jamandyqtyń bir-aq tutam,

Qastyǵy Qarabastyń kelte boldy.

Bul eldiń bıi boldy Esenkeldi,

El qamyn birden shesher deseń boldy.

Qaq jarar qara qyldy ádiletti,

Qaratqan eldi aýzyna sheshen boldy.

Sol kezde er Mataıdyń Qaıyp bıi

Qun daýlap kelgen eken osy elge endi.

Qaıyp bı eldi sózben býsa daǵy,

Bermedi Esenkeldi eseni endi.

Úıine keshke Qaıyp kelgeninde,

«Oqıǵa boldy osynda sheshe,-dedi.

Men áli tanysqam joq syrttap júrmin,

Kelgeni Qaıyp bıdiń keshe»,-dedi.

Sheshesi aıtty:-Ol kisi kelse,-dedi,

Burylmas qısyq sózge elshe,-dedi.

Ol eldiń qasıetti bir kisisi,

Senimen tanysady kórse,-dedi.

Jolyqpaı nazasyna batasyn al,

Egerde el tilińe kónse,-dedi.

Qaıtarda, tanyspasa, shaqyr úıge,

Jón bolar, solaı bolsa, menshe,-dedi.

Qaıyp bı ózi qonǵan aýylda edi,

Bul jerde sol oqıǵa tabyldy endi.

Bı aıtty joldastarǵa oılandy da:

-Keshegi sary jigit ne qyldy endi?

Súıenip quryǵyna turǵanynda,

Keńesip eli sonda jabyldy endi.

Ústinde taı jaǵaly uzyn sary,

Men bilsem osy el soǵan baǵyndy endi.

Sonymen keńesken soń sóz buzyldy,

Men joryp turmyn solaı saryndy endi.

Sol jigit kim ekenin bilý kerek,

Іzdeńder shalymdyraq biriń,-dedi.

Іzdeıdi Qaıyp bıdiń jigitteri,

Deregin sary jigittiń bilýge endi.

-Qudaınazar batyrdyń balasy eken,-

Dep bireý Qaıyp bıge júgirdi endi.

Jigitter bul habardy bilip keldi,

Qaıyp bı kózdiń jasyn irikti endi.

Bar eken qulaǵynda burynnan-aq,

«Shynynda sol ma eken?-dep, turypty endi,-

Ólgendi ne qylaıyn, tirimdi almaı»,-

Dep jylap, Qaıyp atqa minipti endi. 332

Jaıýly dastarhany qala berdi,

Týralap sol aýylǵa júripti endi.

Eleńdep otyr eken zamandasy,

Aldynan qyzsha jylap shyǵypty endi.

Kórisip, jamyrasyp, jadyrasyp,

Hal-jaıyn eki jaqtyń bilipti endi.

Daýlaǵan erdiń quny bylaı qalsyn,

Bulardyń hal-jaǵdaıyn uǵypty endi.

Úsh jetimdi naǵashy el-jurtymen,

Qaıyp bı sózben jeńip, býypty endi.

Esekeń ary-beri bultarsa da,

Kári bı sózden bermes yryqty endi.

Aqyry olaı tartyp, bylaı tartyp,

Qaıyptyń aıtqanyna kónipti endi.

Kelgen soń eki jaǵy bir nıetke,

Jyrtyǵy qam kóńildiń kirikti endi.

Jiberdi qos atpenen elge kisi,

Ornyna salamyn dep synyqty endi.

Іzdegen erdiń qunyn Qaıyp bıdi

Esekeń aqylmenen tunytty endi.

Qaıyp bı:-Sálem aıtty ata ulyna,

Bul isti salsyn Qyzaı aqylyna.

Joqtaýsyz úsh jetimdi jiberipti,

Osy ma, qylǵan syıy batyryna?

Kádeli kárııasy tegis kelsin,

Bul isti súıretpesin taqymyna.

Kólikti aıaldamaı tez ákelsin,

Sebep-sol, meniń tosyp jatýyma!

Sálemin alyp Qaıyptyń,

Keldi jigit Qyzaıǵa.

Jıylyp Qyzaı keńesti,

Qaıyptyń sózi unaı ma?

Júrmek boldy qamdanyp,

Týra dep sózi Qudaıǵa.

Jibermes Mataı namysty,

Buzýǵa sózdi shydaı ma?!

Ata ulynan Qyzaıdyń,

Ataqtylar júripti.

«Oryndar» dep ol jerde,

Qaıyp ózi jumysty.

Tikeleı baryp taýypty,

Tym-tyrys jatqan bul isti.

Aıtpaǵan bildi Qaıyp syrdy deıdi,

Іshtegi jýar endi kirdi deıdi.

Úsh jetim, Qudaı qossa, keler elge,

Bolady keıingige úlgi deıdi.

Sonymen jetti bular kólikti alyp,

Jylasty úsh jetimdi kórip halyq.

Qoıdaı shýlap, qozydaı mańyrasyp,

Tynyqty birneshe kún qonyp halyq.

Aqsarbas, kók qasqasyn aıtyp soıyp,

Jıyldy eki jaqqa tolyp halyq.

Dedi Esekeń:-Naǵashy, ósken elim,

Ótkizsem kemshilikti, keshken elim.

Jıenniń naǵashyǵa qıyǵy joq,

Men bılep, eli-jurtyn tóstep edim.

Kelipti ata jurtym kóshirgeli,

Jasymda bir sebeppen ketken edim.

Panalap jetim-jesir keń saıańda,

Jelkildep muratyma jetken edim.

Suraımyn kishilikpen iltıpatty,

Bir shybyq butaǵyńdaı kóktep edim.

Kópshilik myna sózdi ańǵarady,

Jaýapqa jaýap tappaı tańǵalady.

Kóp sózder ary-beri bolyp jatyr,

Qııa almaı birin-biri sandalady.

Batasyn, ruqsatyn berdi jurty,

Kóshýge endi olar qamdanady.

Bireýge berse Qudaı alapatty,

Peshene-mańdaıynan sham janady.

Úsh jetimdi rýly eldeı qylyp,

Shyǵaryp saldy úısinniń bar manaby.

Kóshirip úsh jetimdi keldi halyq,

Aıamaı jaqsylyǵyn berdi halyq.

Burynǵy ótken istiń bar bıligin,

Aıtatyn Qaıyp bıge sendi halyq.

Moınyna Qarabastyń qurym ilip:

«Kúnásin óziń bil»,-dep jeńdi halyq.

