Babalar sózi - danalar kózi
ASTANA. QazAqparat - «QazAqparat» halyqaralyq aqparattyq agenttigi Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń 2015 jyly Qazaq handyǵy qurylýynyń 550 jyldyǵyn ótkizý týraly bastamasyna oraı, «Mádenı mura» baǵdarlamasy aıasynda shyqqan 100 tomdyq aýyz ádebıetiniń jyr-tolǵaýlary, qıssa-dastandar, sóz ustaǵan sheshender men bılerimizden qalǵan naqyldar, tarıhı jádigerlerdi oqyrmandar nazaryna tartyp kele jatqandyǵy belgili. Búgin osy «Balalar sózi» 100 tomdyǵyna qysqasha sholýdy usynamyz.
1-tom. Hıkaıalyq dastandar
Q URASTYRÝShYDAN
Keńestik dáýirge deıin qazaq folklorynyń mátinderi, negizinen, arab árpinde basylǵany belgili. Al, arab jazýynda daýysty dybystardyń jasyryn turatyny, bas áriptiń bolmaıtyndyǵy, tynys belgileriniń qoıylmaıtyndyǵy mátinderdi durys oqýǵa edáýir qolbaılaý bolady. Sonymen qatar qazaq jáne arab tilderi ár túrli tildik júıege jatatyndyqtan, arab álipbıi tilimizdegi tól dybystardy tańbalaýǵa da, onyń ózindik erekshelikterin baıqatýǵa da dármensiz. Sondaı-aq, HIH ǵasyrda arab jazýyn paıdalanýdyń jalpyǵa ortaq erejeleriniń bolmaýy da óz áserin tıgizbeı qalmady. Sondyqtan tomdardy daıyndaý barysynda qoljazbalardy durys oqý úshin mátinderge muqııat taldaýlar men saraptaý jumystary júrgizildi.
Buǵan qosa, tóńkeriske deıingi kezeńdegi halyq ádebıeti úlgilerin jınap kóshirýshiler jáne kitap etip shyǵarýshylar tatar medreselerinde bilim aldy. Qazaq kitaptarynyń basym kópshiligi Qazanda jaryq kórdi. Sondyqtan bolar, qazan tóńkerisine deıin jaryq kórgen mátinderde keıbir qazaq sózderiniń ózgertilip, tatar tiliniń jazý qaǵıdalary boıynsha jazylyp ketkenin kórýge bolady.
Sondaı-aq, dastandarda arab, parsy tilderinen áldeqashan enip, tól sózderimizge aınalǵan kóptegen sózder túpnusqasy boıynsha, mysaly: nár-nahar, aqyl-ǵaqyl, óner-hóner, perzent-farzant, t.b. bolyp jazylǵan.
Mundaı jaǵdaıdyń bárinde de, kóbine, qazaq tiliniń qalyptasqan jazý normalaryn saqtaýǵa tyrystyq. Sonymen birge keıbir jaǵdaılarda jyr uıqasyn buzbaý úshin túpnusqalyq formalar saqtaldy. Al kóne túrki sózderine kelsek, bul toptaǵy sózder qoljazbadaǵy jazylýy boıynsha berildi. Mysaly: qara-sána; bilán, birlán; erúshti; andan soń, andan; jylaǵash, bitkesh; bolur; berlese; túrlik-túrlik; ınaný; tiriklik; depler, deıler, derler, jiberdiler, tastadylar, kelerler; óltireturǵan; bolǵandan soń, ishkenden soń, t.b.
Keıbir shýmaqtarda jekelegen sózder men jalǵaýlyqtardyń túsip qalý faktileri kezdesedi. Mundaı jaǵdaıda qajetti sózder jaqshaǵa alynyp beriledi: [dep], [dedi], t.b.
Atalǵan serııa folklorymyzdyń altyn qoryndaǵy mańyzdy salasy bolyp tabylatyn dastandyq epostyń bir tarmaǵy- taqyryptyq, sıýjettik aýqymy óte keń hıkaıalyq dastandardan bastalady. Olar segiz tom quraıdy.
Serııanyń alǵashqy tomyna engen dastandar: «Syrshy molda», «Ǵaıar qatyn», «Qıssa Zeıne Zaıýb», «Jetim kódek», «Orqa-Kúlshe», «Qıssa Tahır».
Bul shyǵarmalardyń sıýjetteri óte kóne, mysaly, «Ǵaıar qatyn» dastanynyń sıýjeti b.d.d. I ǵasyrda qaǵazǵa túsirilgen, al «Syrshy moldanyń» sıýjeti bizdiń dáýirimizdiń V-VI ǵasyrlarynda qurastyrylǵan «Shýkasaptatı» kitabynan belgili.
«Ǵaıar qatyn» dastanynan basqa, tomǵa engizilip otyrǵan shyǵarmalar kırıll árpinde alǵash ret baspaǵa usynylyp otyr.
Tomnyń kólemi-22,5 b.t.
2-tom. Hıkaıalyq dastandar
QURASTYRÝShYDAN
M.O. Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýty memlekettik «Mádenı mura» baǵdarlamasy sheńberinde jarııalanatyn «Babalar sózi» atty júz tomdyq basylymdy daıyndap, jarııalaý jumysyn jalǵastyrýda.
Atalǵan basylymnyń basty maqsaty-halyqtyń rýhanı murasyn sol kúıinde ózine qaıtarý, ıaǵnı qolda bar folklorlyq materıaldardy túgel jaryqqa shyǵarý.
«Babalar sózi» serııasy-ǵylymı basylym. Bul serııanyń negizgi prıntsıpi-shyǵarmanyń tabylǵan nusqalaryn júıelep, ózara salystyra zerttep, onyń sıýjeti men janrlyq belgileri týraly tolyq kórinis beretin mátindi oqyrmanǵa usyný. Kerek bolǵan jaǵdaıda birneshe varıanttary jarııalanady.
Árbir tom ǵylymı qosymshalarmen tolyǵyp otyrady. Ǵylymı qosymshalar tomǵa engen mátinderge jazylǵan túsiniktemelerdi jáne olardyń tabylǵan varıanttary jóninde málimetterdi qamtıdy. Sondaı-aq buǵan sózdik, jer-sý ataýlary, mátinderde kezdesetin tarıhı tulǵalar men dinı esimderge arnalǵan túsinikter, dastannyń jınaýshylary men onyń jyrlaýshylary týraly derekter, paıdalanylǵan ádebıetter tizimi, orys jáne aǵylshyn tilderinde jazylǵan túıin kiredi.
«Babalar sózi» serııasynyń oqyrman jurtshylyqqa usynylyp otyrǵan ekinshi tomy jaryq kórgen birinshi tomy sekildi hıkaıalyq dastandarǵa arnalǵan.
Bul tomǵa hıkaıalyq mazmundaǵy 9194 joldan turatyn «Shahmaran» dastany enip otyr.
«Shahmaran»-kóp qabatty, kóp taqyrypty, sıýjeti shytyrman shyǵarma. Onyń negizgi ıdeıasy-jalpyadamzattyq rýhanı qundylyqtardy dáripteý, joǵary adamı qasıetterdi nasıhattaý, úndeý.
Shyǵarmada kóne dáýirlerde qalyptasqan totemdik túsinikterge negizdelgen arhaıkalyq mıfter, qııal-ǵajaıyp ertegiler men dastandyq epostyń kóptegen motıvteri men sıýjetteri, Quran Kárim hıkaıattary jáne shyǵystyq ańyz, áńgimeler keń kórinis tapqan. Jyrshy olardy mazmunyna sáıkes shyǵarmanyń negizgi ıdeıasyn júzege asyrý maqsatymen paıdalanyp otyrady.
«Shahmaranda» ortaǵasyrlyq dúnıetanymdyq kózqarastar ýaǵyzdalady. Biraq ta olar jalań aqıqat túrinde emes, shyǵys halyqtary ádebıeti men folklory turǵysynan, onda qalyptasqan kórkem beıneler arqyly jáne jalpy alǵanda hıkaıalyq [novellalyq] rýhta taldanyp túsindiriledi.
Tomdy daıyndaý barysynda HH ǵasyrdyń basynda arab árpinde basylyp shyqqan mátinderdi durys taný úshin olarǵa muqııat taldaýlar men saraptaý jumystary júrgizildi. Túpnusqada qate jazylǵan sózder qazaq tiliniń jalpyǵa ortaq jazý normalaryna jáne kontekske sáıkes túzetilip otyrdy, al keıbir shýmaqtarda jekelegen sózder men jalǵaýlyqtar túsip qalǵan jaǵdaıda qajetti sózder jaqshaǵa alynyp berildi.
Tomǵa enip otyrǵan shyǵarmanyń tili men sóz saptaý máneri dastandyq epostyń kitabı úlgilerine tán. Munda arab, parsy sózderi jıi kezdesedi. Olar qazaq tiline aýdarylyp, tomnyń sońynda arnaıy sózdikte toptastyryldy. Sonymen birge «Shahmaran» dastanynda kóne túrkilik formalar saqtalǵanyn aıtyp ketken abzal. Mysaly, tirlik sózi kóne tiriklik túrinde, ılaný sózi kóne ınaný túrinde berilgen; deý etistiginiń birneshe eski formalary saqtalǵan: deıe, deıúr, derdiler, deıdiler, deıe-dúr, deıúp, t.b.; «men» tulǵaly shylaý «birlán», «ılá», «ılán» túrinde jıi qoldanylǵan; etistik, syn esim tulǵaly sózder «dúr» tulǵasynda jıi kezdesedi: aıan-dúr, bar-dúr, t.b.; sondaı-aq basqa da kóne formalar saqtalǵan: mysaly, aıt-sána, andan sońyra, andan soń, jaqyndaǵash, menim, t.b. Olar esh ózgertýsiz berildi. Demek, túpnusqanyń sóz qoldanysy tolyq saqtalyndy.
1909 jyly Qazan qalasynda kitap bolyp shyqqan «Shahmaran» mátini arab árpimen jazylǵan túpnusqadan esh ózgerissiz daıyndalyp, kırıll árpinde birinshi ret oqyrmanǵa usynylyp otyr.
Tomnyń kólemi-22 b.t.
3-tom. Hıkaıalyq dastandar
Q URASTYRÝShYDAN
M.O. Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýty memlekettik «Mádenı mura» baǵdarlamasy sheńberinde jarııalanatyn «Babalar sózi» atty júz tomdyq basylymdy daıyndap, jarııalaý jumysyn jalǵastyrýda.
«Babalar sózi» serııasy-ǵylymı basylym. Onyń negizgi prıntsıpi-shyǵarmanyń tabylǵan nusqalaryn júıelep, ózara salystyra zerttep, folklorlyq shyǵarmanyń sıýjeti men janrlyq belgileri týraly tolyq kórinis beretin mátindi oqyrmanǵa usyný. Kerek bolǵan jaǵdaıda birneshe varıanttary jarııalanady.
Árbir tom ǵylymı qosymshalarmen tolyǵyp otyrady. Ǵylymı qosymshalar tomǵa engen mátinderge jazylǵan túsiniktemelerdi jáne olardyń tabylǵan varıanttary jóninde málimetterdi qamtıdy. Sondaı-aq buǵan sózdik, jer-sý ataýlary, mátinderde kezdesetin tarıhı tulǵalar men dinı esimderge arnalǵan túsinikter, dastannyń jınaýshylary men onyń jyrlaýshylary týraly derekter, paıdalanylǵan ádebıetter tizimi, orys jáne aǵylshyn tilderinde jazylǵan túıin kiredi.
«Babalar sózi» atty serııanyń úshinshi tomy alǵashqylary tárizdi hıkaıalyq dastandarǵa arnalǵan, olar: «Qıssa Sherızat», «Qarqabat», «Qulqanys-Zebershe», «Qıssa Gúlshahra dohtarı sultan Kashmır».
Dastandyq epostyń mańyzdy, kólemdi, baı bólshegin quraıtyn, oqıǵasy qyzyqty bolyp keletin hıkaıalyq dastandar taqyryp jaǵynan san alýan. Mysaly, áıeldiń aıarlyǵy, danalyǵy men adaldyǵy týraly, asqan aqyl men aılany dáripteıtin, dostyq pen danalyq, aldaýyshtar men aıarlar týraly, tarıhı keıipkerlerdiń keńdigin, zeıindiligin, jomarttyǵyn, qaıyrymdylyǵyn jáne basqa da tulǵalyq qasıetterin sýretteıtin dastandar, t.s.s.
Sonymen birge biraz hıkaıalyq dastandardyń negizgi saryny-mahabbat taqyryby. Munda da eki jas ǵashyqtyq ańsary úshin kúresedi, kóp qıyndyq kóredi, ár túrli sıtýatsııaǵa túsedi. Biraqta keıipkerlerdiń osy joldaǵy is-áreketteri mindetti túrde hıkaıalyq sıpatta bolady; olar kedergi-qıyndyqtardy aqyl- aıla, ómirlik tájirıbe, tapqyrlyq, zeıindilik arqasynda jeńedi. Bul shyǵarmalar kúlkili, nanymsyz epızod, motıvterge toly. Tomda jarııalanyp otyrǵan dastandar negizinen sol úlgide.
Hıkaıalyq dastandardyń sıýjetteri kóbinese shyǵystyq bolyp keletini belgili. Mysaly, tomǵa usynylyp otyrǵan, taqyryby bir bolǵanymen arasynda aıtarlyqtaı aıyrmashylyǵy bar «Qıssa Sherızat» pen «Qarqabat» jáne «Qıssa Gúlshahra dohtarı sultan Kashmır» dastandarynyń dúnıege kelýine orta ǵasyrlarda óte keń taraǵan, kóbinese qara sóz úlgisinde áńgimelengen parsylyq qıssa, hıkaıattar sebepshi bolǵan. Al «Qulqanys-Zebershe» dastanynda ulttyq eposymyzǵa tán qudalyq saltyna negizdelgen arhaıkalyq sıýjet novellalyq úlgide damyp, dastan fabýlasy kóptegen hıkaıalyq motıv, oqıǵa, epızod, kórinistermen baıyǵan.
