Babalar sózi - danalar kózi (V bólim)

60-tom. Tarıhı jyrlar

QURASTYRÝShYLARDAN

M.O.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýty Memlekettik «Mádenı mura» baǵdarlamasy aıasynda jaryq kóretin «Babalar sózi» serııasynyń júz tomdyq ǵylymı basylymyn ázirleýdi odan ári jalǵastyrady.

Serııanyń buǵan deıin jarııalanǵan elý toǵyz tomy ulttyq folklorymyzdyń asa bir kórkem de kólemdi salasy bolyp sa­nalatyn epostyq shyǵarmalarǵa arnaldy. Dálirek aıtqanda, búginge deıin hıkaıalyq dastandardyń on úsh tomy, dinı dastandardyń jeti tomy, ǵashyqtyq dastandardyń on bir tomy, tarıhı jyrlardyń jeti tomy, batyrlar jyrynyń jıyrma tomy, sondaı-aq shejirelik dastandardyń bir tomy ázirlenip, baspa betin kórdi. Bul basylymdardyń on tomy Qytaıdaǵy qazaq folkloryna arnalǵany málim. Qazaq halqynyń qymbat qazynasy-folklor jınaqtarynyń joǵary deńgeıde bezendirilgen jańa basylymyn oqyrman qaýym úlken qýanyshpen qarsy aldy. Alla qalasa, qazaq eposynyń kórkem úlgilerin jarııalaý osymen shektelmeıdi.

Oqyrman nazaryna usynylyp otyrǵan 60-tom tarıhı jyrlarǵa arnaldy.

Bul tomǵa HVІІІ ǵasyrdaǵy qazaq-jońǵar qaqtyǵystary kezinde eren erligimen kózge túsken jáne keıbireýleri Re­seı basqynshylaryna qarsy bitispes maıdanǵa bel býǵan qazaqtyń mańdaıaldy batyrlary jaıyndaǵy tarıhı jyrlar engizildi. Olar: «Baraq batyr», «Berdiqoja batyr», «Ba­zar batyr», «Jantaı batyr», «Syrym batyr», «Er Ájibaı» jyrlary. Atalǵan tarıhı jyrlar kúni búginge deıin jarııa­lanbaı keldi. Qazaq eliniń táýelsizdikke qol sozǵan, buǵaýda bulqynǵan, azattyqty armandap, er namysyn qaıraǵan bıik azamattyq sezim men erlikti tý etken osy bir halyqtyq týyn­dylar «Babalar sózi» serııasy kóleminde tuńǵysh ret tolyqtaı jaryqqa shyqpaq. Іzdestirý jumystary barysynda «Baraq batyr» jyrynyń tórt nusqasy, «Syrym batyrdyń» úsh nusqasy tabylyp, olardyń barlyǵy qazirgi áripke kóshirildi, varıant-versııalary salystyrylyp, mátindik saraptaýlar júrgizildi. Sonyń nátıjesinde «Syrym batyr» jyrynyń eki nusqasy iriktelip, baspaǵa ázirlendi. Al «Baraq batyr» jyrynyń alǵashqy eki nusqasy tabyn Baraq batyr týraly el ańyzdaryna qurylsa, úshinshisi naıman Kókjarly kókjal Baraq batyr jaıyndaǵy tarıhı sıýjetterge arnalǵany tolyqtaı dáleldendi. Bulardyń úsheýi de mátindik saraptaý­lardan soń osy tomǵa usynylyp otyr.

Tomǵa engen tarıhı jyr mátinderinde sol dáýirdegi saıası-qoǵamdyq sana men tildik erekshelikterdi aıqyn ańǵarýǵa bo­lady. Máselen, dástúrli epıkalyq baıandaýlarmen qatar jańa áleýmettik ózgerister, tarıhı jáne shynaıy derekterdiń kóbirek kezdesýi, orys, jońǵar tilindegi keıbir leksemalardyń ushyraýy osyǵan dálel. Demek, ultymyzdyń asyl muralary halqymyzben qaıta qaýyshyp jatsa, muratymyzdyń oryndalǵany.