Báıbishe:-Kúnáńdi men keshtim,-deıdi,

Moınyńa qurym ilip kepsiń,-deıdi.

Burynǵy oljalanǵan mal-múlikter,

Bir tıyn keregi joq ketsin,-deıdi.

Keshegi jaqsylardyń árýaǵy úshin,

Keshirim kópshilik te etsin,-deıdi.

Qaıyp bı aıtty: «urpaǵyń óspesin»,-dep,

Báıbishe aıtty:-Óspese de, óshpesin,-dep.

Taǵy da jaqyndyq qyp, jany ashypty,

Qarǵysqa kóp jolyǵyp ketpesin,-dep.

Qazaqqa qandaı Qudaı úıretti eken,

Jesirdi ámeńger qyp shektesin,-dep.

Nemese sharıǵattan tapty ma eken,

Qoı soıyp, yqtııarsyz et jesin,-dep.

Qazaqı salttaǵy osy teris jerin,

Aıtpapty burynǵylar ekshesin,-dep.

«Aǵa ólse, inige-mura» degen sózin,

Qazaqtan ótinemin, óıtpesin,-dep.

Jesirdiń kóz jasyna jolyǵady,

Sekildi Qarabastaı5 jetpesin,-dep.

Keńesti keshikpesten endi Qyzaı,

Pikirdi bir-birine berdi Qyzaı.

Qýanyp úsh jetimniń kelgenine,

Bir úlken toı qylmaqshy boldy Qyzaı.

Begimbet, Derbis, Itemgen, Meńis bolyp,

Bir jerge ıin tireı qondy Qyzaı.

El jıyp, at shaptyryp, toı jasady,

Aýmaqqa atty-jaıaý toldy Qyzaı.

5. Qarabastyń shyn aty Eldaı eken. Moınyna qurym kıgizilgendikten Qarabas atanypty.

Bul toıǵa er Qabanbaı batyr keldi,

Áteılep ol kisini shaqyrdy endi.

Jaýyna arystandaı aıbat shekken,

Naımannyń altyn týy-asyl keldi.

Úıine batyr kelip qonǵan kúni,

Babamnyń6 ul týypty qatyny endi.

«Balanyń atyn ózim qoıamyn»,-dep,

«Qabanbaı, Qabanbaı» dep atyn qoıdy.

Eshkimge óz atymdy qoıǵyzbaýshy em,

Kóńilim tartty saǵan jaqyn,-deıdi.

Úıine qaıtqanynda er Qabanbaı,

Babamdy Qaıyp bı men shaqyrdy endi.

Barady ata ulynan jurt bastyǵy,

Abylaı eldi jıyp jatyr,-deıdi.

Qalaısha jaýdan aman el qorǵaımyz,

Sol jerde qorytamyz aqyl,-deıdi.

Mezgilin jıylystyń aıtyp ketti,

Qalmaımyz ýaǵynan maqul,-deıdi.

Batyrǵa, Qaıyp bıge Esenkeldi

Syı tartyp, atan jáne atyn berdi.

Qazaqta Qyzaı sonda tatymdy edi,

Jastary bir-birinen asýda edi.

Bireýi jal, bireýi quıryq bolyp,

Babamnyń ataq-dańqy artyldy endi.

Qońyrbaı nemereles Qazymbetpen,

Syılasyp birin-biri taǵam etken.

Baınazar, Qudaınazar aty uıqas-

«Qos almas týypty» dep, ázil etken.

Nemere, týǵan-týys, baýyrlardy,

Oılaıdy eldiń kórkin ádiletpen.

Jolboldy shóbereles Torǵaımenen,

Jaýyna eregesken bolmaı kelgen.

Burynǵy Qarabastyń oqıǵasy

Amal joq, bular jasqa tolmaı kelgen.

Bulardyń dáýreninde qııanat joq,

Bolypty qany qarsy ondaılarmen.

6. Babam degeni-Esenkeldi. Aqyn Dosper Esenkeldiniń balasy Qabanbaı rý­ynan shyqqan adam.

Bireýi bireýine súıenedi,

Ár isti keńespenen ıeledi.

Shaqyrǵan Qabanbaıdyń jumysyna

Top bastap, Esenkeldi júre berdi.

Naımannyń ıgi adamy basyn qosyp,

Batyrdyń ordasyna túnedi endi.

Barlyǵy qadir tutyp syılaǵan soń,

Eridi elin kórip, súıegi endi.

Sol jerde bar naımannyń jaqsylary,

Batyrmen birge atqa minedi endi.

Shaqyrǵan adamdarmen basyn qosyp,

Ál boldy Abylaıdyń tilegi endi.

Maqsaty-ata jaýmen bir aıqasý,

Keńestiń negizgi bir tıegi edi.

Úsh júz bop Ulytaýda bas qosýǵa,

Bekitip qararlaryn tizedi endi.

Tanysyp babammenen han Abylaı,

El-jurttyń hal-jaǵdaıyn biledi endi.

Synasyp ár jaqtyly aqyldassa,

Іshine aıtqan sózi kiredi endi.

Jarar dep, joldastyqqa baǵa berip,

Qosyldy ekeýiniń júregi endi.

Abylaıdyń bir balasy Qasym edi,

Óneri ózge ulynan basym edi.

Aýylyna babam qonyp jatqan kúni,

Qasymnyń ul týypty qatyny endi.

Yrymdap Esekeńe qoıǵyzypty,

Abylaı nemereniń atyn endi.

Sarjan men Esenkeldi kitaby bar,

Oqysańdar, bilesiń zatyn endi.

Abylaı ordasynan top tarqady,

Bas qospaq Ulytaýda bop tarqady.

Endigi keler jylda basshy adamdar,

Qalmasyn ár rýdan dep tarqady.

Eldi jaýdan qorǵaýǵa jospar jasap,

Qysqasy jurttyń qamyn jep tarqady.

Jazynda Ulytaýǵa júrdi taǵy,

Keńesti júrerinde qurdy taǵy.

Uly júz, orta júzdiń bastyqtary,

Barlyǵy atyn erttep mindi taǵy.

Keńeste birge boldy Ábilmámbet7,

Maqsaty, oılaǵany jurttyń qamy.

Jaýdan qalaı saqtaný úshin barǵan,

Qaraıdy aýzyna jannyń bári.

Ábilmámbettiń sózi:

-El bolmas erejege kirmegender,

Qazaqtyń qatarynda júrmegender.

Túbinde berekeńdi sol buzady,

Topqa kep, eldiń isin bilmegender.