Tomdy daıyndaý barysynda HIH ǵasyrda arab árpinde jazylǵan qoljazbalar men Qazan tóńkerisine deıin kitap bolyp shyqqan dúnıelerdi durys taný úshin mátinderge muqııat taldaýlar men saraptaý jumystary júrgizildi. Túpnusqada qate jazylǵan sózder qazaq tiliniń jalpyǵa ortaq jazý normalaryna jáne kontekske sáıkes túzetilip otyrdy, al keıbir shýmaqtarda jekelegen sózder men jalǵaýlar túsip qalǵan jaǵdaıda qajetti sózder jaqshaǵa alynyp berildi.
Jarııalanyp otyrǵan mátinderde baıyrǵy jalpytúrkilik sózder men grammatıkalyq formalardyń, qazir qoldanystan shyǵyp umytyla bastaǵan kóne qazaq sózderi men jergilikti [dıalekt] sózderdiń jıi ushyrasatynyn atap aıtqan jón. Olar túpnusqalyq túrinde berildi, demek shyǵarmalardyń sóz qoldanysy tolyq saqtalady. Al bir top parsy, arab tilinen aýysqan sózder qazaq tiline aýdarylyp, tomnyń sońynda arnaıy sózdikte toptastyryldy.
«Qarqabat» pen «Qulqanys-Zebershe» mátinderi Keńes dáýirinde bir ret ǵylymı-kópshilikke arnalǵan jınaqta biraz túzetýlermen, redaktsııaǵa ushyrap jarııalanǵan. Tomda ol mátinder túpnusqadan daıyndalyp, esh ózgerissiz berilip otyr.
«Qıssa Sherızat» dastany 1870 jylǵy qoljazbadan esh ózgerissiz daıyndalyp, qalyń oqyrmanǵa alǵash ret usynylyp otyr.
«Qıssa Gúlshahra dohtarı sultan Kashmır» 1901 jyly Qazan qalasynda arab árpinde basylyp shyqqan kitaptan daıyndaldy. Mátin birinshi ret oqyrmanǵa usynylyp otyr.
Tomnyń kólemi-20,5 b.t.
4-tom. Hıkaıalyq dastandar
Q URASTYRÝShYDAN
M.O.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýty Memlekettik «Mádenı mura» baǵdarlamasy sheńberinde jarııalanatyn «Babalar sózi» atty júz tomdyq basylymdy daıyndap, jarııalaý jumysyn jalǵastyrýda.
«Babalar sózi» serııasy-ǵylymı basylym. Onyń negizgi prıntsıpi-shyǵarmanyń tabylǵan nusqalaryn júıelep, ózara salystyra zerttep, folklorlyq shyǵarmanyń sıýjeti men janrlyq belgileri týraly tolyq kórinis beretin mátindi oqyrmanǵa usyný. Kerek bolǵan jaǵdaıda birneshe varıanttary jarııalanady. Ol varıanttar bir tomda jınaqtalmasa, ǵylymı jumystardyń barysyna qaraı keıingi tomdarda basylady.
Árbir tom ǵylymı qosymshalarmen tolyǵyp otyrady. Ǵylymı qosymshalar tomǵa engen mátinderge jazylǵan túsiniktemelerdi jáne olardyń tabylǵan varıanttary jóninde málimetterdi qamtıdy. Sondaı-aq buǵan sózdik, jer-sý ataýlary, mátinderde kezdesetin tarıhı tulǵalar men dinı esimderge arnalǵan túsinikter, dastannyń jınaýshylary men onyń jyrlaýshylary týraly derekter, paıdalanylǵan ádebıetter tizimi, orys jáne aǵylshyn tilderinde jazylǵan túıin kiredi.
«Babalar sózi» atty serııanyń tórtinshi tomy alǵashqylary tárizdi hıkaıalyq dastandarǵa arnaldy.
Hıkaıalyq dastandar-dastandyq eposymyzdyń óte kólemdi, mańyzdy, baı salasy. Olardyń basym kópshiligi HIH ǵasyrda týyndap, 1917 jylǵa deıin arab árpinde kitap bolyp jaryq kórdi, qoljazba kúıinde saqtalyp turǵandary da az emes.
Ókinishke oraı, bul týyndylar HH ǵasyrdyń sońǵy onjyldyǵynda ǵana dastandyq epostyń basqa túrlerinen ajyratylyp júıelenip, olardyń janrlyq nyshandary sıpattalyp, hıkaıalyq [novellalyq] dep jiktelip, birneshe úlgileri kópshilikke arnalǵan jınaqtarda jarııalandy.
Usynylyp otyrǵan tomǵa úsh dastan engizilip otyr, olar: «Qıssa Hatymtaı jomart», «Hıkaıat dastan Hatymtaı», «Qıssa Qasym jomart». Bul dastandarǵa saqılyǵymen, keńpeıildigimen belgili bolǵan Hatymtaı jomart pen Qasym jomarttyń atyna baılanysty týǵan ańyz-áńgimeler arqaý bolǵan.
Tomdy daıyndaý barysynda HІH ǵ. aıaǵynda, HH ǵ. basynda arab árpinde kitap bolyp shyqqan dúnıelerdi durys taný úshin mátinderge muqııat taldaýlar men saraptaý jumystary júrgizildi. Túpnusqada qate jazylǵan sózder qazaq tiliniń jalpyǵa ortaq jazý normalaryna jáne kontekske sáıkes túzetilip otyrdy, al keıbir shýmaqtarda jekelegen sózder men jalǵaýlar túsip qalǵan jaǵdaıda qajetti sózder jaqshaǵa alynyp berildi.
Tomǵa enip otyrǵan shyǵarmalardyń tili men sóz saptaý máneri dastandyq epostyń kitabı úlgilerine tán. Munda arab, parsy sózderi jıi kezdesedi. Olar qazaq tiline aýdarylyp, tomnyń sońynda arnaıy sózdikte toptastyryldy. Sonymen birge mátinderde kóne túrkilik formalar saqtalǵanyn aıtyp ketken lazym, mysaly: tirik; tań atqash; kórgesh; tileı-dúrmin; abzal-dúr; baǵyrym; birlán, bilán, ılá, ılán; bar-sána, t. b. Olar esh ózgertýsiz berildi. Demek, túpnusqanyń sóz qoldanysy tolyq saqtalyndy.
1897 jyly Qazan qalasynda jaryq kórgen «Qıssa Hatymtaı jomart» atty shaǵyn dastan, sondaı-aq, 1913 jyly Qazan qalasynda ornalasqan Dombrovskıı baspahanasynan kitap bolyp shyqqan óte kólemdi «Hıkaıat dastan Hatymtaı» mátini Qazan tóńkerisinen keıin birinshi ret oqyrmanǵa usynylyp otyr. Al «Qıssa Qasym jomart» Keńes dáýirinde bir-aq ret kópshilikke arnalǵan jınaqta biraz túzetýlermen, redaktsııaǵa ushyrap jarııalanǵan.
Tomǵa engen mátinder túpnusqadan daıyndalyp, esh ózgerissiz berilip otyr.
Tomnyń kólemi-20,5 b.t.
5-tom. Hıkaıalyq dastandar
QURASTYRÝShYDAN
M.O.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýty memlekettik «Mádenı mura» baǵdarlamasy sheńberinde jarııalanatyn «Babalar sózi» atty kóp tomdyq basylymdy daıyndap, jarııalaý jumysyn jalǵastyrýda.
Atalǵan basylymnyń basty maqsaty-halyqtyń rýhanı murasyn sol kúıinde ózine qaıtarý, ıaǵnı qolda bar folklorlyq mátinderdi túgel jaryqqa shyǵarý.
«Babalar sózi» serııasy-ǵylymı basylym. Onyń negizgi prıntsıpi-shyǵarmanyń tabylǵan nusqalaryn júıelep, ózara salystyra zerttep, folklorlyq shyǵarmanyń sıýjeti men janrlyq belgileri týraly tolyq kórinis beretin mátindi oqyrmanǵa usyný. Kerek bolǵan jaǵdaıda birneshe varıanttary jarııalanady.
Árbir tom ǵylymı qosymshalarmen tolyǵyp otyrady. Ǵylymı qosymshalar tomǵa engen mátinderge jazylǵan túsiniktemelerdi jáne olardyń tabylǵan varıanttary jóninde málimetterdi qamtıdy. Sondaı-aq buǵan sózdik, jer-sý ataýlary, mátinderde kezdesetin tarıhı tulǵalar men dinı esimderge arnalǵan túsinikter, dastannyń jınaýshylary men jyrlaýshylary týraly derekter, paıdalanylǵan ádebıetter tizimi, orys jáne aǵylshyn tilderinde jazylǵan túıin kiredi.
«Babalar sózi» atty serııanyń besinshi tomy alǵashqylary tárizdi hıkaıalyq dastandarǵa arnalǵan, olar: «Qaǵıra men Taımus», «Hıkaıat Sálimjan», «Hıkaıat Marǵuba qatyn», «Balyqshy ılá ǵıfrıt qıssasy», «Qıssa Tájbaqyt-Horshahra qyz», «Qıssa úsh qyz».
Bul shyǵarmalardyń taqyryby san alýan: áıeldiń aıarlyǵy, danalyǵy men adaldyǵy týraly, shyn dostyqty, asqan aqyl men aılany dáripteý, t.b. Dastandarda keıipkerlerdiń ómiri mysalǵa alynyp, olardyń taǵdyr-taýqymeti arqyly adam boıyndaǵy jaman qasıetter synalyp, izgi qasıetter dáripteledi, jaqsylyq pen jamandyq týraly ǵıbrat aıtylady.
Tomǵa engen barlyq dastandar shyǵys halyqtarynyń folklorynda baıyrǵy zamannan belgili bop, bertin kele kitabı eskertkishterde jarııalanǵan shyǵarmalardyń sıýjetterin arqaý etken. Mysaly, «Hıkaıat Marǵuba qatyn» dastanynyń mazmuny «Myń bir túnniń» 489-490-túnderinde aıtylatyn áńgimeden, «Balyqshy ılá ǵıfrıt qıssasy» «Myń bir túnniń» 4-10-túnder aralyǵynda aıtylatyn áńgimeden órbigen, «Qaǵıra men Taımustyń» sıýjeti «Totynamanyń» 24-túninde aıtylatyn sıýjetke uqsas, t.b. Sondaı-aq, keıbir dastandar ǵylymda «ramalyq kompozıtsııa» dep atalatyn ádis boıynsha jyrlanǵan, sondyqtan olardyń quramynda, mysaly, «Qıssa úsh qyz», «Balyqshy ılá ǵıfrıt qıssasy» dastandarynda birneshe aralyq áńgimelerdi kezdestirýge bolady.
Tomdy daıyndaý barysynda 1889-1911 jyldar aralyǵynda arab árpinde basylyp shyqqan kitaptar men 1870-1930 jyldary jazylǵan qoljazbalardy durys taný úshin mátinderge muqııat taldaýlar men saraptaý jumystary júrgizildi. Túpnusqada qate jazylǵan sózder qazaq tiliniń jalpyǵa ortaq jazý normalaryna jáne kontekske sáıkes túzetilip otyrdy, al keıbir shýmaqtarda jekelegen sózder men jalǵaýlyqtar túsip qalǵan jaǵdaıda qajetti sózder jaqshaǵa alynyp berildi.
Jalpy bul shyǵarmalardyń tili men sóz saptaý máneri dastandyq epostyń kitabı úlgilerine tán. Munda arab, parsy sózderi jıi kezdesedi. Olar qazaq tiline aýdarylyp, tomnyń sońynda arnaıy sózdikte toptastyryldy. Sonymen birge mátinderde baıyrǵy jalpytúrkilik sózder men grammatıkalyq formalar, kóne jáne jergilikti [dıalekt] qazaq sózderi barshylyq. Olar túpnusqalyq qalpynda berildi. Demek, shyǵarmalardyń sóz qoldanysy tolyq saqtaldy.
Tomǵa engen mátinder esh ózgerissiz túpnusqalardan daıyndaldy: «Qaǵıra men Taımus» shamamen 1870-1900 jyldar aralyǵynda jazylǵan qoljazbadan, «Hıkaıat Sálimjan» 1896 jyly Qazan qalasynda arab árpinde jaryq kórgen kitaptan, «Hıkaıat Marǵuba qatyn» 1889 jylǵy basylymnan, «Balyqshy ılá ǵıfrıt qıssasy» 1911 jylǵy kitaptan, «Qıssa Tájbaqyt-Horshahra qyz» 1906 jylǵy kitaptan, «Qıssa úsh qyz» 1897 jylǵy kitaptan ázirlendi.
Jarııalanyp otyrǵan dastandardyń bári alǵash ret oqyrmanǵa usynylyp otyr.
Tomnyń kólemi-21,5 b.t.
6-tom. Hıkaıalyq dastandar
QURAST YRÝShYLARDAN
M.O. Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýty Memlekettik Mádenı mura» baǵdarlamasy sheńberinde jarııalanatyn «Babalar sózi» atty júz tomdyq basylymdy daıyndap, jarııalaý jumysyn jalǵastyrýda.
«Babalar sózi» serııasy-ǵylymı basylym. Onyń negizgi prıntsıpi-shyǵarmanyń tabylǵan nusqalaryn júıelep, ózara salystyra zerttep, folklorlyq shyǵarmanyń sıýjeti men janrlyq belgileri týraly tolyq kórinis beretin mátindi oqyrmanǵa usyný. Kerek bolǵan jaǵdaıda birneshe varıanttary jarııalanady. Ol varıanttar bir tomda jınaqtalmasa, ǵylymı jumystardyń barysyna qaraı keıingi tomdarda basylady.