Tom sońynda berilgen ǵylymı qosymshalarda jınaqqa en­gen tarıhı jyrlardyń mátinderine jazylǵan túsiniktemeler, mátinderde kezdesetin tarıhı tulǵalar týraly túsinikter, jer-sý ataýlaryna sıpattamalar, jyrlardy jınaýshylar men jyrlaýshylar týraly málimetter, paıdalanylǵan ádebıetter tizimi, tom týraly orys jáne aǵylshyn tilderindegi qysqasha mazmundama qamtylǵan.

Tomǵa engen mátinder M.O.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń jáne Ortalyq ǵylymı kitaphananyń qoljazbalar qorynda saqtalǵan túpnusqalar negizinde daıyn­daldy.

Tomnyń kólemi-28 b.t.

61-tom. Tarıhı jyrlar

QURASTYRÝShYLARDAN

M.O.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýty Memlekettik «Mádenı mura» baǵdarlamasy aıasynda jarııala­nyp otyrǵan «Babalar sózi» serııasynyń júz tomdyq ǵylymı basylymyn ázirleýdi odan ári jalǵastyrýda.

Serııanyń buǵan deıin jarııalanǵan alpys tomy ulttyq folklorymyzdyń asa bir kórkem de kólemdi salasy bolyp sa­nalatyn epostyq shyǵarmalarǵa arnaldy. Dálirek aıtqanda, búginge deıin hıkaıalyq dastandardyń on úsh tomy, dinı dastandardyń jeti tomy, ǵashyqtyq dastandardyń on bir tomy, tarıhı jyrlardyń segiz tomy, batyrlar jyrynyń jıyrma tomy, sondaı-aq shejirelik dastandardyń bir tomy ázirlenip, baspa betin kórdi. Bulardyń on tomy Qytaıdaǵy qazaq folklo­ryna arnalǵany málim. Qazaq halqynyń qymbat qazynasy-folklor jınaqtarynyń joǵary deńgeıde bezendirilgen jańa basylymyn oqyrman qaýym úlken qýanyshpen qarsy aldy. Qazaq eposynyń kórkem úlgilerin jarııalaý osymen shektelmeıdi.

Oqyrman nazaryna usynylyp otyrǵan 61-tom tarıhı jyrlarǵa arnaldy.

Tomǵa XVII-XVIII ǵasyrlardaǵy jońǵar basqynshylyǵyna qarsy qazaq halqynyń ult-azattyq qozǵalysyna baılanysty týǵan halyq ańyzdaryn sıýjettik arqaý etken birqatar tarıhı jyrlar enip otyr.

Olar: «Japal batyr men Tańsheber qyz», «Shaqshaquly er Jánibek», «Er Ájibaı», «Arqalyq batyr» jyrlary. Bul shyǵarmalar el qorǵaý taqyrybyna arnalǵanymen, sıýjettik, mekendik, mezgildik turǵydan alǵanda árqaısysynyń ózindik erekshelikteri mol, keıipkerleri de árqıly. Máselen, «Japal ba­tyr men Tańsheber qyz» eposynyń sıýjeti basty keıipkerlerdiń biri-ataqty Esim han zamanyndaǵy XVII ǵasyr oqıǵalaryn ba­ıandasa, «Shaqshaquly er Jánibek», «Er Ájibaı» shyǵarmalary XVIII ǵasyrdyń orta shenindegi tarıhı oqıǵalardy sóz et­ken. Al «Arqalyq batyr» jyrynyń sıýjettik fabýlasy Al­taı qazaqtarynyń aımaq bastyǵy Áji tóre Kógedaıuly men uranqaı-dúrbit halyqtarynyń bıleýshisi Ejen hannyń jergilikti elge kórsetken zorlyq-zombylyqtaryna qarsy shyqqan Arqalyq batyrmen aradaǵy qaqtyǵystarǵa qurylǵan. «Japal batyr men Tańsheber qyz» jyrynyń el aýzyndaǵy nusqalaryn jınap, alǵash poemaǵa aınaldyrǵan halyq aqyny Shákir Ábenov. Atalmysh shyǵarmany odan ári damyta, jańǵyrta jyrlaýshy-táshkenttik qart aqyn Ábdilla Tutqyshuly. Sońǵy nusqada tarıhı jyrdyń epıkalyq qýaty barynsha kúsheıip, shyǵarmanyń folklorlyq sıpaty aıqyndala túsken. Tarıhı eposta batyrlyq, erlik motıvterimen qatar, mahabbat, ǵashyqtyq, dostyq, danalyq saryndaryna da mol oryn berilgen.