Kók tasqa qashap turyp tańbańdy sal,

Belgi úshin ár rýdy bılegender.

«Tasqa basqan tańba» dep maqal bolsyn,

Rettep qalǵandaryn kir demeńder.

Jáne de Ulytaýdyń ularyn at,

Etin jep, sol ulardyń qylamyz ant.

«Jep pe ediń Ulytaýdan ular etin?»

Degendeı keıingige bolady salt.

Eki shartty oryndap keńes basta,

Úsh júzdiń basshylary, dep aıtty qart.

Qabyldap qarttyń sózin bas-basyna,

Tańbasyn qashap saldy kók tasyna.

Ár rýdyń óz tańbasy osy kúnde,

Kórse eger bizdiki dep, tappasyn ba?

Ulardyń ekinshi shart etin asty,

Oılady el:-Bul ulardy nesin asty?

-Bul etten shydaǵany aýyz tısin,-

Dep, qarııa sóziniń betin ashty:

-Bul jerge kelgenderiń mindetti bop,

Serttesip bir-birińe qylma qasty.

7 Ábilmámbet-sol kezdegi Orta júz hany.

Ekinshi, jaýdan janyn aıamasqa,

Shartpenen shaqyramyn kelgen jasty.

Úshinshi, ádiletpen is basqar,-dep,

Qysqasha sóz aıaǵy támamdasty.

Al endi úsh júz bolyp aqyldasty,

Keńesip paıdaly isti maquldasty.

Neshe jyl kúshin toptap, jatyr qalmaq,

Qazaqty shabar kezi jaqyndasty.

«Qalmaqtan buryn baryp shabamyz»,-dep,

Keıbireý sholaq oılap shaqyldasty.

Qarııasy úsh júzdiń jaqtyrmady,

Keńinen jospar almaı taqymdasty.

Sol kezde Ábilmámbet bylaı dedi:

-Úsh júzden kelgen óńkeı, batyrlarym,

Sholaq oılap qalmańdar, qapyl báriń.

Handyǵy Jońǵarııanyń osal emes,

Bilińder, kúshin toptap otyrǵanyn.

Áli de biz tımesek, ol tımeıdi,

Jeńesiń, amalyńdy asyrǵanyń.

Olar da ázirlenip jatyr,-deıdi,

Olardy jeńem deseń, aqyr,-deıdi.

Orys penen Qytaıdyń handaryna,

Aldymen biz salalyq aqyl,-deıdi.

Bularmen tatý emes Jońǵarııa,

Túbinde solar buǵan tatyr,-deıdi.

Eki jaqta eki uly padıshaǵa,

Arqa súıeý, qazaqqa maqul,-deıdi.

Batyrlar alýan túrli keńes quryp,

Aqyry osy sózdi asyl,-deıdi.

Orysqa barmaq boldy Kishi júzden8,

Qytaıǵa barmaq boldy kisi bizden.9

Eki han eki jaqqa ózi barsyn,

Joldasyn tańdap alsyn ishimizden.

8. Sol kezde Kishi júzdiń hany Ábilhaıyr bolatyn.

9. Orta júzdiń hany Abylaı bolatyn.

Toqtam qyp, osy sózge el tarqady,

Jıylǵan Ulytaýǵa er tarqady.

Jıylyp búkil qazaq jospar jasap,

Bul jolda kóńildegi sher tarqady.

Qazaqtyń úsh júz bolyp jıylǵanyn,

Hany estip, Jońǵarııanyń jón tartady.

Birinen qazaq, qalmaq biri qorqyp,

Bezbenniń eki basy teń tartady.

Mıras bop, úlgi sózi burynǵynyń,

Ejelden el qaıǵysyn er tartady.

Al endi sóz bastaıyn Abylaıdan,

Kóp sózdiń jaza berem bárin qaıdan.

Tańdady serik bolar joldastaryn,

Oty bar júreginde jalyndaǵan.

Qyzaıdan Esenkeldi batyrdy ertti,

(Aqylǵa aqyl qosar adam lepti.)

Ertipti dórtýilden Tóbet bıdi,

Joldasty taǵy taldap alam,-depti.

Qos sandyq, alpys atanǵa júgin artyp,

Beıjińge dám buıyrsa baram,-depti.

Uly júz, orta júzdiń adamdary,

Bata ber, jolǵa salyp maǵan,-depti.

Áýeli Qudaı, ekinshi, siz ıe bol,

Qabanbaı, halyq amanat saǵan,-depti.

Abylaı júrmek boldy azyq artyp,

Kerekti qarajatqa qazyna artyp.

Atan túıe, ataqty at jiberip,

Halyqqa aıama dep bazyna aıtyp.

Babam men Tóbet bıdi tańdap ertti,

Ózgesin óz jurtyna tańda, depti.

Ár rý óz ishinde keńes quryp,

Bir-birden adam qosty qabiletti.

Qaıratty batyrlardan ertti bular,

Buzbady el aldynda sertti bular.

Qıyndyq jol azabyn jolda tartyp,

Beıjińge alty aı júrip jetti bular.

Dem alyp, birneshe kún tynyqqan soń,

Aldyna Ejen hannyń kepti bular.

Qarsy alyp kelgenderdi Ejen han da,

Májilis birneshe kún etti bular.

Qazaqtyń jaı-jaǵdaıyn uǵyndyryp,

Shyǵardy kóńildegi dertti bular.

Óshtesip qazaq, qalmaq el shabysqan,

Qan tókken túgel aıtty, órtti bular.

Jabaıy jońǵarııa shonjarlary-

Bilmeıdi ǵylym, bilim depti bular.

Jeńgenniń jelkesine minip alar,

Jeńilse qorqady dep, soqty bular.

Maqsatyn Ejen hanǵa túgel aıtty,

Qalmaqtan alaıyq dep kekti bular.

Ejen de ol tilegin qabyl alyp,

Jasady ýádeli sertti bular.

-Bilemin jońǵar solaı halyq,-dedi,

Sózderiń ras, bári anyq,-dedi.

Birigip, qazaq túgel attanyńdar,

Sapardan týra qaıtyp baryp,-dedi.

Handyǵyn Jońǵarııanyń joǵaltyńdar,

Basyna aqyrzaman salyp,-dedi.

Kómekti ár jaqtyly biz beremiz,

Qarsylas, keregińdi alyp,-dedi.

Ne jeńip, ne jeńilmeı qutylmaısyń,

Bolasyń bosqa jatsań ǵarip,-dedi.