Árbir tom ǵylymı qosymshalarmen tolyǵyp otyrady. Ǵylymı qosymshalar tomǵa engen mátinderge jazylǵan túsiniktemelerdi jáne olardyń tabylǵan varıanttary jóninde málimetterdi qamtıdy. Sondaı-aq buǵan sózdik, jer-sý ataýlary, mátinderde kezdesetin tarıhı tulǵalar men dinı esimderge arnalǵan túsinikter, dastannyń jınaýshylary men onyń jyrlaýshylary týraly derekter, paıdalanylǵan ádebıetter tizimi, orys jáne aǵylshyn tilderinde jazylǵan túıin kiredi.
«Babalar sózi» atty serııanyń altynshy tomy alǵashqylary syndy hıkaıalyq dastandarǵa arnaldy. Usynylyp otyrǵan tomǵa tórt dastan engizilip otyr, olar: «Bolat, Janat», «Qıssa samuryq», «Qıssa Jámshıd», «Altyn balyq».
Bul shyǵarmalardyń túp tórkini shyǵys halyqtarynyń folklory men ádebıetinen alynǵan. Mysaly, «Qıssa samuryq» pen «Altyn balyq» dastandary «Myń bir tún» ertegileriniń jelisimen jyrlanǵan. «Qıssa Jámshıdtiń» bas keıipkeri Jámshıd-parsylardyń kóne ańyzdary men Ferdaýsıdiń «Shahnamasy» boıynsha ejelgi Irannyń aty ańyzǵa aınalǵan ejelgi patshasy. Biraq dastan keıipkeri «Shahnamanyń» bas qaharmandarynyń biri-jer-júzin bılegen, meıirimdi Ahýramazdadan kúsh-qýat alyp otyrǵan Jámshıd patshaǵa uqsamaıdy. Ol kezek-kezek úsh sulýǵa ǵashyq bolyp, solarmen qosylý úshin bar jigerin jumsap, aıanbaı kúresken ánshi, dombyrashy, sal-seri úlgisinde sýretteledi. Demek, kóne mıf, ańyzdardan, tarıhı qujattardan belgili Jámshıd beınesi ózgeriske ushyrap, dastanda romandyq-hıkaıalyq keıipker retinde beınelenedi. Al «Bolat, Janat» dastany «jazyqsyz qýǵynǵa ushyraǵan jandar» týraly kóptegen halyqtardyń folklorynda belgili halyqaralyq sıýjetke qurylǵan.
Bul dastandardyń sıýjeti shytyrman, oqıǵasy tańǵajaıyp.
Tomdy daıyndaý barysynda 1917 jylǵa deıin arab árpinde basylyp shyqqan kitaptar men arab árpinde jazylǵan qoljazbalardy durys taný úshin mátinderge muqııat taldaýlar men saraptaý jumystary júrgizildi. Túpnusqada qate jazylǵan sózder qazaq tiliniń jazý normalaryna jáne kontekske sáıkes túzetilip otyrdy, al keıbir shýmaqtarda jekelegen sózder men jalǵaýlyqtar túsip qalǵan jaǵdaıda qajetti sózder tik jaqshaǵa alynyp berildi.
Jalpy bul shyǵarmalardyń tili men sóz saptaý máneri dastandyq epostyń kitabı jáne aýyzsha jyrlanǵan úlgilerine tán. Munda arab, parsy sózderi jıi kezdesedi. Olar qazaq tiline aýdarylyp, tomnyń sońynda arnaıy sózdikte toptastyryldy. Sonymen birge mátinderde baıyrǵy jalpytúrkilik sózder men grammatıkalyq formalar, kóne jáne jergilikti [dıalekt] qazaq sózderi barshylyq. Olar túpnusqalyq qalpynda berildi. Demek, shyǵarmalardyń sóz qoldanysy tolyq saqtaldy.
Tomǵa enip otyrǵan «Qıssa samuryq» pen «Altyn balyq» dastandary alǵash ret oqyrmanǵa usynylyp otyr. Al «Bolat, Janat» pen «Qıssa Jámshıd» buryn kópshilikke arnalǵan jınaqtarda jarııalanǵanymen, ǵylymı basylymdarǵa qoıylatyn talaptarǵa saı, túpnusqadan esh ózgerissiz daıyndalyp, oqyrmanǵa alǵash usynylyp otyr.
Tomnyń kólemi-22 b.t.
7-tom. Hıkaıalyq dastandar
Q URASTYRÝShYLARDAN
M.O. Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýty Memlekettik «Mádenı mura» baǵdarlamasy sheńberinde jarııalanatyn «Babalar sózi» atty júz tomdyq basylymdy daıyndap, jarııalaý jumysyn jalǵastyrýda.
«Babalar sózi» serııasy-ǵylymı basylym. Onyń negizgi prıntsıpi-shyǵarmanyń tabylǵan nusqalaryn júıelep, ózara salystyra zerttep, folklorlyq shyǵarmanyń sıýjeti men janrlyq belgileri týraly tolyq kórinis beretin mátindi oqyrmanǵa usyný. Kerek bolǵan jaǵdaıda birneshe varıanttary jarııalanady. Ol varıanttar bir tomda jınaqtalmasa, ǵylymı jumystardyń barysyna qaraı keıingi tomdarda basylady.
Árbir tom ǵylymı qosymshalarmen tolyǵyp otyrady. Ǵylymı qosymshalar tomǵa engen mátinderge jazylǵan túsiniktemelerdi jáne olardyń tabylǵan varıanttary jóninde málimetterdi qamtıdy. Sondaı-aq buǵan sózdik, jer-sý ataýlary, mátinderde kezdesetin tarıhı tulǵalar men dinı esimderge arnalǵan túsinikter, dastannyń jınaýshylary men onyń jyrlaýshylary týraly derekter, paıdalanylǵan ádebıetter tizimi, orys jáne aǵylshyn tilderinde jazylǵan túıin kiredi.
«Babalar sózi» serııasynyń betashary-HIH ǵasyrda keń damyp, folklorymyzdyń táýelsiz, tolyqqandy janry retinde qalyptasqan qazaq dastandary túrlik sıpaty men erekshelikterine oraı dinı, hıkaıalyq, ǵashyqtyq, qaharmandyq bolyp jikteledi.
Serııanyń alǵashqy toǵyz tomyn hıkaıalyq dastandar quraıdy. Olardyń mazmuny qyzyqty, oqıǵasy shytyrman, sıýjetteriniń túp tórkini kóbine shyǵystyq ıa halyqaralyq bolyp keledi.
Oqyrmanǵa usynylyp otyrǵan atalmysh serııanyń jetinshi tomy alǵashqylary syndy hıkaıalyq dastandarǵa arnalǵan; buǵan óte kólemdi, 9312 joldan turatyn «Ábýǵalısına, Ábilharıs» dastany enip otyr. Bul shyǵarma 980-1037 jyldary ómir súrgen belgili oıshyl, ǵulama Ibn Sınaǵa [Avıtsenna] arnalǵan. Biraq bul tarıhı shyǵarma emes. Dastannyń bas keıipkeri óziniń prototıpi-tarıhı Ibn Sınadan múlde alshaqtap ketken, túptep kelgende ol buqara halyqtyń baqytty ómir súrýin, ádilettilikti ańsaǵan arman-qııalynan týǵan tıptelgen folklorlyq beıne.
Tomdy daıyndaý barysynda 1917 jylǵa deıin arab árpinde basylyp shyqqan kitaptar men arab árpinde jazylǵan qoljazbalardy durys taný úshin mátinderge muqııat taldaýlar men saraptaý jumystary júrgizildi. Túpnusqada qate jazylǵan sózder qazaq tiliniń jazý normalaryna jáne kontekske sáıkes túzetilip otyrdy, al keıbir shýmaqtarda jekelegen sózder men jalǵaýlyqtar túsip qalǵan jaǵdaıda qajetti sózder tik jaqshaǵa alynyp berildi. Mátinde kezdesken arab, parsy jáne orys sózderi qazaq tiline aýdarylyp, tomnyń sońynda arnaıy sózdikte toptastyryldy.
Jalpy bul shyǵarmanyń tili men sóz saptaý máneri dastandyq epostyń aýyzsha jyrlanǵan úlgilerine tán.
Tomda jarııalanyp otyrǵan mátin 1990 jyly ǵylymı- kópshilikke arnalǵan jınaqta biraz qysqartý, redaktsııalyq ózgertýlermen jaryq kórgen. Mátin osy jarııalanymǵa qoljazbadan esh ózgerissiz daıyndaldy.
Tomnyń kólemi-21 b.t.
8-tom. Hıkaıalyq dastandar
Q URASTYRÝShYLARDAN
M.O. Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýty Memlekettik «Mádenı mura» baǵdarlamasy sheńberinde jarııalanatyn «Babalar sózi» atty júz tomdyq basylymdy daıyndap, jarııalaý jumysyn jalǵastyrýda.
«Babalar sózi» serııasy-ǵylymı basylym. Onyń negizgi prıntsıpi-shyǵarmanyń tabylǵan nusqalaryn júıelep, ózara salystyra zerttep, folklorlyq shyǵarmanyń sıýjeti men janrlyq belgileri týraly tolyq kórinis beretin mátindi oqyrmanǵa usyný. Kerek bolǵan jaǵdaıda birneshe varıanttary jarııalanady.
Árbir tom ǵylymı qosymshalarmen tolyǵyp otyrady. Ǵylymı qosymshalar tomǵa engen mátinderge jazylǵan túsiniktemelerdi jáne olardyń tabylǵan varıanttary jóninde málimetterdi qamtıdy. Sondaı-aq buǵan sózdik, jer-sý ataýlary, mátinderde kezdesetin tarıhı tulǵalar men dinı esimderge arnalǵan túsinikter, dastannyń jınaýshylary men onyń jyrlaýshylary týraly derekter, paıdalanylǵan ádebıetter tizimi, orys jáne aǵylshyn tilderinde jazylǵan túıin kiredi.
Oqyrmanǵa usynylyp otyrǵan atalmysh serııanyń segizinshi tomyna óte kólemdi 11917 joldan turatyn «Qıssa qyryq ýázir» dastany enip otyr.
Dastannyń negizgi oı-ózegi-patshanyń erke jas toqaly báıbisheden týǵan ógeı balasyna ǵashyq bolyp, oǵan kóńil bildirip, beti qaıtqan soń, jala japqan mekerligin synaý, balanyń adaldyǵyn dáripteý.
«Qıssa qyryq ýázir» týraly dastan bir-birine jalǵasyp, oqıǵalary kezektesip damyp otyratyn kóptegen hıkaıalardan quralady. Hıkaıalardyń mazmunyn shym-shytyryq, dinı fantazııa mol aralasqan-dinı ápsanalar, tarıhı ańyzdar, kemel bıleýshiler týraly áńgimeler, mysaldar, mıfter, qııal- ǵajaıyp ertegiler quraıdy.
ıAǵnı, qazaq arasynda keń taraǵan «Totynamanyń toqsan taraýy», «Baqtııardyń qyryq butaǵy», «Myń bir tún» atty toptamalar sekildi «Qıssa qyryq ýázir» de seksennen astam hıkaıalardan quralǵan. Olardyń árbireýiniń jeke-jeke ataýlary bar.
«Myń bir tún» sıýjetinen alynyp jazylǵan bul shyǵarmada ósıet, tárbıelik áseri mol mysaldar, ǵajaıyp oqıǵalar, t.b. tartymdy sýrettelgen. Ósıet-ónegelik sıýjetterdiń maqsaty- adam mineziniń san qyryn ashyp, jamanyn túzep, adamgershilik tárbıesin kórsetý. Sol sııaqty bul dastannan kóptegen tarıhı, etnografııalyq maǵlumattar da tabýǵa bolady.
Tomǵa enip otyrǵan mátin 1911 jyly Qazan qalasynda arab árpinde jaryq kórgen kitaptan esh túzetýsiz ázirlenip, kırıll árpinde oqyrmanǵa alǵash ret usynylyp otyr.
Tomnyń kólemi-26,75 b.t.
9-tom. Hıkaıalyq dastandar
Q URASTYRÝShYLARDAN
M.O. Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýty Memlekettik «Mádenı mura» baǵdarlamasy sheńberinde jarııalanatyn «Babalar sózi» atty júz tomdyq basylymdy daıyndap, jarııalaý jumysyn jalǵastyrýda.
«Babalar sózi» serııasy-ǵylymı basylym. Onyń negizgi prıntsıpi-shyǵarmanyń tabylǵan nusqalaryn júıelep, ózara salystyra zerttep, folklorlyq shyǵarmanyń sıýjeti men janrlyq belgileri týraly tolyq kórinis beretin mátindi oqyrmanǵa usyný. Kerek bolǵan jaǵdaıda birneshe varıanttary jarııalanady.
Árbir tom ǵylymı qosymshalarmen tolyǵyp otyrady. Ǵylymı qosymshalar tomǵa engen mátinderge jazylǵan túsiniktemelerdi jáne olardyń tabylǵan varıanttary jóninde málimetterdi qamtıdy. Sondaı-aq buǵan sózdik, jer-sý ataýlary, mátinderde kezdesetin tarıhı tulǵalar men dinı esimderge arnalǵan túsinikter, dastannyń jınaýshylary men onyń jyrlaýshylary týraly derekter, paıdalanylǵan ádebıetter tizimi, orys jáne aǵylshyn tilderinde jazylǵan túıin kiredi.
Oqyrmanǵa usynylyp otyrǵan «Babalar sózi» serııasynyń toǵyzynshy tomy alǵashqylary syndy hıkaıalyq dastandardy qamtıdy. Al serııanyń kelesi onynshy tomy dinı dastandarǵa arnalady. Olar jeti tom quraıdy dep josparlanýda. Biraq hıkaıalyq dastandarymyz sol toǵyz tomda jarııalanǵan úlgilermen shektelmeıtini anyq. Bizdiń saraptaýymyzsha, osy ispettes shyǵarmalardy qamtıtyn taǵy bir-eki tom daıyndalady. Olar keıinirek ázirlengen boıda baspaǵa usynylady.