Jánibek batyr esimine baılanysty úsh jyr nusqasy saqtalǵan. Olardyń árqaısysy bir-birine múlde uqsamaıtyn jeke tulǵalardyń ómiri men almaǵaıyp zamanda eli men jerin qorǵaýda jasaǵan eren erliginen syr shertedi.

Solardyń biri-«Er Jánibek» jyry Qytaıdaǵy otandasta­rymyz arasynda keń taraǵan. Bul tarıhı jyrdyń keıipkeri-Altaı taýyn mekendeıtin abaq-kereı rýynan shyqqan belgili batyr, bı Jánibek bolsa, ekinshi bir eposta XVI ǵasyr basynda Qazaq memleketin bıleýshi-Jánibek han beınesi somdalǵan. Jyr «Babalar sózi» serııasynyń 27-tomynyń (9-120 b.b.), al sońǵysy 56-tomynyń (9-88 b.b.) quramynda jaryq kórdi.

Osy tomǵa usynylyp otyrǵan «Shaqshaquly er Jánibek» jyrynyń kólemi-72 bet. Jyrshysy-halyq aqyny Iman­jan Jylqaıdarov (1882-1974). Munda XVIII ǵasyrdaǵy qazaq-jońǵar soǵysynda tý ustap, qol bastaǵan, eldiń birligi, jerdiń bútindigi úshin jan aıamaı kúresken ardager, qoǵam qaıratkeri, halyq kósemi «Tarhan» ataǵyn ıelengen Shaqshaquly Jánibek batyrdyń Otan qorǵaý jolyndaǵy jankeshti joryqtary áserli jyrlanǵan. Shyǵarmalardy baspaǵa ázirleý barysynda atalǵan nusqalardyń barlyǵyna folklorlyq jáne mátindik tal­daý jasalyp, buryn jarııalanǵan mátinderdiń olqylyqtary, artyq-kem tustary qaıta qalpyna keltirildi.

Tom sońynda berilgen ǵylymı qosymshalarda jınaqqa en­gen tarıhı jyrlardyń mátinderine jazylǵan túsiniktemeler, mátinderde kezdesetin tarıhı tulǵalar týraly túsinikter, jer-sý ataýlaryna sıpattamalar, shyǵarmalardy jınaýshylar men jyrlaýshylar týraly málimetter, paıdalanylǵan ádebıetter tizimi, basylym týraly orys jáne aǵylshyn tilderindegi qysqasha túıin qamtylǵan.

Tomǵa engen mátinder M.O.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń jáne Ortalyq ǵylymı kitaphananyń sı­rek qorynda saqtalǵan túpnusqa negizinde daıyndaldy.

Tomnyń kólemi-28 b.t.

62-tom. Tarıhı jyrlar

QURASTYRÝShYLARDAN

M.O.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýty Memlekettik «Mádenı mura» baǵdarlamasy aıasynda jarııalanyp otyrǵan «Babalar sózi» serııasynyń júz tomdyq ǵylymı basylymyn ázirleýdi odan ári jalǵastyrýda.