Jalynyn janǵan ottyń óshirmese,

Shashyrap kólem alar janyp,-dedi.

Bıletpeı baıtaq eldi, jerdiń shetin,

Ákesi kim ekenin tanyt,-dedi.

Barady bir jaǵynan bizden ásker,

Tynysyn eki jaqtap tarylt,-dedi.

Halyqtyń tynyshtyǵyn ketirmeı-aq,

Handyǵyn Jońǵarııanyń arylt,-dedi.

Sonymen daıyndaldy qaıtýǵa endi,

Qalmastan maqsattary aıtyldy endi.

Bekitip Ejen patsha Abylaıdy,

Shen berip, dárejesin artyltty endi.

Usyndy Esekeńe asyl kók tas,

Syılyqtyń dárejesi ár túrli edi.

Qaıtarda Ejen hannyń ordasynda,

Ár túrli asyl taǵam tartyldy endi.

Kórsetti sán-saltanat rııapatta,

Bári de ydys-aıaq altyn edi.

Aldynda padıshanyń Esenkeldi

Bir kúlip, bir qyzaryp alqyndy endi.

Han aıtty:-Nege kúldiń, Esenkeldi?

Jasyrmaı syryńdy óziń aıtshy dedi.

Sol kezde hanǵa jaýap berdi babam,

Tarqatty ishindegi sherdi babam.

Jasynda bastan keshken mehnatty,

Ejenge baıandady endi babam.

Ákesi jaýdan ólip, qorlyq kórgen,

Tarıhyn birden sanap terdi babam.

Baıaǵy sheshesiniń aıtqandaryn,

Aıtýǵa yńǵaılanyp keldi babam.

Bosqynda aıtqan bir sóz anam edi,

Sol sózge, mine, búgin nanam,-dedi.

Júrgende qashyp-pysyp jylap edim,

Jelkeme bir qoıdy da:-Balam,-dedi,

As jeısiń altyndaǵan tabaqpen bir,

Jaratqan ómir berse saǵan,-dedi.

Anamnyń bes jasymda sol aıtqany,

Kórindi, mine, búgin maǵan dedi.

Bir kúlip, bir qyzarǵan sebebim sol-

Tabaqtan tattym altyn taǵam,-dedi.

Ejen han myna sózdi ańǵarady,

Qazaqtyń ádetine tańǵalady.

«Ár elde túri erekshe ádet bar»,-dep

Talaı sóz saralanyp taldanady.

Qaıtty endi Abylaı han joldasymen,

Ejennen syılyq alyp oljasymen.

Qalmaqpen soǵyspaqshy bolyp qaıtty,

órsetken Ejen hannyń formasymen.

Shen alyp bastaryna tas taǵysyp,

Qaıtady handyq uly ór basymen.

Kóp júrip aman-esen elge keldi,

Asqar taý, asyl ózen jerge keldi.

Ál bolyp, barǵan isi kelgennen soń,

Shaqyrdy tómengi men órdegi eldi.

Naımannyń alapaty asqar beli-

Qabanbaı el qamqory er de keldi.

«Qalmaqtan endi kekti alamyz»,-dep

Qazaqtyń qam kóńili órledi endi.

Taǵy da qazaq bolyp bas qosalyq,

Jınalyp Zaısań degen jerge,-dedi.

Tatymdy mıy bolyp sarqasqalar,

Otyrsyn bul saparda tórge,-dedi.

Tiresý kezeńine jettik, mine,

Bas qatyr, er Qabanbaı, sen de,-dedi.

Bolasyń ne bolsa da osy joly,

Keń jaıyp, qulashyńdy serme,-dedi.

Al endi ata jaýmen aıqasasyń,

Habar qyl óziń teńdes erge,-dedi.

Zaısańǵa qazaq bolyp basyn qosyp,

Qasqalar eldiń qamyn sóıledi endi.

Qazaqtyń tynyshtyǵyn oılamaǵan,

Jatpaıdy ólse tynysh kórde,-dedi.

Maqsaty bul saparda ásker jııý,

Kim batyr, kim bilimdi elde,-dedi.

Aq týy Qabanbaıdyń kóteriler,

Astyna uıysyńdar kel de,-dedi.

Ýaqyt mólsherlenip bolǵan kezde,

Kelgeniń mindetti bul elge,-dedi.

Osyndaı birlik jasap el tarqady,

Rettep qyzmetin bólmeledi.

Berilgen mindetterge bólinse kim,

Ornyń bar, oryndasań, tórde dedi.

Al endi er Qabanbaı qol jınady,

Qazaqqa habar aıtyp, mol jınady.

Taǵy da qarap jatpaı han Abylaı,

Kerekti bul soǵysqa qor jınady.

Ózine aqyl qosyp, es qatatyn,

Іshinen ár rýdyń top jınady.

Bul jolǵa laıyqty azyq-túlik,

Kerekti qarý-jaraq kóp jınady.

Qararǵa sezdegi qylap qylmaı,

Merzimdi ýaǵynda el jınady.

Tý tigip, tulpar minip, ásker bastap,

Ataqty ár rýdan er jınady.

Altybaı, er Espenbet, Aqtanberdi,

Qol bastap batyr degen atpen keldi.

Mataıdyń bir batyry Shóńkeı degen,

Jánibek qalyń kereı jaqtan keldi.

Taǵy da qanjyǵaly er Bógenbaı,

Bilmedim bular qaısy jaqtan keldi.

Býradan taǵy keldi er Qabanbaı,

Bári de ásker ertip sappen keldi.

Jáne de Besentıin, Malaısary,

Munymen birge keldi talaı sary.

Kórindi bul joryqtyń túri bólek,

Burynǵy mundaı emes janaı saly.

Uqsamaıtyn sııaqty ádettegi

Jylqy alyp eldiń shetin talaı saly.

Batyrlar qoldy bastap júrdi,-deıdi,

Tý ustap, tulparyna mindi,-deıdi.

Qazaqtyń istep jatqan áreketin,

Qalmaq ta habar alyp bildi,-deıdi.

Shyńǵystyń bókterine qorǵan salyp,

Bular da daıyndyqty qyldy,-deıdi.

Jabdynyp áskeri men batyrlary,

Qalyń qol sabyn túzep turdy deıdi.

Eki jaq kópten beri kúshin jınap,

Soǵysty qazaq, qalmaq qurdy,-deıdi.

Qazaqty alǵashynda jan taptyrmaı,

Sheıit qyp talaı jandy qyrdy,-deıdi.