Osy tomǵa enip otyrǵan dastandar: «Baqtııar qıssasy», «Qıssa Shákir, Shákirat padısha Hashym balalary», «Qıssa shah Ǵabbas uǵly Iranǵaıyp», «Qıssa Hamra, Husraý patsha», «Qıssa málik Hasen». Bul shyǵarmalardyń túp-tórkini ár túrli. Mysaly, «Baqtııar qıssasy» parsy tilinde jazylǵan ortaǵasyrlyq «Bahtııar-name» jelisimen jyrlanǵan, «Qıssa Hamra, Husraý patsha»-ortaazııalyq túrki halyqtarynda «Hýrlýkga-Hemra» atymen belgili jyrdyń qazaq nusqasy, al «Qıssa málik Hasen», «Qıssa Shákir, Shákirat padısha Hashym balalary», «Qıssa shah Ǵabbas uǵly Iranǵaıyp» Shyǵys pen Batys halyqtarynyń ertegilik eposynda keń taraǵan motıv pen sıýjetterge negizdelgen.
Bul dastandardyń sıýjetteri shytyrman, oqıǵasy qyzyqty, kompozıtsııasy jınaqy, ǵıbraty mol. Munda adaldyq pen tazalyq, adamgershilik, dostyq, páktik, izgilik, qaıyrymdylyq, t.b. adamı qasıetter dáripteledi.
«Baqtııar qıssasy» men «Qıssa Hamra, Husraý patsha» dastandary kırıll árpinde alǵash basylyp otyr. Al «Qıssa Shákir, Shákirat padısha Hashym balalary», «Qıssa shah Ǵabbas uǵly Iranǵaıyp» pen «Qıssa málik Hasen» dastandary 1986, 1995 jyldary ádebı jınaqtarda biraz túzetýlermen redaktsııalanyp jarııalanǵan.
Tomǵa engen mátinder Qazan tóńkerisine deıin jaryq kórgen túpnusqalyq basylymdardan esh ózgerissiz daıyndaldy.
Tomnyń kólemi- 24,75 b.t.
10-tom. Dinı dastandar
Q URASTYRÝShYLARDAN
M.O. Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýty memlekettik «Mádenı mura» baǵdarlamasy sheńberinde jarııalanatyn «Babalar sózi» atty júz tomdyq basylymdy daıyndap, jarııalaý jumysyn jalǵastyrýda.
«Babalar sózi» serııasy-ǵylymı basylym. Onyń negizgi prıntsıpi-shyǵarmanyń tabylǵan nusqalaryn júıelep, ózara salystyra zerttep, folklorlyq shyǵarmanyń sıýjeti men janrlyq belgileri týraly tolyq kórinis beretin mátindi oqyrmanǵa usyný. Kerek bolǵan jaǵdaıda birneshe varıanttary jarııalanady.
Árbir tom ǵylymı qosymshalarmen tolyǵyp otyrady. Ǵylymı qosymshalar tomǵa engen mátinderge jazylǵan túsiniktemelerdi jáne olardyń tabylǵan varıanttary jóninde málimetterdi qamtıdy. Sondaı-aq buǵan sózdik, jer-sý ataýlary, mátinderde kezdesetin tarıhı tulǵalar men dinı esimderge arnalǵan túsinikter, dastannyń jınaýshylary men onyń jyrlaýshylary týraly derekter, paıdalanylǵan ádebıetter tizimi, orys jáne aǵylshyn tilderinde jazylǵan túıin kiredi.
«Babalar sózi» serııasynyń alǵashqy toǵyz tomy hıkaıalyq dastandarǵa arnalǵan. Oqyrmanǵa usynylyp otyrǵan onynshy tomǵa dinı dastandar engizilip otyr. Olar ne bary jeti tom quraıdy dep josparlanýda.
Burynǵy Reseı ımperııasynda kitap bastyrý óndirisi HVIII ǵasyrdyń ekinshi jartysynan bastap keń damydy. Sonda Reseı ımperııasynyń quramyna bodan retinde engen musylman dinin ustanǵan túrki halyqtary, solardyń ishinde qazaqtar úshin basylǵan birinshi kitap-Quran Kárim bolǵany belgili. Ol 1771 jyly 3800 danamen jaryq kórdi.
Al qazaq tilindegi kitaptar júıeli túrde HIH ǵasyrdyń ekinshi jartysynan bastap Reseıdiń ár túrli qalalarynda ashylǵan baspahanalarda arab árpinde terilip, basylyp otyrdy. Sol basylymdardyń kópshiligi-rýhanı qundylyqtarymyzdyń mańyzdy hám aıryqsha bóligi bolyp tabylatyn dinı dastandar bolatyn. Ol zańdy qubylys. Kóptegen halyqtardyń jaryq kórgen birinshi kitaptary dinı mazmunda bolǵany tarıhtan belgili.
Myńdaǵan danamen jarııalanǵan dinı dastandar el arasyna tarap, yqpalyn onan saıyn kúsheıtti. Kitap bolyp shyqqan shyǵarmalarmen birge, jarııalanbaǵan, ár túrli arhıvterde, fondylarda saqtalyp, bizge qoljazba kúıinde jetken dastandar da az emes. Ókinishke oraı, Qazan tóńkerisinen keıin bul sıpatty ádebıetke birden tyıym salynyp, olar oqyrman úshin jabyq kúıinde qalyp otyrdy.
Onynshy tomǵa kirgen shyǵarmalar mynalar: «Kıik», «Qaqpanǵa túsken kıiktiń hıkaıasy», «Darıǵa qyz», «Qıssa Shahızında», «Qýbas», «Qıssa jumjuma», «Úshbý qıssa Zeńgir júhúd», «Hıkaıat Tájilmálik», «Haza kitap Muhammed-Hanafııa», «Muhammed-Hanafııa haziret Álı uǵlynyń Tabýt padıshamen soǵysqany», «Muhammed-Qanapııa». Jarııalanyp otyrǵan mátinderdiń taqyryptary san alýan bolǵanymen, olardyń negizgi ıdeıasy bir, ol-jalpy adamzattyq rýhanı qundylyqtardy nasıhattaý.
Tomǵa engizilip otyrǵan keıbir dastandardyń úzindileri gazet-jýrnaldarda jarııalanǵanymen, 1994 jyly «El qazynasy-eski sóz» atty kitapta jarııalanǵan «Kıik», «Qýbas» dastandarynan basqasy arnaıy folklorlyq jınaqtarda jaryq kórgen emes, ıaǵnı kırıll árpinde tuńǵysh ret basylyp otyr.
Tomdy qurastyryp, ǵylymı túsinikterin jazǵan B. Ázibaeva, mátinderdi daıyndap, baspaǵa ázirlegen B. Ázibaeva, J. Raqysheva.
Tomnyń kólemi-22,5 b.t.
11-tom. Dinı dastandar
Q URASTYRÝShYLARDAN
M.O. Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýty memlekettik «Mádenı mura» baǵdarlamasy sheńberinde jarııalanatyn «Babalar sózi» atty júz tomdyq basylymdy daıyndap, jarııalaý jumysyn jalǵastyrýda.
«Babalar sózi» serııasy-ǵylymı basylym. Onyń negizgi prıntsıpi-shyǵarmanyń tabylǵan nusqalaryn júıelep, ózara salystyra zerttep, folklorlyq shyǵarmanyń sıýjeti men janrlyq belgileri týraly tolyq kórinis beretin mátindi oqyrmanǵa usyný. Kerek bolǵan jaǵdaıda birneshe varıanttary jarııalanady.
Árbir tom ǵylymı qosymshalarmen tolyǵyp otyrady. Ǵylymı qosymshalar tomǵa engen mátinderge jazylǵan túsiniktemelerdi jáne olardyń tabylǵan varıanttary jóninde málimetterdi qamtıdy. Sondaı-aq buǵan sózdik, jer-sý ataýlary, mátinderde kezdesetin tarıhı tulǵalar men dinı esimderge arnalǵan túsinikter, dastannyń jınaýshylary men onyń jyrlaýshylary týraly derekter, paıdalanylǵan ádebıetter tizimi, orys jáne aǵylshyn tilderinde jazylǵan túıin kiredi.
«Babalar sózi» serııasynyń on birinshi tomyna kirgen shyǵarmalar: «Muhammed paıǵambar», «Qıssa anhaziret Rasýldyń Mıǵrajǵa qonaq bolǵany», «Qıssa Muhammed Rasýl Allanyń dárýl pánıden dárýl baqıǵa rıhlat etken máselesi», «Boztorǵaı», «Qıssa Qaharman», «Qıssa ýaqıǵa Kerbala úshbý-dúr», «Qıssa hazireti Aıshanyń tuhmaty», «Qıssa Mansur ál-Halaj».
Bul shyǵarmalardyń taqyryptary san alýan. Mysaly, alǵashqy úsh dastan Muhammed paıǵambarǵa arnalǵan. Solardyń ishinde «Qıssa anhaziret Rasýldyń Mıǵrajǵa qonaq bolǵany»-dinı taqyrypqa arnalǵan óte kórkem jáne kópshilikke keń taraǵan dastandardyń biri. «Boztorǵaı» dastanynda alǵashqy tórt ádiletti halıfanyń biri hazireti Álıdiń óziniń eki balasy-Hasen men Husaıyndy kepilge berip, belgisiz kedeı adamdy bosatatyny baıandalady. «Qıssa ýaqıǵa Kerbala úshbý-dúr» dastanynyń fabýlasyna 680 jyly Iraktyń Kýfa shaharynyń mańynda, Kerbala atty shóldi mekende ótken tarıhı oqıǵa ózek bolǵan. «Qıssa Qaharmanda» mıfologııalyq, ertegilik, epıkalyq sıýjetter men turaqty motıvter mol oryn alǵan. «Qıssa hazireti Aıshanyń tuhmaty» dastanynda áńgimelenetin oqıǵalar ómirden alynǵan, al «Qıssa Mansur ál-Halajda» tarıhı faktiler men ertegilik, fantastıkalyq motıv, sıýjetter tyǵyz baılanysta baıandalady.
Demek, dastandardyń biri naqty bolǵan tarıhı oqıǵalarǵa negizdelse, endi biri dinı ańyz, áńgimelerdi arqaý etken, al taǵy biriniń ózegin kóne arhaıkalyq jáne fantastıkalyq sıýjetter quraıdy.
Tomdy daıyndaý barysynda HH ǵasyrdyń basynda arab árpinde basylyp shyqqan mátinderdi durys taný úshin olarǵa muqııat taldaýlar men saraptaý jumystary júrgizildi. Túpnusqada qate jazylǵan sózder qazaq tiliniń jalpyǵa ortaq jazý normalaryna jáne kontekske sáıkes túzetilip otyrdy, al keıbir shýmaqtarda jekelegen sózder men jalǵaýlyqtar túsip qalǵan jaǵdaıda qajetti sózder jaqshaǵa alynyp berildi.
Tomǵa enip otyrǵan shyǵarmalardyń tili men sóz saptaý máneri dastandyq epostyń kitabı úlgilerine tán. Munda arab, parsy sózderi jıi kezdesedi. Olar qazaq tiline aýdarylyp, tomnyń sońynda arnaıy sózdikte toptastyryldy. Sondaı-aq mátinderde birli-jarym jalpytúrkilik formalar da saqtalǵan. Olar túpnusqalyq qalpynda berildi.
Tomǵa engen «Muhammed paıǵambar» dastany M.O.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynda saqtaýly turǵan qoljazbadan daıyndaldy, qalǵan dastandar Qazan tóńkerisine deıin arab árpinde basylyp shyqqan kitaptardan esh túzetýsiz daıyndalyp, kırıll árpinde tuńǵysh ret jarııalanyp otyr.
Tomnyń kólemi-23 b.t.
12-tom. Dinı dastandar
Q URASTYRÝShYLARDAN
M.O.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýty memlekettik «Mádenı mura» baǵdarlamasy sheńberinde jarııalanatyn «Babalar sózi» atty júz tomdyq basylymdy daıyndap, jarııalaý jumysyn jalǵastyrýda.
Atalǵan basylymnyń basty maqsaty-halyqtyń rýhanı mol murasyn sol kúıinde ózine qaıtarý, ıaǵnı qolda bar folklorlyq materıaldardy túgel jaryqqa shyǵarý, sol arqyly ulttyq mádenıetimizdiń baılyǵyn kórsetý, ári qazirgi kórkem ádebıet pen ónerdiń damýyna sony serpilis berý. Sonymen birge bul basylym búgingi oqyrman men ǵylymǵa ǵana emes, keleshek urpaqtyń ejelgi mádenıetimizdi bilýine, úırenýine, ıgerýine jáne zertteýine negiz bolýdy kózdeıdi.
«Babalar sózi» serııasy-ǵylymı basylym. Onyń negizgi prıntsıpi-shyǵarmanyń tabylǵan nusqalaryn júıelep, ózara salystyra zerttep, folklorlyq shyǵarmanyń sıýjeti men janrlyq belgileri týraly tolyq kórinis beretin mátindi oqyrmanǵa usyný. Kerek bolǵan jaǵdaıda birneshe varıanttary jarııalanady.
Árbir tom ǵylymı qosymshalarmen tolyǵyp otyr. Qosymshalar tomǵa engen mátinderge jazylǵan ǵylymı túsiniktemelerdi jáne olardyń tabylǵan varıanttary jóninde málimetterdi qamtıdy. Sondaı-aq buǵan sózdik, jer-sý ataýlary, mátinderde kezdesetin tarıhı tulǵalar men dinı esimderge arnalǵan túsinikter, dastannyń jınaýshylary men onyń jyrlaýshylary týraly derekter, paıdalanylǵan ádebıetter tizimi, orys jáne aǵylshyn tilderinde jazylǵan rezıýme kiredi.
«Babalar sózi» atty serııanyń on ekinshi tomy aldyndaǵy on birinshi tom sııaqty dinı dastandardy qamtıdy, olar: «Qıssa Zarqum», «Zarqum». Munda «Zarqum» dastanynyń eki nusqasy jarııalanyp otyrǵan sebebi, olardyń sıýjeti bir bolǵanymen, bulardyń árbireýi de óz aldyna derbes, múlde oqshaý stıl men dástúr aıasynda týǵan shyǵarma; ár nusqanyń jyrlaý úlgisi men tildik júıesinde ózindik erekshelikteri bar.
«Qıssa Zarqum» alǵash ret 1877 jyly Qazan qalasynda jeke kitap bolyp jarııalanǵan. Sodan soń 1916 jylǵa deıin on tórt ret myńdaǵan danamen qaıta basyldy. Al Maılyqoja jyrlaǵan nusqa el arasynda keńinen tarap, bizge birneshe qoljazba arqyly jetip otyr.
Dastannyń óleń jáne jyr úlgisinde aıtylǵan, halyqqa tanymal eki kólemdi nusqasynyń bolýy osyndaı shyǵarmalarǵa úlken suranys bolǵanynyń aıǵaǵy.
Keńestik dáýirge deıin qazaq folklorynyń mátinderi, negizinen, arab árpinde basylǵany belgili. Al arab jazýynda daýysty dybystardyń jasyryn turǵany, bas áriptiń bolmaıtyndyǵy, tynys belgileriniń qoıylmaıtyndyǵy mátinderdi durys oqýǵa edáýir qolbaılaý boldy. Qazaq jáne arab tilderi ár túrli tildik júıege jatatyndyqtan, arab álipbıi tilimizdegi tól dybystardy tańbalaýǵa da, onyń ózindik erekshelikterin baıqatýǵa da dármensiz. Sondaı-aq HIH ǵasyrda arab jazýyn paıdalanýdyń jalpyǵa ortaq erejeleriniń bolmaýy da óz áserin tıgizbeı qalmady.
Sondyqtan tomdy daıyndaý barysynda HIH ǵasyrda arab árpinde jazylǵan qoljazba men Qazan tóńkerisine deıin kitap bolyp shyqqan dúnıelerdi durys oqý úshin mátinderge muqııat taldaýlar men saraptaý jumystary júrgizildi. Túpnusqada qate jazylǵan sózder qazaq tiliniń jalpyǵa ortaq jazý normalaryna jáne kontekske sáıkes túzetilip jazyldy, al keıbir shýmaqtarda jekelegen sózder men jalǵaýlyqtar túsip qalǵan jaǵdaıda qajetti sózder jaqshaǵa alynyp berildi.
1877-1916 jyldar aralyǵynda Qazanda birneshe ret kitap bolyp shyqqan «Qıssa Zarqum» men HIH ǵasyrda Maılyqoja jyrlaǵan «Zarqum» dastany túpnusqalarynan esh túzetýsiz daıyndalyp, kırıll árpinde tuńǵysh ret jarııalanyp otyr.
Tomnyń kólemi-20,5 b.t.
13-tom. Dinı dastandar
Q URASTYRÝShYLARDAN
M.O. Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýty «Babalar sózi» atty kóp tomdyq basylymdy daıyndap, jarııalaý jumysyn jalǵastyrýda.
Atalǵan basylymnyń basty maqsaty-halyqtyń rýhanı murasyn sol kúıinde ózine qaıtarý, ıaǵnı qolda bar folklorlyq materıaldardy jaryqqa shyǵarý.
«Babalar sózi» atty serııanyń on úshinshi tomy aldyńǵy onynshy, on birinshi, on ekinshi tomdary sııaqty dinı dastandardy qamtıdy.
Qazaq aqyndary «Salsal», «Kerbalanyń shólinde», «Jumjuma», «Zarqum», «Haziret Ospan», «Muhammed Hanafııa» sııaqty ondaǵan dinı mazmundy, ıslam dininiń tarıhy men ımandylyqty jyrlaıtyn dastandardy týǵyzdy.
Olardyń kóbi HIH ǵasyrdyń ekinshi jartysynda jáne HH ǵasyrdyń basynda jeke kitap bolyp basylyp, halyq arasyna qıssa-hıkaıa, dastan degen atpen keń taraldy.
Dinı dastandar óziniń sıýjetteri, mazmuny, shyǵý tarıhy, damý, taralý joldary jaǵynan ár túrli. Biraq olardyń barlyǵy ıdeıa jaǵynan birigedi, ol-ıslamdyq rýhanııat qundylyqtaryn nasıhattaý, musylmanshylyqty ómir súrýdiń negizi dep túsindirý ıdeıasy.
Atalmysh serııanyń on úshinshi tomyna «Ǵazaýat Sultan» atty shyǵarma engizildi.
Dastannyń basty qaharmany Seıitbattal (Battal-Ǵazı)-túrik folklorlyq eposynyń qaharmany. Osy dinı kúreskerdiń erlikteri dáripteletin shaǵyn dastan Qazan tóńkerisinen buryn birneshe ret (1879, 1883, 1888, 1908) basylyp shyqty.
Al Seıitbattalǵa arnalǵan «Ǵazaýat Sultan» atty óte kólemdi, 18094 joldan turatyn dastan 1908 jyly jaryq kórdi. Ony jarııalaǵan-Mańqystaý Tynyshtyquly.
Dastannyń basty qaharmany Seıitbattal-ásker basy, dindi ýaǵyzdaýshy batyr retinde kóp ýaqyt boıy ıslam dinin basqa halyqtarǵa taratýǵa kúsh salǵan. Seıitbattal-Muhammed paıǵambardyń kúıeý balasy, halıfa Álıdiń uly Husaıynnan taraǵan urpaq, solardyń bastaǵan ǵazaýat joryǵyn jalǵastyrýshy.
Dastannyń negizgi sıýjetine arqaý bolǵan-Seıitbattal batyrdyń kóp qudaıshyldarǵa qarsy soǵystary men onyń ádil qazylyǵy týraly ańyz, áńgimeler.
Tomǵa kirgen bókeılik Mańqystaý Tynyshtyquly jarııalaǵan «Ǵazaýat Sultan» dastany kólemdi bolǵandyqtan, alǵashqy on tórt taraýy júz tomdyq serııanyń on úshinshi tomyna engizildi de, qalǵan bóligi kelesi on tórtinshi tomǵa kirdi.
Tomdy daıyndaý barysynda Qazan tóńkerisine deıin kitap bolyp shyqqan mátindi durys taný úshin muqııat taldaýlar men saraptaý jumystary júrgizildi.
Kitapty qurastyrýshylar, negizinen, ǵylymı basylymnyń basty sharttaryn basshylyqqa ala otyryp, shyǵarmanyń túpnusqa mátinin múmkindiginshe saqtaýǵa tyrysqanyn eskertemiz. Máselen, dastanda kezdesetin hár(ár), erdi (edi), hesh (esh), birlán, ılán, ılá (jáne, benen, men), ýa (jáne) t. b. osy tektes arab, parsy, túrki sóz qoldanystary, sondaı-aq Quran men hadısterden keltirilgen úzindiler de kóp jaǵdaıda túpnusqa boıynsha berildi. Al shyǵarýshylardyń saýatsyzdyǵynan ketken keıbir qateler maǵynasyna saı túzetildi
Tom qosymshalarmen tolyqtyryldy. Qosymshalarda tomǵa engen nusqaǵa ǵylymı túsinikteme jáne onyń tabylǵan varıanttary jóninde málimet berildi. Sondaı-aq buǵan sózdik, jer-sý ataýlary, mátinderde kezdesetin tarıhı tulǵalar men dinı esimderge arnalǵan túsinikter, dastannyń jınaýshylary men jyrlaýshylary týraly derekter, orys, aǵylshyn tilindegi rezıýmesi jazylyp, paıdalanylǵan ádebıetterdiń tizimi kórsetildi.
Tomǵa usynylyp otyrǵan «Ǵazaýat Sultan» dastany 1908 jylǵy basylymynan esh ózgertýsiz daıyndalyp, kırıll árpinde tuńǵysh ret jarııalanyp otyr.
Tomnyń kólemi-22 b. t.
14-tom. Dinı dastandar
Q URASTYRÝShYLARDAN
M.O. Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýty «Babalar sózi» atty kóp tomdyq basylymdy daıyndap, jarııalaý jumysyn jalǵastyrýda.
Atalǵan basylymnyń basty maqsaty-halyqtyń rýhanı murasyn sol kúıinde ózine qaıtarý, ıaǵnı qolda bar folklorlyq materıaldardy túgel jaryqqa shyǵarý.
«Babalar sózi» serııasynyń on tórtinshi tomyna «Ǵazaýat Sultan» dastanynyń jalǵasy, ıaǵnı on besinshi-jıyrma jetinshi taraýlary engizildi. Shyǵarmanyń alǵashqy on tórt taraýy atalmysh serııanyń on úshinshi tomynda jarııalandy.
Bul dastan 1908 jyly arab árpinde jaryq kórgen. Jarııalaǵan bókeılik Mańqystaý Tynyshtyquly.
Dastannyń basty qaharmany Seıitbattal-ásker basy, dindi ýaǵyzdaýshy batyr retinde kóp ýaqyt boıy ıslam dinin basqa halyqtarǵa taratýǵa kúsh salǵan. Seıitbattal-Muhammed paıǵambardyń kúıeý balasy, halıfa Álıdiń uly Husaıynnan taraǵan urpaq, solardyń bastaǵan ǵazaýat joryǵyn jalǵastyrýshy.
Tomdy daıyndaý barysynda Qazan tóńkerisine deıin kitap bolyp shyqqan mátindi durys taný úshin muqııat taldaýlar men saraptaý jumystary júrgizildi.
Kitapty qurastyrýshylar negizinen ǵylymı basylymnyń basty sharttaryn basshylyqqa ala otyryp, shyǵarmanyń túpnusqa mátinin múmkindiginshe saqtaýǵa tyrysqanyn eskertemiz. Máselen, dastanda kezdesetin hár(ár), erdi (edi), hesh (esh), birlán, ılán, ılá (jáne, benen, men), ýa (jáne), erishti (erdi) t. b. osy tektes arab, parsy, túrki sóz qoldanystary, sondaı-aq Quran men hadısterden keltirilgen úzindiler de kóp jaǵdaıda túpnusqa boıynsha berildi. Al Qazan qalasyndaǵy kóne tatar baspahanalarynyń tehnıkalyq kemshilikteri men saýatsyzdyq saldarynan ketken keıbir qateler maǵynasyna saı túzetildi.
Tom qosymshalarmen tolyqtyryldy. Qosymshalarda tomǵa engen nusqaǵa ǵylymı túsinikteme jáne onyń tabylǵan varıanttary jóninde málimet berildi. Sondaı-aq buǵan sózdik, jer-sý ataýlary, mátinderde kezdesetin tarıhı tulǵalar men dinı esimderge arnalǵan túsinikter, dastannyń jınaýshylary men jyrlaýshylary týraly derekter, orys, aǵylshyn tilindegi rezıýmesi jazylyp, paıdalanylǵan ádebıetterdiń tizimi kórsetildi.
1908 jyly Qazan qalasy, Ýnıversıtet baspahanasynan kitap bolyp shyqqan «Ǵazaýat Sultan» dastanynyń mátini túpnusqadan esh túzetýsiz daıyndalyp, qazirgi árpimizde tuńǵysh ret jarııalanyp otyr.
Tomnyń kólemi-23,75 b. t.
15-tom. Dinı dastandar
Q URASTYRÝShYLARDAN
M.O.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýty Memlekettik «Mádenı mura» baǵdarlamasy sheńberinde jarııalanatyn «Babalar sózi» atty júz tomdyq basylymdy daıyndap, jarııalaý jumysyn jalǵastyrýda.
Atalǵan basylymnyń basty maqsaty- halyqtyń rýhanı murasyn sol kúıinde ózine qaıtarý, ıaǵnı qolda bar folklorlyq materıaldardy túgel jaryqqa shyǵarý.
«Babalar sózi» serııasy-ǵylymı basylym. Onyń negizgi prıntsıpi-shyǵarmanyń tabylǵan nusqalaryn júıelep, ózara salystyra zerttep, folklorlyq shyǵarmanyń sıýjeti men janrlyq belgileri týraly tolyq kórinis beretin mátindi tańdap oqyrmanǵa usyný. Kerek bolǵan jaǵdaıda birneshe varıanttary jarııalanady.
Árbir tom qosymshalarmen tolyǵyp otyrady. Qosymshalarda eń aldymen, tomǵa engen nusqalardyń túsiniktemeleri jáne olardyń varıanttary jóninde tolyq málimet beriledi. Sondaı-aq buǵan sózdik, jer-sý ataýlary, mátinderde kezdesetin tarıhı tulǵalar men dinı esimderge arnalǵan túsinikter kiredi. Eń sońynda dastannyń jınaýshylary men onyń jyrlaýshylary týraly derekter jáne aǵylshyn, orys tilderindegi rezıýme jazylyp, paıdalanylǵan ádebıetterdiń tizimi kórsetiledi.
«Babalar sózi» atty serııanyń on besinshi tomy aldyńǵy 10-14-tomdary tárizdi dinı dastandardy qamtıdy. Olar-kólemdi, oqıǵasy shytyrman «Qıssa Salsal» men «Áziret Álıdiń soǵysy» jáne «Qıssa Ábýshahma», «Hıkaıa Ábýshahyma» atty dastandar.
Dinı dastandar ótken ǵasyrlarda halyqtyń rýhanı azyǵy retinde uly mindet atqarǵany belgili. Din taqyrybyndaǵy shyǵarmalar HIH ǵasyrdyń ekinshi jartysynda júıeli túrde arab árpinde myńdaǵan danamen kitap bolyp basyldy. Mysaly, «Qıssa Salsal» dastany toǵyz márte baspa júzin kórgen. Tórt basylymnyń jalpy taralymy-23200 dana.
Myńdaǵan danamen jarııalanǵan dinı dastandar el arasyna tarap, yqpalyn onan saıyn kúsheıtti. Kitap bolyp shyqqan shyǵarmalarmen birge, jarııalanbaǵan, ár túrli muraǵattarda, qorlarda saqtalyp, bizge qoljazba kúıinde jetken dastandar da az emes. Solardyń ishinde tomǵa usynylyp otyrǵan HIH ǵasyrdyń aıaǵynda hatqa túsken «Áziret Álıdiń soǵysy» men «Qıssa Ábýshahma» jáne HH ǵasyrdyń basynda jazylyp alynǵan «Hıkaıa Ábýshahyma» dastandary.