Qazaq jaq qansha qaırat etse daǵy,

Qorqynysh oılaryna kirdi,-deıdi.

Taýany alǵashynda qaıtyp qalyp,344

Іshinen han Abylaı tyndy,-deıdi.

Bárine kópshiliktiń bildirmesten,

Aıtady bastyqtarǵa syrdy,-deıdi.

Qaırat qyp, qaısy batyr qamal buzsa,

El dańqyn kóteredi-týdy,-deıdi.

Sózine Abylaıdyń qarap turyp,

Qabanbaı, er Espenbet kúldi,-deıdi.

Abylaı eki erge:-Jarys,-depti,

Qorǵany berik jaýdyń alys,-depti.

Qabanbaı qasıetiń bar edi ǵoı,

Talqandap tastashy bir jaryp,-depti.

Al endi baram deseń keshikpeı bar,

Boıyńa Ǵaıyp piriń qonsyn,-depti.

Bir Alla, Abylaı ǵyp jaratyp eń,

Joldaryń, eki batyr, bolsyn,-depti.

Buzbaqshy boldy bular qamaldy endi,

Saılady aqyl, qaırat amaldy endi.

Kıinip saýyt-saıman ázirlenip,

Ekeýi jan pıdaǵa júrdi deıdi.

Jabdyǵyn jaýǵa kerek tizdi deıdi,

«Anamyz ul dep tapqan bizdi»,-deıdi.

Qaırattanyp perisi boıǵa túsip,

Qyzaryp eki kózi qyzdy deıdi.

Jaý jabylyp qarsylyq istese de,

Qamaldy talqan etip buzdy deıdi.

Buzatyn bir ádisti tapty batyr,

Buzǵanda aıǵaılady qatty batyr.

Neshe myń bolsa daǵy keıingi ásker,

Qaptady «Qabanbaılap» artqy batyr.

Іshine qamalynyń kirgennen soń,

Qamaldan qan darııasy aǵyp jatyr.

Qysqasy, qazaq jeńip qalmaqty aldy,

Qabanbaı handaı bolyp ardaqtaldy.

Abylaı Qabanbaıdy «han» dep qaqty,

Qymbatty Espenbetke tonyn japty.

Bul soǵys munymenen tynbaıdy endi,

Taǵy da tuzaǵy bar ár jaqtaǵy.

Bir sapar jeńiske sol jetkenmenen,

Bul istiń arty alýan tarmaqtaldy.

Biraq ta qytaımenen birikken soń,

Qazaqtyń osal emes salmaqtary.

Neshe ata mońǵul halqy torǵaýytpen,

Qazaqty eki oraıtyn salmaq taǵy.

Qalmaqqa keldi soıqan taıaýlanyp,

Qaıǵyrdy qam kóńili qaıaýlanyp.

Kórsetken ǵasyr boıy kegin alyp,

Qaıtqanyn batyrlardyń baıandalyq.

Qısapsyz mal, dúnıe bylaı tursyn,

Qaıtypty qyz-kelinshek, áıeldi alyp.

Sol jolda alyp kelgen analardan,

Kóktedi ósip-ónip talaı halyq.

Kelgen soń, el shetine han Abylaı,

Tarqamaı taǵy da aqyl qorytty endi.

Tastamaı renjitip batyr bárin,

Oljasyn úlestirip bólip berdi.

Batyrlar eldiń qamyn sóılegende,

Qazaqtyń saı-súıegin eritti endi.

Taǵy bar aldymyzda talaı asý,

Qoıyńdar bir jolǵyǵa jelikkendi.

Saı tursyn at-turmanyń, jaý-jaraǵyń,

Keıingi jolda kórset erlikti endi.

Bul jolda áreń jaýdyń betin burdyq,

Áli de alǵamyz joq teńdikti endi.

Handyǵy Jońǵarııanyń bitken kúni,

Alasyń sonda, qazaq, teńdikti endi.

Taǵy da batyrlarǵa erik berdi,

Bárine eńbeginen bólip berdi.

Sol jerde er Bógenbaı qaljyń aıtyp:

«Qabanbaı han bolýy kerek»,-dedi.

Abylaı Buqar degen jyraýǵa sap:

-Beresiń buǵan jaýap ne dep?-dedi.

Baǵa ber batyrlarǵa irkilmesten,

Aıtqanyń seniń týra keled,-dedi.

Han demeı, batyr demeı, rasyn aıt,

Túbinde bárin shyndyq jeńed dedi.

Sonda Buqar jyraýdyń aıtqany:

-Sen, Abylaı, Abylaı,

Túrkistannan kelgen ul ediń.

Uly júzge kelgen soń,

Túlikteı bolyp túlediń.

Basynda sen baılardyń,

Túıesin baqqan qul ediń.

Dáýlet qonyp basyńa,

Baq dúnıege tireldiń.

Han bop, jaıqap, bul kúnde,

Aq suńqardaı túlediń.

Sen, qanjyǵaly Bógenbaı,

Taqymyń keppes ury ediń.

Qaı jerden olja túser dep,

Tún qatyp jańa júr ediń.

Qabanbaıdan buryn naızańdy,

Jaýǵa qashan tirediń?!

El ázilmen kúlisti,

-Aıtty,-dep,-taýyp bul isti.

Jaýdy jeńip alǵan soń,

Elge qaraı júristi.

Kelistirip ata jaýdan kegin aldy,

Qalyńsyz, qatyn-qyzdy tegin aldy.

El beıbit, jaý betinen jer taza bop,

Osymen ýaqyttyq demin aldy.

Jabdynyp jaý jaraǵyn, kúshin jıyp,

Atynyń bir-eki jyl erin aldy.

Yǵysyp bir-birinen jyljı kóship,

Iesiz eki ortanyń jeri qaldy.

Sol kezde Qulja shári paıda bolyp,

Shyǵystan qytaı ásker ákelip aldy.

Abylaıdyń Ejen hanmen toqtamy sol,

Shyǵysyp qazaqpenen senip aldy.

Kelsin de qytaı ásker jata tursyn,

Qazaqtyń soǵysynyń kemi qaldy.

Qazaqtar ekinshi jyl jıylysty,

Kóremiz qamdanbasaq qıyn isti.

Taǵy da bir soǵysar kezi keldi,

Іzdenip óshikken el qyrylysty.

Qalmaqtan bes myń ásker attanady,

Bar kúshin bir-aq salyp aqtarady.

Qazaqtar qalmaqtarǵa qarsy turyp,

Olar da óz boryshyn atqarady.

Taýyna Qońyr sháýli kelgeninde,

Qalmaqtyń izin kórip toqtalady.

Biz ketsek, bular eldi shabady dep,

Sol jerde aqyldasyp, toptalady.

Aıqaspaq eki jaǵy jol ortada,

Jerge endi jeńilgeni taptalady.

Qalmaqtyń jatqan jerin bilip kelý,-

Mindetin Shóńkeı batyr basqa alady.

Kórinis berip, qaıta qashpaq boldy,

Bir júırik toptan tańdap, atty alady.

Túnimen júrip, Shóńkeı jaýdy tapty,

Tóbesin bir kórsetip, qaıta qashty.

«Eline habar berer ustaımyz»,-dep,

Qalmaqtar atqa minip tura shapty.

Jol tosyp jasyrynyp, jata berip,

Kelgenin qazaq birden bas salady.

Aldynyń ne bolǵanyn bilmeıdi endi,

Burylýǵa shamasy kelmeıdi endi.

Arty kelip bolǵansha, aldy bitip,

Óligi keshke deıin tóbe boldy.

Neshe myń bolsa daǵy qyrdy deıdi,

Bárin de jermen-jeksen qyldy deıdi.

Boıalyp jerdiń beti qyzyl qanǵa,

Bir de bir til jibermeı, ildi deıdi.

Bastyǵy torǵaýyttyń Qandyjap han

Ol da ólip, osy jolda tyndy deıdi.

Bir tóre, toǵyz qazaq sheıit bopty,

Túgendep ólgenderin bildi deıdi.

Qaıtedi qarsylasar qarýy joq,

Ien el «óziń bil»,-dep turdy deıdi.

Eriksiz qyz-kelinshegin tańdap júrip,

Erkinshe malmen birge aldy deıdi.

Zamanda jaýgershilik ata-anadan,

Aırylyp kim bolmaǵan zarly deıdi.

Oljalap qalmaq buryn alyp ketken,

Birneshe tanyp aldy jandy deıdi.

Bir qyzy Qandyjaptyń Shaǵan degen,

On beste týǵan aıdaı jamaly edi.

Bılikti keleli iske sol aıtatyn,

Bilimdi el-jurtyna baǵaly edi.

Shaǵandy batyr Baraq tóre aldy,

Tımeske bar ma munyń amaly endi?

Shapqan jeri Úrjar men Emil edi,

Qaıtedi shabylǵan soń eńiredi.

Іlgergi bolyp ótken bir shabyndy,

Yrysty Shuǵa deıtin jeri edi.

Qandyjap handy elimen jaıǵastyryp,

Batyrlar qaıtyp keldi eline endi.

Qazaqtyń qalmaqtardan amaly asyp,

Osymen Jońǵarııa jeńiledi.

Abylaı han atymen málim bolyp,

Ejenge rasymen beriledi.

Іlege sonda Dorjy daryn eken,

Bitimge buıryqpenen barypty eken.

Myń ásker Aıakózge ertip barǵan,

Aqyldy bir kemeńger saryndy eken.

Eldesýge eki myń qalmaq keldi,

Bitpese, kóretini shabyndy eken.

Qazaqtan myń kisimen bardy Abylaı,

Bári de joldasynyń shalymdy eken.

Tanysty qara Dorjy Abylaımen,

Ejenniń barǵanynda janynda eken.

Qalmaqty qazaqpenen shyǵystyryp,

Juńgoǵa baǵyndyrmaq bárin bekem.

Ózgeshe bul sezdiń baǵasy edi,

Kórilmek kóp isterdiń sharasy edi.

Osylaı qazaq, qalmaq tatýlasty,

Myń jeti júz elý jyl shamasy edi.

Aıakózge quıatyn bir bulaqta,

Jıyn orny-laı sý jaǵasy edi.

Qyzaı eli úı tigip qyzmet qylǵan,

Sezge jaqyn aýyl, janasy edi,

Ǵasyr boıy shýlatqan azan-qazan,

Toqtady qazaq, qalmaq talasy endi.

Kók qasqa aıǵyr soıyp qazaq halqy,

Jazyldy kóńildegi jarasy endi.

Eki jaq qolyn qanǵa matyrysty,

Burynǵy qýmaımyz dep qapyl isti.

Ekinshi bir-birine qas qylmasqa,

Serttesip qyzyl qanmen ant qylysty.

Ǵasyrdan ǵasyr boıy qan tógistik,

Kórelik munan bylaı jan tynyshty.

Laı sýǵa at qoıdy «Ámirsý» dep,

El endi jadyrap bir al tynysty.

At qoıdy laı sýǵa «Ámirsý» dep,

Jaqsylyq Ámirsýdan tabylsyn dep.

Juńgoǵa:-Jońǵarııa baǵynsyn,-dep,

Sezdi toqtatypty jabylsyn,-dep.

Osy istiń barlyǵynda babam da bar,

Jaıylǵan ańyzdaǵy habar da bar.

Erjetken bul ýaqytta balalary-

Kenenbaı, Qabanbaı men Maman da bar.

Qyzaıdyń bas kóterer batyrlary,

Tarıhı árbir úlken taraýda bar.

Dáleli osy kúnde el ishinde,

Joryqtan alyp kelgen adam da bar.

Babamnan beri kóp jyl ótse daǵy,

Han bergen tas qazirgi zamanda bar.

Duǵamyz árýaǵyna tıe bersin,

Ólmegen asyl urpaq anam da bar.

Juńgoǵa Qyzaı kelgen babam bastap,

Taýarıh Hamsadaǵy10 habar da bar.

Juńgoǵa sol jyl kelgen Qyzaı qarap,

Keledi sodan beri udaı qarap.

Baqytty, beıbit, tynysh turmys ótti,

Kelgendeı Qyzyr bastap, Qudaı qalap.

Bitimge qazaq, qalmaq qýanýda,

Kózinen jas tyıylyp ýanýda.

Dórtýyl Qyzaımenen birge ótken,

Taǵy da uly júzdiń sýany da.

Qytaıǵa osy úsh rý el qarady,

Sol kezgi bitim sharttyń ýaǵynda.

Sol jyly Aıakózden kóshti qyzaı,

Úkimettiń solaı ma eken plany da.

Qyryq jyl jaılap, qystap otyrypty,

Mekendep Tarbaǵataı turaǵynda.

Barlyq pen sýan keldi Emilge endi,

Kóp emes, bir rý el jeńil keldi.