Tomdy daıyndaý barysynda HIH ǵasyrda arab árpinde jazylǵan qoljazba men Qazan tóńkerisine deıin kitap bolyp shyqqan dúnıelerdi durys oqý úshin mátinderge muqııat taldaýlar men saraptaý jumystary júrgizildi. Túpnusqada qate jazylǵan sózder qazaq tiliniń jalpyǵa ortaq jazý normalaryna jáne kontekske sáıkes ózgertilip otyrdy, al keıbir shýmaqtarda jekelegen sózder men jalǵaýlyqtar túsip qalǵan jaǵdaıda qajetti sózder tik jaqshaǵa alynyp berildi.
Tomǵa engizilip otyrǵan «Qıssa Salsal» dastany 1909 jylǵy kitaptan, al «Áziret Álıdiń soǵysy», «Qıssa Ábýshahma» men «Hıkaıa Ábýshahyma» M.O.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń Qoljazba ortalyǵynda saqtaýly turǵan qoljazbalardan esh ózgertýsiz daıyndaldy.
Tomnyń kólemi-21,5 b.t.
16-tom. Dinı dastandar
QURASTYRÝShYLARDAN
M.O.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýty «Babalar sózi» atty kóp tomdyq basylymdy daıyndap, jarııalaý jumysyn jalǵastyrýda.
«Babalar sózi» serııasynyń tomdary janr boıynsha toptastyrylady. Serııanyń alǵashqy toǵyz tomy hıkaıalyq dastandardy qamtydy. Onynshy tomnan bastap dinı dastandar jarııalanyp keledi. On altynshy tom dinı dastandar tizbeginiń sońǵysy. Demek, bular jeti tomdy quraıdy. Biraq bul tomdarda jarııalanǵan shyǵarmalarmen dinı dastandar túgel qamtyldy deýge bolmaıdy. Bizdiń paıymdaýymyzsha, keıinirek osy ispettes shyǵarmalardy qamtıtyn taǵy bir-eki tom daıyndalyp, baspaǵa usynylady.
On altynshy tomǵa irili-usaqty on jeti dastan enip otyr. Olar: «Qıssa Seıitbattal»,«Qıssa Naýsharýan»,«Júhúdtiń balasy paıǵambarǵa ǵashyq bolǵany»,«Qıssa Kódek balanyń hıkaıaty», «Qıssa Gúljámıla qyzdyń hıkaıasy», «Dıýana sheıh Burqy», «Qoja Bahaýıdın haziretiniń qıssasy»,«Qıssa haziret Álıdiń Sarańbaıdy jolǵa salǵany», «Qıssa haziret Álı razy Alla anhýdyń shah Barbarǵa qul bolyp satylǵany», «Haziret Álıdiń Janádil shaharynda tóbeleskeni»,«Qıssa hazireti Ospan razy Alla anhýdyń qonaqqa shaqyrǵany», «Qıssa Sádýaqas», «Qıssa Tamımder», «Qıssa Úhúd»,«Qıssa Bádir», «Qıssa Zeınep pen Zaıdtyń ýaqıǵasy» «Qıssa Málikajdar».
Bul shyǵarmalardyń taqyryptary men sıýjetteri san alýan. Bireýleri ómirde naqty bolǵan tarıhı oqıǵalardy baıandasa, endi bireýleri el arasynda taraǵan dinı ańyz, áńgimelerge negizdelgen, al taǵy bireýlerinde kóne mıftik, ertegilik motıvter men hıkaıalyq sıýjetter keńinen paıdalanylǵan.
Mysaly, «Qıssa Úhúd», «Qıssa Bádir» dastandarynda hıjranyń 3-5-jyldary aralyǵynda ıslam tarıhynda eleýli oryn alǵan oqıǵalar baıandalady. Jyrlaýshylar tarıhta bolǵan jaıttardy sol qalpynda sıpattap ótkendigin kóremiz. «Qıssa Seıitbattal» kóne «qaharmandyq úılený» sıýjetine, al «Naýsharýan» dastany ana erki dáýirinde paıda bolǵan «kúıeý tańdaý» sıýjetine negizdelgen. Tomǵa engen birneshe shyǵarmalarda esimderi tarıhtan belgili sopylardyń ónegeli, úlgili is-áreketteri dáripteledi. Mysaly, «Dıýana sheıh Burqy» dastanynyń keıipkeri Burqy búkil adamzattyń qamyn jegen taza nıetti adam. «Qıssa Kódek balanyń hıkaıaty» men «Júhúdtiń balasy paıǵambarǵa ǵashyq bolǵany» atty dastandarda «Paıǵambar týraly derek Taýratta berilgen» degen ańyz kórkem baıandalǵan. Al «Qıssa Tamımder», «Qıssa Sádýaqas», «Qıssa haziret Álı razy Alla anhýdyń shah Barbarǵa qul bolyp satylǵany», «Haziret Álıdiń Janádil shaharynda tóbeleskeni», «Málikajdar» atty shyǵarmalar ádiletti halıfalardyń biri, paıǵambardyń kúıeý balasy haziret Álıge arnalǵan. Munda Álı tek batyr, alyp kúsh ıesi, ıslam dinin taratýshy, ornyqtyrýshy retinde ǵana emes, ol balalaryn jan-tánimen súıetin adal áke, jarlylarǵa qamqorshy retinde beınelenedi. Atalǵan dastandarda kóptegen ertegilik motıvter sheber paıdalanylǵan.
Bul tom basqalary sekildi qosymshalarmen qamtyldy. Qosymshalarda eń aldymen, tomǵa engen nusqalardyń túsiniktemeleri jáne olardyń varıanttary jóninde málimet berildi. Sondaı-aq buǵan sózdik, jer-sý ataýlary, mátinderde kezdesetin tarıhı tulǵalar men dinı esimderge arnalǵan túsinikter kirdi. Eń sońynda dastannyń jınaýshylary men onyń jyrlaýshylary týraly derekter jáne aǵylshyn, orys tilderindegi rezıýme jazylyp, paıdalanylǵan ádebıetterdiń tizimi kórsetildi.
HIH ǵasyrdyń aıaǵy, HH ǵasyrdyń basynda arab árpinde jaryq kórgen kitaptardan esh ózgertýsiz daıyndalyp, tomǵa usynylyp otyrǵan bul mátinder Qazan tóńkerisinen keıin tuńǵysh ret jaryq kórip otyr.
Tomnyń kólemi-20,5 b.t.
17-tom. Ǵashyqtyq dastandar
QURASTYRÝShYDAN
M.O.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýty memlekettik «Mádenı mura» baǵdarlamasy sheńberinde jarııalanatyn «Babalar sózi» atty júztomdyq basylymdy daıyndap, jarııalaý jumysyn jalǵastyrýda.
Osy kúnge deıin serııanyń on alty tomy daıyndalyp jaryq kórdi. Olardyń toǵyz tomy hıkaıalyq dastandardy, jeti tomy dinı taqyryptaǵy shyǵarmalardy qamtydy. 17-tomnan ǵashyqtyq dastandar jarııalanady. Olar alty tom bolady dep josparlanýda.
«Babalar sózi» serııasynyń 17-tomyna úsh ǵashyqtyq dastan enip otyr: «Bozjigit», «Seıpilmálik», «Qıssa Seıpilmálik shahzada-Bádiǵuljamal perizat».
Bulardyń mazmunyn eki jastyń mahabbaty, olardyń ǵashyqtyq ańsary úshin kúresi, sol jolda kórgen kedergi-qıyndyqtary quraıdy. Bul taqyryp halqymyzdyń klassıkalyq ǵashyqtyq epostarynda da baıandalady. Olarda otbasylyq qarym-qatynastar men mahabbat máselesi janr tabıǵatyna, zamanyna sáıkes jyrlanyp keldi. Keıinirek týǵan ǵashyqtyq dastandarda ol taqyryp basqasha túsindiriledi. Ǵashyqtyq dastandardyń keıipkerleri ata-anasy quda túsip, erterekte aıttyryp qoıǵan qyzdy emes, ózi tańdaǵan, ózi súıip unatqan qyzdy izdep, sonymen qosylýdy arman etedi.
«Bozjigit» dastany el arasynda keń taralǵan, erte zamandardan beri tanymal jyrlardyń qataryna jatady. Ol eń alǵash 1870 jyly V.V.Radlovtyń «Obraztsy narodnoı lıteratýry tıýrkskıh plemen, jıvýşıh v ıÝjnoı Sıbırı ı Djýngarskoı stepı» atty eńbeginiń úshinshi tomynda jarııalandy degen pikir qalyptasqan, biraq mátin odan kóp buryn baspa betin kórgeni dáleldenip otyr.
«Seıpilmálik» dastany-qazaq sóz óneri úlgileriniń ishinde eń birinshi bolyp baspa betin kórgen shyǵarma, ol 1807 jyly Qazandaǵy Ýnıversıtet baspahanasynan arab árpinde jaryq kórgen. Tomǵa dastannyń eki nusqasy berilip otyr, bireýi V.V.Radlov 1870 jyly jarııalaǵan nusqa, ekinshisi 1882 jyldan bastap birneshe márte baspa betin kórgen mátin. Eki nusqanyń oqıǵasy bir, mazmuny óte jaqyn bolǵanyna qaramastan eki nusqa da ózindik tildik erekshelikterimen ózgeshelenedi, ıaǵnı ár nusqanyń jyrshysy belgili sıýjetti ózinshe jyrlap damytqan.
Oqyrmanǵa usynylyp otyrǵan bul tom «Babalar sózi» serııasynyń negizgi prıntsıpterine sáıkes daıyndaldy. Jınaq alty tom bolady dep josparlanyp otyrǵan ǵashyqtyq dastandardyń alǵashqysy bolǵandyqtan, buǵan sol tomdarda jarııalanatyn shyǵarmalardyń janrlyq erekshelikterin sıpattaıtyn kirispe maqala jazyldy jáne ǵylymı qosymshalarmen tolyqtyryldy. Ǵylymı qosymshalar tomǵa engen mátinderge jazylǵan túsiniktemelerdi jáne olardyń tabylǵan varıanttary jóninde málimetterdi qamtıdy. Sondaı-aq buǵan sózdik, jer-sý ataýlary, mátinderde kezdesetin tarıhı tulǵalar men dinı esimderge arnalǵan túsinikter, dastannyń jınaýshylary men onyń jyrlaýshylary týraly derekter, paıdalanylǵan ádebıetter tizimi, orys jáne aǵylshyn tilderinde jazylǵan túıin kiredi.
Tomǵa engen mátinder Qazan tóńkerisine deıin jaryq kórgen basylymdardan esh ózgertýsiz daıyndaldy.
Tomnyń kólemi- 23 b.t.
18-tom. Ǵashyqtyq dastandar
QURASTYRÝShYLARDAN
M.O.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýty Memlekettik «Mádenı mura» baǵdarlamasy sheńberinde jarııalanatyn «Babalar sózi» atty júz tomdyq basylymdy daıyndap, jarııalaý jumysyn jalǵastyrýda.
Serııanyń 18-tomy ǵashyqtyq (romandyq) dastandarǵa arnalǵan. Olar: «Qıssa haziret Júsip aláıhıssalam ılán Zylıhanyń máselesi», «Qıssa Sherızat-Kúlshat», «Qıssa Dandan», «Qıssa Zııada, Shahmurat».
Bul dastandardyń taqyryptary bir bolǵanymen, sıýjetteri san alýan. Mysaly, «Qıssa haziret Júsip aláıhıssalam ılán Zylıhanyń máselesi» dastanyna arqaý bolǵan sıýjet ejelgi mıfterden, Taýrat pen Injil, Qurannan alynǵan. Ol shyǵys pen batys ádebıetine birdeı, keń taraǵan álemdik sıýjetterdiń qataryna jatady. Osy taqyrypqa arnalǵan shyǵarmalarda jaqsylyqtyń máńgi kúshi týraly oılar, jazanyń bolmaı qoımaıtyndyǵy týraly jáne sońynda zulymdyqtyń jeńilisimen aıaqtalatyny jaıynda, minez-qulyqtyń áleýmettik máni týraly beınelengen.
«Qıssa Sherızat-Kúlshat» dastany orta ǵasyrlyq parsy hıkaıasynyń jelisimen jyrlanyp, qazaq arasyna keń taraǵan. Qazirgi kezde osy sıýjetke negizdelgen, bir-birinen bólek, ataýlary ár túrli bolyp keletin, folklor jáne jazba ádebıet túrinde jyrlanǵan, jazylǵan alty shyǵarma málim bolyp otyr.
Bulardy dúnıege ákelgen, ózinshe jyrlap, halyq arasyna taratqandar-M.J.Kópeev, Á.Naımanbaev, N.Nysanbaıuly, E.Qunanbaev, K.Álimbetov t.b. Osy tomǵa halyqtyq varıantyn usynyp otyrmyz.
«Qıssa Dandan» jáne «Qıssa Zııada, Shahmurat» shyǵystyń ǵashyqtyq dastandarynyń klassıkalyq úlgisi boıynsha qurylǵan. Onda ǵashyqtyq dastandar poetıkasyna tán motıvter saqtalǵan: syrttaı ǵashyq bolý, qaterli saparǵa shyǵý, barlyq qıyndyqtardy jeńip, aqyry súıgenimen kezdesý t.b. «Qıssa Zııada, Shahmurat» dastanynyń bir ereksheligi-eki jigit pen eki qyzdyń, ıaǵnı qos jup arasyndaǵy mahabbattyń jyrlanýy. Munda ol kóbine ertegilik-tańǵajaıyp sıpatta sýretteledi.