Dórtýyl qaı araǵa otyrǵany,

Tarıhtan izdesem de kórilmedi.

Mekendep birneshe jyl osy arany,

Іlege sýan kósher kezi keldi.

«Sýan kóshse, ornyn alamyz»,-dep,

Qulaǵyn tigip, qyzaı kóńil bóldi.

Sonymen qotaryla bir kúnderi,

Іlege sýan kóshti óńirdegi.

Bos qaldy bosqyn elden shuraıly jer,

Ornyn qyzaı aldy kóńildegi.

Toqta-Barlyq, Qarashyǵa osy kezde,

Qyzaıdyń irgetasy kómildi endi.

Artynan baıǵana men toqpaq kelip,

Kóp jyldar birge ótkizdi ómirdi endi.

Qazaqtan sol mezgilde kári ketti,

Burynǵy basty adamnyń bári ketti.

10. «Taýarıh Hamsanyń» 463-betinde osy tarıhı shyndyq jazylǵan eken.

Abylaı ólgennen soń, handyqtyń da,

Baıaǵy erligi joq, sáni ketti.

Sol kezde Rústemdeı tóre shyqty,

Úısin men er naımandy bóle shyqty.

Orysqa el jamandap, shen almaq bop,

Naımanǵa qarsy turyp, óre shyqty.

Úısinge kóship barǵan sadyr, mataı,

Solardyń jazasyn da bere shyqty.

Jamandap úkimetke el búldirip,

Rústem sumdyq saılap, kóre shyqty.

Bir kúni naıman jaqty shaqyrady,

Qastyǵyn qaltarysqa jasyrady.

Taı soıyp qonaǵyna qoı ornyna,

Qýlyqpen syı-sııapatyn asyrady.

Qonaǵy jıyrma neshe adam eken,

Uıqyda túgel qyryp basyn aldy.

Adamyn atqaminer qyryp tastap,

Mataıdy sadyrmenen shaptyrady.

Mal-múlik, qatyn-qyzyn olja qylyp,

Qalǵanyn óz eline qashyrady.

Osylaı qonaq qyryp, kórshi shaýyp,

Atynyń aıaǵymen bastyrady.

Іrgeles Shý ózeni boıynda edi,

Tuıyqsyz jaqyn jerden qas qylady.

Ornatyp zamanaqyr bastaryna,

Júregin qan, kózderin jas qylady.

Naımannyń súıeginen ótti bul is,

Qalaısha bul Rústem asqynady.

Al endi naıman bolyp keńesedi,

Jıylyp keńeskende ne desedi?

Keshegi ótken batyrlar zamanynda,

Mańaıǵa jaý jaqyndap kelmes edi.

Jas bolsa da halyqqa bas bolǵandaı,

Naımannyń batyr Baraq tóresi edi.

Sol kezde jasy kelgen on toǵyzǵa,

Jigitteı otyzdaǵy denesi edi.

Keshegi jaqsy atanyń urpaǵy dep,

Kóterip aq kıizge sóılesedi.

Úısinniń joly sonda bolar edi,

Ulytaýdan ular etin jemese edi.

Baraq aıtty:-Úısinnen kek alamyz,

Árýaǵy ata-babam jebese edi.

Dúr etip, sol jerde el bata berdi,

Tıgendeı bolyp kókke tóbesi endi.

Naımannan úsh myń ásker jıyp alyp,

Aldynda júrdi Baraq kelesi endi.

Jabdynyp bir jyl udaı júrdi naıman,

Kúni bar astamshynyń kóresi endi.

Túıege qamys teńdep ótipti ásker,

Іleniń joq bolsa da kemesi endi.

Іleniń ózeninen ótkeninde,

Dúńgennen Bór batyrdy sońyna ertti.

Bý berip qarsylarmen egestirip,

Qyzaıdy jumyldyryp tobyna ertti.

Birlesip tatý-tátti qosyn quryp,

Qosylyp uıǵyrlaryń, o da ketti.

Myń segiz júz alpys úsh jyl kezinde,

Bar qyzaı Qara sultan qolyna ótti.

Sol kezde ár jaǵynan kóship kelip,

Biraz jyl Buratalany meken etti.

Úı basy bir taqııa tary salyp,

Eń alǵash Qarakemerge egin ekti.

Bekinip mal urlaǵan bulap-talap,

Toqpaqqa ar jaqtaǵy kegi ketti.

Surapty Qara sultan segiz-aq jyl,

Sonan soń orys alar jóni kepti.

Іleni bir túnde kep, basyp alyp,

Qaıterin bile almastan jóni ketti.

Almatydan general Kalpakovskı11,

Eki júz áskerimen birge jetti.

Baǵyndy Qara sultan tilge kelmeı,

Іleniń orysqa ótip, jeri ketti.

Qaıtedi barar jeri bolmaǵan soń,

Qyzaıdyń birge qarap, eli ketti.

Jańa ulyq generalǵa jolyǵýǵa,

11. 1871 jyly 6-aıda Patshalyq Reseıdiń Jetisýdaǵy komandıri general Kolpakovskıı tuıyqsyz Іleni basyp alyp, on jyl ústemdik júrgizgen.

Qyzaıdyń jurt bastyǵy-eri ketti.

Qarsy alyp kelgenderin general da,

Bir ret amandasyp, kórip ótti.

Kisideı kóńilinde kinámi bar,

Qyzaıǵa bir suraýdy berip ótti.

Orystyń generaly Kalpakovskı,

Kórsetti suraýynda mynalardy:

-Qytaıdy qalap Qyzaı ketip ediń,

-Taptym,-dep,-basy bıik munarany.

Minekı, násip bolyp qaıtyp keldiń,

Qaısysy jaqsy eken,-dep suraý saldy.

Baıbolat turdy sonda orynynan.

Kekegen seskenbedi porymynan.

Tartynbaı suraýyna jaýap berdi,

«Qytaıdyń maı aǵad,-dep,-qoıynynan».

Shapany janýarlardyń keń, endi eken,

Qoltyǵy qolqyldaǵan kólemdi eken.

Keń etek qaıta pishseń bir shapanyn,

Basqaǵa eki shapan keledi eken.

Orystyń tym tapshy eken tar meshpeti,

Ekeýin bir shapanǵa teńer me ekem?

Qytaıdyń bir meshpetin ekeý kıgen,

Orysqa osy daǵy óner me eken?

Tastaǵan suraýyńa jaýap osy,

Sózimdi, taqsyr, durys kórer me eken?