«Qıssa Dandan» men «Qıssa Sherızat-Kúlshat» dastandary kırıll árpinde alǵash basylyp otyr. Al «Qıssa haziret Júsip aláıhıssalam ılán Zylıhanyń máselesi» dastany 1976 jáne 1994 jyldary, «Qıssa Zııada, Shahmurat» dastany 1986 jáne 1995 jyldary folklorlyq jınaqtarda biraz túzetýlermen redaktsııalanyp jarııalandy.
«Babalar sózi» serııasy-ǵylymı basylym. Onyń basylý prıntsıpterine sáıkes bul tom ǵylymı qosymshalarmen tolyqtyryldy. Munda tomǵa engen mátinderge jazylǵan túsiniktemeler jáne olardyń tabylǵan varıanttary jóninde málimetter qamtyldy. Sondaı-aq buǵan sózdik, jer-sý ataýlary, mátinderde kezdesetin tarıhı tulǵalar men dinı esimderge arnalǵan túsinikter, dastannyń jınaýshylary men onyń jyrlaýshylary týraly derekter, paıdalanylǵan ádebıetter tizimi, orys jáne aǵylshyn tilderinde jazylǵan túıin kirdi.
Tomdy daıyndaý barysynda HIH ǵasyrda arab árpinde jazylǵan qoljazbalar men Qazan tóńkerisine deıin kitap bolyp shyqqan dúnıelerdi durys taný úshin mátinderge muqııat taldaýlar men saraptaý jumystary júrgizildi. Túpnusqada qate jazylǵan sózder qazaq tiliniń jalpyǵa ortaq jazý normalaryna jáne kontekske sáıkes túzetilip otyrdy, al keıbir shýmaqtarda jekelegen sózder men jalǵaýlar túsip qalǵan jaǵdaıda qajetti sózder jaqshaǵa alynyp berildi.
Tomǵa engen mátinder 1917 jylǵa deıin jaryq kórgen basylymdar men qoljazbadan esh ózgertýsiz daıyndaldy.
Tomnyń kólemi- 23,5 b.t.
19-tom. Ǵashyqtyq dastandar
QURASTYRÝShYLARDAN
M.O.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýty memlekettik «Mádenı mura» baǵdarlamasy sheńberinde jarııalanatyn «Babalar sózi» atty júz tomdyq basylymdy daıyndap, jarııalaý jumysyn jalǵastyrýda.
«Babalar sózi» atty serııanyń on toǵyzynshy tomy halqymyzdyń ǵasyrlar boıynda jaratqan epıkalyq muralarynyń bir salasy-ǵashyqtyq dastandarǵa arnalǵan.
Tomǵa fabýlalyq tórkini shyǵystan kelse de, qazaq halqyna keń taraǵan, óziniń tól týyndysyndaı etene jaqyn bolyp ketken «Qıssa Láıli-Májnún», «Qıssa Tahır-Zúhra» dastandary men jergilikti folklorlyq sıýjetke qurylǵan «Bozamannyń qıssasy» engizilip otyr.
Alǵashqy eki dastanda birin-biri súıgen jastardyń bas erkindigi jolyndaǵy ozbyrlyq-zulymdyqqa qarsy kúresi men mahabbat tragedııasy jyrlanady. «Bozamannyń qıssasy» dastanynda súıispenshilik taqyryby qııal-ǵajaıyp sıpatta, dástúrli epos pen shyǵys dastanynyń poetıkasy ushtastyryla jyrlanǵan.
Kitap «Babalar sózi» serııasynyń qaǵıdalaryna sáıkes daıyndalyp, ǵylymı qosymshalarmen tolyqtyryldy. Ǵylymı qosymshalar tomǵa engen mátinderge jazylǵan túsiniktemelerdi jáne jarııalanyp otyrǵan nusqalardyń varıanttary, kóshirmeleri jóninde málimetterdi qamtydy. Sondaı-aq buǵan sózdik, jer-sý ataýlary, mátinderde kezdesetin tarıhı tulǵalar men dinı esimderge arnalǵan túsinikter, dastannyń jınaýshylary men onyń jyrlaýshylary týraly derekter, paıdalanylǵan ádebıetter tizimi, orys jáne aǵylshyn tilderinde jazylǵan túıin kirdi.
6 ǴAShYQTYQ DASTANDAR
Tomdy daıyndaý barysynda Qazan tóńkerisine deıin arab árpinde basylǵan kitaptar men arab, latyn árpindegi qoljazbalardy durys taný úshin mátinderge muqııat taldaýlar men saraptaý jumystary júrgizildi. Túpnusqada qate jazylǵan sózder qazaq tiliniń jalpyǵa ortaq jazý normalaryna jáne kontekske sáıkes túzetilip otyrdy, al keıbir shýmaqtarda jekelegen sózder men jalǵaýlar túsip qalǵan jaǵdaıda qajetti sózder jaqshaǵa alynyp berildi.
Tomǵa enip otyrǵan «Qıssa Láıli-Májnún» men «Bozamannyń qıssasy» buryn esh jerde jarııalanbaǵan, bizge qoljazba kúıinde jetip otyr. Birinshi dastannyń jazbasy QR Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń Ortalyq ǵylymı kitaphanasynda [2001-shıfrly býma], ekinshisi M.O.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń Qoljazba ortalyǵynda [105-shıfrly býma] saqtaýly.
Al «Qıssa Tahır-Zúhra» Qazan tóńkerisine deıin birneshe márte baspa betin kórgen. Sondaı-aq Keńes dáýirinde kópshilikke arnalǵan jınaqta biraz túzetýlermen eki ret jarııalanǵan.
Tomǵa usynylyp otyrǵan mátinder túpnusqalarynan esh ózgertýsiz daıyndaldy.
Tomnyń kólemi-20,5 b.t.
QURASTYRÝShYLARDAN
M.O.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýty Memlekettik «Mádenı mura» baǵdarlamasy sheńberinde jarııalanatyn «Babalar sózi» atty júz tomdyq basylymdy daıyndap, jarııalaý jumysyn jalǵastyrýda.
Atalǵan basylymnyń basty maqsaty-halyqtyń rýhanı murasyn sol kúıinde ózine qaıtarý, ıaǵnı qolda bar folklorlyq materıaldardy túgel jaryqqa shyǵarý.
Oqyrmanǵa usynylyp otyrǵan atalmysh serııanyń jıyrmasynshy tomy, aldyńǵy 17, 18, 19-tomdary sııaqty ǵashyqtyq dastandardy qamtydy, olar-«Qıssa Jıhanshah Tamýzshahuǵyly», «Qıssa qoja Ǵaffan», «Nuǵyman-Naǵımannyń qıssasy», «Qıssa Bahram».
Bul shyǵarmalar Shyǵys ádebıetinen aýysqan ańyz, áńgime, ertegilerdiń izimen klassıkalyq dastan poetıkasyna sáıkes jyrlanǵan. Munda bir-birine ǵashyq bolǵan eki jastyń mahabbaty dáriptelip jyrlanady, olardyń ańsary úshin kúresip, sol jolda kórgen san qıly kedergi-qıyndyqtardy jeńip qosylǵany baıandalady.
Tomdy daıyndaý barysynda arab árpinde jazylǵan qoljazbalar men Qazan tóńkerisine deıin kitap bolyp shyqqan dúnıelerdi durys oqý úshin mátinderge muqııat taldaýlar men saraptaý jumystary júrgizildi. Túpnusqada qate jazylǵan sózder qazaq tiliniń jalpyǵa ortaq jazý normalaryna jáne kontekske sáıkes ózgertilip otyrdy, al keıbir shýmaqtarda jekelegen sózder men jalǵaýlyqtar túsip qalǵan jaǵdaıda qajetti sózder tik jaqshaǵa alynyp berildi.
«Babalar sózi» serııasynyń qaǵıdalaryna sáıkes tom ǵylymı qosymshalarmen tolyqtyryldy. Oǵan tomǵa engen nusqalarǵa jazylǵan túsiniktemeler, sondaı-aq sózdik, jer-sý ataýlary, mátinderde kezdesetin tarıhı tulǵalar men dinı esimderge arnalǵan túsinikter, dastandardyń jınaýshylary men jyrlaýshylary týraly derekter jáne aǵylshyn, orys tilderinde jazylǵan rezıýme kirdi, paıdalanylǵan ádebıetterdiń tizimi kórsetildi.
Tomǵa engizilip otyrǵan «Qıssa Jıhanshah Tamýzshahuǵyly» 1897 jylǵy basylymnan, «Qıssa qoja Ǵaffan» 1880 jylǵy, «Qıssa Bahram» 1908 jylǵy basylymnan alynyp daıyndaldy. Al «Nuǵyman-Naǵımannyń qıssasy» Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń qoljazba qorynda saqtaýly turǵan jazbadan esh ózgertýsiz daıyndaldy. Arab árpimen jazylǵan mátinderdi kırıll árpine túsirgender: Aqan A., Sadyqova N. «Qıssa Bahram» 1995 jyly «Batyrlyq dastandar» atty jınaqta biraz redaktsııaǵa ushyrap jarııalanǵan, tomǵa kirgen basqa mátinder alǵash ret jarııalanyp otyr.
Tomnyń kólemi-21 b.t.
21-tom. Ǵashyqtyq dastandar
Q URASTYRÝShYLARDAN
M.O.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýty memlekettik «Mádenı mura» baǵdarlamasy sheńberinde jarııalanatyn «Babalar sózi» atty júztomdyq basylymdy daıyndap, jarııalaý jumysyn jalǵastyrýda.
«Babalar sózi» serııasy-ǵylymı basylym. Onyń negizgi prıntsıpi-shyǵarmanyń tabylǵan nusqalaryn júıelep, ózara salystyra zerttep, folklorlyq shyǵarmanyń sıýjeti men janrlyq belgileri týraly tolyq kórinis beretin mátindi túpnusqadan esh ózgertýsiz daıyndap, oqyrmanǵa usyný. Kerek bolǵan jaǵdaıda birneshe varıanttary jarııalanady.
Atalmysh serııanyń jıyrma birinshi tomy ǵashyqtyq dastandardy qamtıdy, olar: «Jaskeleń», «Gúlnár qyz», «Málikrıan, Rabıǵulmúlik, qyz Jámıla», «Ámirzada», «Qıssa shahızada», «Asylbek pen Gúljıhannyń qıssasy».
Bul shyǵarmalardyń negizgi taqyryby adal, shyn mahabbatty dáriptep jyrlaý bolǵanymen olardyń túp-tórkini ár túrli, sıýjetteri san alýan. Mysaly, jergilikti sıýjetke negizdelgen «Jaskeleń» dastanynda birneshe arhaıkalyq motıvter qamtylǵan. Al «Gúlnár qyz», «Málikrıan, Rabıǵulmúlik, qyz Jámıla», «Ámirzada», «Qıssa shahızada», «Asylbek pen Gúljıhannyń qıssasy» atty dastandar bastaýyn shyǵys halyqtarynyń folklory men ádebıetinen alǵan. Dálirek aıtqanda olarǵa arqaý bolǵan sıýjetter «Totynama», «Myń bir tún» jınaqtarynda kezdesedi.
Bul shyǵarmalardyń tili men sóz túzý máneri dastandyq epostyń kitabı úlgilerinen góri aýyzsha jyrlanǵan úlgilerine jaqyn. Munda arab, parsy sózderi kóp kezdespedi. Sonymen qatar baıyrǵy jalpytúrkilik sózder men grammatıkalyq formalar, kóne jáne jergilikti [dıalekt] qazaq sózderi, al Reseı qazaqtarynan kelip túsken mátinde birneshe orys sózderi kezdesedi.
Oqyrmanǵa usynylyp otyrǵan bul tom «Babalar sózi» serııasyn daıyndaý prıntsıpterine sáıkes qurastyrylyp ázirlendi. Tom ǵylymı qosymshalarmen tolyqtyryldy. Onda tomǵa engen mátinderge jazylǵan túsiniktemeler jáne olardyń tabylǵan varıanttary jóninde málimetter qamtyldy. Sondaı-aq sózdik, jer-sý ataýlary, mátinderde kezdesetin tarıhı tulǵalar men dinı esimderge arnalǵan túsinikter, dastannyń jınaýshylary men onyń jyrlaýshylary týraly derekter, paıdalanylǵan ádebıetter tizimi, orys jáne aǵylshyn tilderinde jazylǵan túıin kirdi.
Tomdy daıyndaý barysynda arab, kırıll árpinde jazylǵan qoljazbalardy durys taný úshin mátinderge muqııat taldaýlar men saraptaý jumystary júrgizildi. Túpnusqada qate jazylǵan sózder qazaq tiliniń jazý normalaryna jáne kontekske sáıkes túzetilip otyrdy, al keıbir shýmaqtarda jekelegen sózder men jalǵaýlyqtar túsip qalǵan jaǵdaıda qajetti sózder tik jaqshaǵa alynyp berildi.
«Asylbek pen Gúljıhannyń qıssasy» 1990 jyly «Jazýshy» baspasynan shyqqan folklorlyq jınaqta jarııalanǵan, tomǵa enip otyrǵan basqa dastandar alǵash ret jarııalanyp otyr.
Kúlli mátinder QR Bilim jáne Ǵylym mınıstrligi Ortalyq Ǵylymı kitaphanasy men M.O.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń Qoljazba ortalyǵynda saqtaýly turǵan qoljazbalardan esh ózgertýsiz daıyndalyp oqyrmanǵa usynylyp otyr.
22-tom. Ǵashyqtyq dastandar
Q URASTYRÝShYLARDAN
M.O.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýty memlekettik «Mádenı mura» baǵdarlamasy sheńberinde jarııalanatyn «Babalar sózi» atty Júz tomdyq basylymdy daıyndap, jarııalaý jumysyn jalǵastyrýda.
Atalǵan basylymnyń basty maqsaty-halyqtyń rýhanı mol murasyn sol kúıinde ózine qaıtarý, ıaǵnı qolda bar folklorlyq materıaldardy túgel jaryqqa shyǵaryp, olardy ǵylymı aınalymǵa engizý, qalyq jurtshylyqqa usyný. Bul basylym búgingi oqyrman men ǵylymǵa ǵana emes, keleshek urpaqtyń ejelgi mádenıetimizdi bilýine, úırenýine, ıgerýine jáne zertteýine negiz bolýdy kózdeıdi.
Búgingi tańda Júz tomdyq serııanyń 21 tomy jaryq kórip úlgerdi, sonyń ishinde: toǵyz tom hıkaıalyq, jeti tom dinı taqyryptaǵy jáne bes tom ǵashyqtyq dastandar.
Oqyrmanǵa usynylyp otyrǵan serııanyń kelesi 22-tomynda da ǵashyqtyq dastandar qamtylyp otyr, olar: «Nazymbek pen Kúlshe qyzdyń zary», «Esim-Zylıqa», «Qarǵa batyr», «Talaıly qul men Áıim qyz», «Maqpal-Segiz oqıǵasy» (Qazan nusqasy), «Maqpal-Segiz», «Jan Segiz», «Maqpal-Segiz aıtysy» (M.Qusnıuly nusqasy), «Jetim Márııam», «Aqbópe-Saýytbek». Bul-ǵashyqtyq dastandarǵa arnalǵan sońǵy tom.
Dastandarda eki jastyń adal mahabbaty, olardyń oı-sezimi, ańsaǵan armany, ózi súıip tańdaǵan jaryna qosylýy úshin kúresi, is-áreketi baıandalady.
Tomǵa engen «Nazymbek pen Kúlshe qyzdyń zary» atty dastan dástúrli folklorlyq sıýjetke negizdelgen, jáne onda kóne motıv, saryndar paıdalanylǵan, qalǵan shyǵarmalar ómirde bolǵan oqıǵalardyń izimen jyrlanǵan. Munda oqıǵanyń ótken jeri, keıipkerlerdiń eli, shyqqan rýy kórsetilip, basqa da derekti málimetter beriledi. Bul dastandar shynaıy, ómirde bolǵan naqty faktilerge negizdelgen, sıýjeti qyzyqty hám nanymdy, jelisi tartymdy, keıipkerlerdiń jan dúnıesin, eki jastyń oı-sezimin ádemi kórsetken, sol kezdegi qoǵamnyń áleýmettik jaǵdaıynan, jalpy halqymyzdyń HІH ǵasyrdyń aıaǵy men HH ǵasyrdyń basyndaǵy ómirinen, tirshiliginen dáleldi, senimdi kórinis beretin shyǵarmalar.
Aldyńǵylary sııaqty, bul tom «Babalar sózi» serııasynyń daıyndaý qaǵıdalaryna sáıkes ázirlendi, ıaǵnı ǵylymı qosymshalarmen tolyqtyryldy, al jarııalanyp otyrǵan mátinder túpnusqalarynan esh ózgertýsiz alyndy.
Tomdy daıyndaý barysynda arab, latyn, kırıll áripterinde jazylǵan qoljazbalardy durys taný úshin mátinderge muqııat taldaýlar men saraptaý jumystary júrgizildi. Túpnusqada qate jazylǵan sózder qazaq tiliniń jalpyǵa ortaq jazý normalaryna jáne kontekske sáıkes túzetilip otyrdy, al keıbir shýmaqtarda jekelegen sózder men jalǵaýlyqtar túsip qalǵan jaǵdaıda qajetti sózder jaqshaǵa alynyp berildi.
Tomǵa engen shyǵarmalardan «Talaıly qul men Áıim qyz» jáne «Maqpal-Segiz» dastandary buryn baspa betin kórgen, qalǵan dastandar birinshi ret jarııalanyp otyr. Baspaǵa usynylyp otyrǵan kúlli mátinder qoljazbalyq túpnusqalarynan daıyndaldy.
Tomnyń kólemi-19 b.t.
23-tom. Qytaıdaǵy qazaq folklory. Hıkaıalyq dastandar
Q URASTYRÝShYLARDAN
M.O.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýty memlekettik «Mádenı mura» baǵdarlamasy sheńberinde jarııalanatyn «Babalar sózi» atty júz tomdyq basylymdy daıyndap, jarııalaý jumysyn jalǵastyrýda.
Serııanyń jaryq kórgen jıyrma eki tomy folklorymyzdyń baı, mańyzdy salasy-dastandyq eposqa arnaldy. Atap aıtqanda osy kúnge deıin hıkaıalyq dastandardyń segiz tomy, dinı dastandardyń jeti tomy, ǵashyqtyq dastandardyń alty tomy daıyndalyp, baspa betin kórip, oqyrman qaýymnyń tarapynan jyly qabyldandy. Árıne, dastandyq epos jarııalanǵan úlgilermen shektelmeıdi. Qoljazba qorlarynda saqtaýly turǵan mátinder jınaqtalyp, daıyndalýda. Olar keıinirek baspaǵa usynylady.
Oqyrman nazaryna usynylyp otyrǵan atalmysh serııanyń 23-tomy Qytaıdaǵy qazaq folkloryna arnalady. Olar birneshe tom bolady dep josparlanýda. Bul tomǵa «Názigúl», «Nurden men Márııamnyń hıkaıasy», «Altyn balaq aqsuńqar», «Qamarzaman», «Ábdikerim», «Sánýar patsha», «Berdibek pen Shahızat», «Aqıyq», «Qaırańdaǵan kıt» atty hıkaıalyq dastandar endi. Atalǵan dastandardyń keıbiriniń sıýjeti shyǵystyq, ıaǵnı úndi, parsy, arab hıkaıalarynan alynsa, keıbiri jergilikti oqıǵalarǵa negizdelgen. Solardyń arasynda, sıýjetteri erteden belgili, áńgime túrinde el arasynda burynnan taralyp, aýyzsha aıtylyp júrgen, kórnekti aqyn Tańjaryq Joldyuly názıra úlgisinde qaıta jyrlaǵan nusqalar bar ekenin aıta ketýimiz kerek. Taǵy bir ereksheligi-bul mátinderde arab, parsy tilderinen engen sózdermen qosa, jergilikti sózder de jıi kezdesedi.
Mátinderdi jınap, baspaǵa daıyndaǵan-Orazanbaı Egeýbaev. Ol 1935 jyly Qytaıdyń Shyńjań ólkesi, Shaǵantoǵaı aýdany, Oıqudyq aýylynda týylǵan. Qytaıdaǵy ásire solshyldyq, «Mádenıet zor tóńkerisi» náýbetterinde 1958 jyldan bastap aýyr saıası soqqyǵa ushyraǵan. 1980 jyly túbegeıli aqtalǵan. Qytaıdyń mádenıeti men ónerine úles qosqan ǵalym, QHR folklortanýshylar qoǵamynyń múshesi. Qazirgi tańda elimizge oralyp, Qytaıdaǵy qandastarymyzdyń mádenıeti men ónerin nasıhattaýǵa ózindik úlesin qosyp júr.
«Babalar sózi» serııasynyń prıntsıpterine sáıkes atalmysh jıyrma úshinshi tom ǵylymı qosymshalarmen tolyqtyryldy. Ǵylymı qosymshalarǵa tomǵa engen mátinderge jazylǵan túsiniktemeler, sózdik, jer-sý ataýlary, mátinderde kezdesetin tarıhı tulǵalar men dinı esimderge arnalǵan túsinikter, dastannyń jınaýshylary men onyń jyrlaýshylary týraly derekter, paıdalanylǵan ádebıetter tizimi, orys jáne aǵylshyn tilderinde jazylǵan túıin kirdi.
24-tom. Qytaıdaǵy qazaq folklory. Hıkaıalyq dastandar
QURASTYRÝShYLARDAN
M.O.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýty Memlekettik «Mádenı mura» baǵdarlamasy sheńberinde jarııalanatyn «Babalar sózi» atty júz tomdyq basylymdy daıyndap, jarııalaý jumysyn jalǵastyrýda.
Oqyrman nazaryna usynylyp otyrǵan atalmysh serııanyń 24-tomy Qytaıdaǵy qazaqtardyń folkloryna arnalady. Bul tomǵa «Sultan patsha», «Aqyldy Aqym», «Aqbazarǵan», «Dastarqan», «Danııar», «Estigúl», «Jetim bala», «Qyz keremeti», «Shaımuza», «Tórt ǵadyl», «Jasartqysh bulaq», «Maımyl kelinshek» atty hıkaıalyq dastandar endi. Atalǵan dastandardyń keıbiriniń sıýjeti shyǵystyq, ıaǵnı úndi, parsy, arab hıkaıalarynan alynsa, keıbiri jergilikti oqıǵalarǵa negizdelgen. Sıýjetteri búkil shyǵys halyqtaryna belgili, áńgime túrinde el arasynda burynnan taralyp júrgen bul shyǵarmalar názıra úlgisinde dastan janrynda jyrlanǵan. Bul shyǵarmalar el aýzynan alynyp, biraz redaktsııaǵa ushyrap, Qytaıda baspa betin kórgen. Qazaqstanda alǵash jarııalanyp otyr. Taǵy bir ereksheligi-bul mátinderde arab, parsy tilderinen engen sózdermen qosa jergilikti sózder de jıi kezdesedi.
Mátinderdi jınap, baspaǵa daıyndaǵan-Orazanbaı Egeýbaev.
«Babalar sózi» serııasynyń prıntsıpterine sáıkes atalmysh jıyrma tórtinshi tom ǵylymı qosymshalarmen tolyqtyryldy. Ǵylymı qosymshalarǵa tomǵa engen mátinderge jazylǵan túsiniktemeler, sózdik, jer-sý ataýlary, mátinderde kezdesetin tarıhı tulǵalar men dinı esimderge arnalǵan túsinikter, dastannyń jınaýshylary men onyń jyrlaýshylary týraly derekter, paıdalanylǵan ádebıetter tizimi, orys jáne aǵylshyn tilderinde jazylǵan túıin kirdi.
Tomnyń kólemi-22 b.t.
25-tom. Qytaıdaǵy qazaq folklory. Ǵashyqtyq dastandar
Q URASTYRÝShYLARDAN
M.O.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýty memlekettik «Mádenı mura» baǵdarlamasy sheńberinde jarııalanatyn «Babalar sózi» atty júz tomdyq basylymdy daıyndap, jarııalaý jumysyn jalǵastyrýda.
Serııanyń jaryq kórgen jıyrma tórt tomy ulttyq folklorymyzdyń asa bir kórkem de kólemdi salasy bolyp sanalatyn dastan janryna arnaldy. Dálirek aıtqanda, búginge deıin hıkaıalyq dastandardyń on bir tomy, dinı dastandardyń jeti tomy, ǵashyqtyq dastandardyń bes tomy ázirlenip, baspa betin kórdi. Qazaq halqynyń qymbat qazynasy-folklor jınaqtarynyń joǵary deńgeıde bezendirilgen jańa basylymyn oqyrman qaýym úlken qýanyshpen qarsy aldy. Alla qalasa, dastandyq epos úlgilerin jarııalaý osymen shektelmeıdi.
OǴK jáne ÁÓI Qoljazba qorlarynda saqtalǵan kóptegen dastan mátinderi ǵylymı turǵydan saralanyp, baspaǵa ázirlený ústinde.
Kópshilik nazaryna usynylyp otyrǵan atalmysh serııanyń 25-tomy Qytaıdaǵy qazaq folklorynyń kezekti jınaǵy-ǵashyqtyq dastandarǵa arnalyp otyr. Bul tomǵa «Anar-Sáýle», «Ánýar-Kúlánda», «Sadyq-Sálıqan», «Baıyn-Júrek», «Salıqa-Sámen», «Dosan», «Nurtaza men Kúnasyl», «Olja qyz» atty ǵashyqtyq dastandar endi. Olardyń sıýjeti, negizinen, jergilikti qazaq halqynyń turmys-tirshiliginen alynǵan. Al «Ánýar-Kúlánda», «Nurtaza men Kúnasyl» sekildi shyǵarmalar shyǵystyq sıýjetterdiń izimen ıakı áserimen jyrlanǵany baıqalady. Dastandardyń mazmunynda arab, parsy folklorynyń jekelegen personajdary, uqsas epızodtar men oqıǵalardyń jáne tildik belgilerdiń jıi ushyrasýy osyǵan meńzeıdi.
Bir aıta keterligi, bul tomǵa kirgen dastandardyń birazyn sol ólkeniń týmasy, úrimjilik belgili qazaq aqyny, marqum Tańjaryq Joldyuly jyrlaǵany málim («Anar-Sáýle», «Sadyq-Sálıqan», «Ánýar-Kúlánda»). Áıtkenmen, atalǵan dastandardyń negizgi oqıǵasy burynnan halyq arasynda aıtylyp kelgendigi jáne bul shyǵarmalar buryn Qytaıdaǵy qazaq zııalylarynyń uıǵarymymen «Qazaq qıssalary», «Ǵashyqtyq jyrlar» syndy folklorlyq jınaqtarda jarııalanǵandyǵy eskerilip, «Babalar sózi» serııasynyń aıasynda jaryq kórip jatqan «Qytaıdaǵy qazaq folklorynyń» quramyna shartty túrde qosylyp otyr.
Mátinderdi jınap, baspaǵa daıyndaǵan Qytaı memleketiniń mádenıeti men ónerine úles qosqan ǵalym, jazýshy, QHR folklortanýshylar qoǵamynyń múshesi-professor Orazanbaı Egeýbaev.
«Babalar sózi» serııasynyń prıntsıpterine sáıkes, atalmysh jıyrma besinshi tom ǵylymı qosymshalarmen tolyqtyryldy. Ǵylymı qosymshalarǵa tomǵa engen mátinderge jazylǵan túsiniktemeler, sózdik, jer-sý ataýlary, mátinderde kezdesetin tarıhı tulǵalar men dinı esimderge arnalǵan túsinikter, dastannyń jınaýshylary men onyń jyrlaýshylary týraly derekter, paıdalanylǵan ádebıetter tizimi, orys jáne aǵylshyn tilderinde jazylǵan túıin kirdi.
Tomnyń kólemi-25,5 b.t.