General syrt aınalyp, úndemedi,

Nemese ashý qylyp «min», demedi.

Bul joly osymenen qaıtysypty,

Mindettep tapsyrmapty birdemeni.

Orysqa qyzaı qarap on jyl turdy,

Demeıdi onan artyq mol jyl turdy.

Orystyń qytaımenen shekarasy,

Bólinip toqtam bolyp, sol jyl tyndy.

Ózara eki patsha senisedi,

Sharasyn árbir istiń kórisedi.

Sondaǵy eki eldiń toqtamymen,

Qazirgi shekarany bólisedi.

Syzyǵy jer sheginiń jaqyndyqtan,

Juńgoǵa qyzaı qaıtyp kelisedi.

Іlege sonan keıin kóship kelip,

Іrgesin oryn alyp, kómisedi.

Myń segiz júz toqsannyń toǵyzynda,

Rettep tarıhtardan kórisedi.

Qas, Kúnes, Tekes pen Kókqamyrdan,

Erkinshe aldy Qyzaı qonys endi.

Beıjińnen Jań -Juń degen ulyq keldi,

Aımaqtyń bastyǵy eken onysy endi.

Báıeke, Sasan, Boqash el qamqory,

Saılapty úsh kisini bolys endi.

Tóre bop Qudaımende qasıetti,

Ústinde úsh bolystyń sol kisi edi.

Báıeke, Sasan, Boqash, Qudaımende,

Joq deıdi mansaptysy budan ózge.

Osylar eldiń qamyn oılaǵan soń,

Qarapty qyzaı eli aıtqan sózge.

Jurt baǵyp, bastyǵy eldi qorǵap,

Dáýleti jyldan-jylǵa ósti deıdi.

Qulashyn qyzaı órge sermepti endi,

Іstepti mal sharýaǵa eńbekti endi.

Atanyp Іledegi qyzaı qazaq,

Shıńjańda halyq bopty kórnekti endi.

Bastyǵy eldiń qamyn oılaǵan soń,

Jurt baıyp, esh kemshilik kórmepti endi.

Іlege ata-babam yrym qylyp,

Jeri dep «jeti áýlıe» atap keldi.

Tekes, Kúnes, Qas penen Kókqamyrǵa,

Mal syımaı ósip-ónip jata berdi.

Jetim ul, jesir qatyn myń qoı aıdap,

Erine eli alqap, bata berdi.

Baq qonyp, Qyzyr daryp baı bolypty,

Kóńili baılyqpenen jaı bolypty.

Qyzaıdyń aldy aıdapty bes myń jylqy,

Qysqasy tórt túligi saı bolypty. 355

Zań Bańnan12 alyp kelgen sandyǵymen,

Іshkeni bojý menen shaı bolypty.

Yrysqa bas-aıaǵy birdeı bolyp,

Іshinde kedeıi joq-baı bolypty.

Taı soıyp qonaǵyna qoı ornyna,

Maqtanyp qonaq kútý salt bolypty.

Baqtashy óz ishinen tabylmaıdy,

Tabylsa, syrttan kelip mal baǵypty.

Іlege tókken qyzaı qordy deıdi,

Qut boldy óristegi orny deıdi.

Esepsiz tórt túlik mal óristegi,

Kenedeı kemdigi joq toldy deıdi.

Ár nárse qalybynan asqannan soń,

Shaıqalyp tógiler kez keldi deıdi.

Baqtalas, rýshyldyq degen qyrsyq,

Qyzaıǵa da qoǵamnan qondy deıdi.

Mansapty, naryqty qyp pulǵa satyp,

Elirtti úkimet te eldi deıdi.

Mansapqa satty qyzaı maldy aıamaı,

Úkimet kórsetken soń joldy deıdi.

Qoǵamy tas qarańǵy, nadan halyq,

Dáýirdiń aǵymyna erdi deıdi.

Taǵy da qazynadan saýda berip,

Qaınatty qaryzdar qyp, sordy deıdi.

Basynan ósimi artyq neshe ese,

«Shyǵyn» dep, izi joqty saldy deıdi.

Maı aqsha osymenen qoıǵa shaǵyp,

Júzden qoı osymenen aldy deıdi.

Jaz shyqsa úı tikkizip, soıys jınap,

Jelkege jyrtqysh zalym mindi deıdi.

Tynym joq ala jazdaı shabýylda,

Qıyndyq taǵat tappaı kórdi deıdi.

Desipti bul ne degen zaman boldy-

«Qandy soryp, terisin iremegen?»

Mal berse, alýshy ulyq jaratpady,

Baqyrtyp alyp soǵyp dúrelegen.

12. Zań Ban dep Shızańdy aıtady.

Toryqqan qazaq at pen jamby tartsa,

Sonda alyp bergen malyn júre bergen.

Talasyp keledi eken shalǵaıdan el,

Jer bar dep mal tabatyn Іle degen.

Óz malyn páre berip ótkizedi,

Bermese, qıyn azap shektiredi.

Alýshyǵa jamby men at tartpasa,

Taıaqty súıegine jetkizedi.

Satyp bergen mansabyn qaıtyp alyp,

Itteı qyp kisiligin ketkizedi.

Ańshynyń ıtindeı qyp shabarmanyn,

Artynan yryldatyp ertkizedi.

Jolyqty endi Qyzaı qaıǵy-zarǵa,

Qaıtse de qylǵan isi baspady alǵa.

Halyqtyń hal-jaǵdaıy nasharlady,

Basqadaı kásibi joq, sengen malǵa.

Burynǵy myń qoıy bar baı balasy,

Aıyna serkesh alyp, júrdi jalǵa.

Taǵy da kedeılikten jan baǵa almaı,

Amal joq qyzdy satty kári shalǵa.

Ne oqý, ne óner, ne kásip joq,

Beıne bir uqsap ketti taýdaǵy ańǵa.

Myń toǵyz júz qyrqynshy jylǵa deıin,

Az qaldy jer betinde kórmegeni.

Ótkendeı jaqsy turmys bola ma dep,

Qyzaıdyń eńireýmen shóldegeni.

Gomındań azappenen qınaǵany,

Óz janyn halyqty ezip syılaǵany.

Beıne aqqan darııaǵa topyraqtaı,

Halyqtyń qoldan ketti jınaǵany.

Biz daǵy shet jaǵasyn kórip qaldyq,

Kózge týra-kóńilge syımaǵany.

Aıaǵyna jazyńdar bilgenderiń,

Tarıhta bolyp jatyr syılar áli...