Serııanyń buǵan deıin jarııalanǵan alpys bir tomy ulttyq folklorymyzdyń asa bir kórkem de kólemdi salasy bolyp sanalatyn epostyq shyǵarmalarǵa arnaldy. Dálirek aıtqanda, búginge deıin hıkaıalyq dastandardyń on úsh tomy, dinı dastandardyń jeti tomy, ǵashyqtyq dastandardyń on bir tomy, tarıhı jyrlardyń toǵyz tomy, batyrlar jyrynyń jıyrma tomy, sondaı-aq shejirelik dastandardyń bir tomy ázirlenip, baspa betin kórdi. Bulardyń on tomy Qytaıdaǵy qazaq folkloryna arnalǵany málim. Qazaq halqynyń qymbat qazynasy-folklor jınaqtarynyń joǵary deńgeıde bezendirilgen jańa basylymyn oqyrman qaýym úlken qýanyshpen qarsy aldy. Qazaq eposynyń kórkem úlgilerin jarııalaý osymen shektelmeıdi.

Oqyrman nazaryna usynylyp otyrǵan 62-tom tarıhı jyrlarǵa arnaldy.

Janqoja Nurmuhammeduly qazaq halqy úshin asa qadirli de qasterli esimderdiń biri. Ári batyr, ári bı bolǵan Janqoja batyrdyń erlik isteri jaıynda árisi orys, berisi qazaq tarıhshylarynyń ǵylymı eńbekterinde sońǵy bir ǵasyrdan asa mezgilde az aıtylyp, jazylyp júrgen joq. Sonaý XVIII ǵasyrdyń sońǵy jyldarynda ótken qazaq, qaraqalpaq qaqtyǵystary tusynda, bar-joǵy on jeti jasynda Hıýanyń belgili batyryn jekpe-jekte óltirgen Janqoja sodan keıingi 70 jyl ǵumyrynda Qoqan, Hıýa, Reseı basqynshylarymen san ret surapyl shaıqastar ótkizdi. Janqoja batyr sol urystardyń barlyǵyna da qolbasshy ári basty uıymdastyrýshy retinde qatysyp, teńdessiz erlik, kózsiz batyrlyq kórsetken bolatyn. Janyna ergen jaýyngerlerine sonysymen úlgi boldy, qaımana halqyna qaırat, «elim» degen erge erik-jiger berdi.

Belgili qoǵam qaıratkeri M.Tynyshbaevtyń: «Janqoja Úsh júzdiń eń ataqty batyr-bıleriniń birinen sanalady. Ol qazaq táýelsizdigi úshin kúresker retinde orysty da, hıýalyqtardy da, qoqandyqtardy da, tipti handardyń ózin de moıyndaǵan joq» degen minezdemesi de joǵarydaǵy pikirimizdi aıǵaqtaı túsedi.

Janqojanyń shyqqan tegi aıtýly batyrlar men belgili bılerdiń áýleti. Arǵy atasy Kıikbaı da, túp naǵashysy Tama Eset tarhan da, óz ákesi Nurmuhammed te-sonaý jońǵar shapqynshylyǵynan bastap qazaq halqy basynan ótken nebir surapyl shaıqastarǵa qatysyp, jurtymyzǵa erligimen de, bıligimen de eńbegi sińgen eren tulǵalar.

Janqoja batyrdyń atalary men ózi jáne úzeńgiles, joryqtas kisiler jaıyndaǵy derekti qujattar, aıǵaqtar men hattar, basqa da málimetter Reseı muraǵattarynda kóp ushyrasady.

Janqoja batyr 1841 jyldyń shamasynda Kenesary hanmen tize qosyp, ataqty Sozaq qamalyn Qoqan bekteriniń bodanynan azat etýge tikeleı atsalysty. 1842, 1843, 1845 jyldary Hıýa áskerine úsh dúrkin toıtarys berip, qamaldaryn qıratty, Áıimbet, Babajan bastaǵan kóptegen belgili bek, batyrlaryn óltirip, eldiń myńdaǵan maly men qoldy bolǵan jesirlerin, múlikterin qaıtaryp berdi.

Janqoja batyr jaıynda 10-nan asa tarıhı jyr-dastandar shyǵarylyp, el arasyna keń taraǵan. Solardyń arasynda Musabaı, Nurmaǵambet, Luqpan, Jókeı, Qarman, Nursultan, Іzjan, Ornyqbaı syndy aqyn-jyraýlardyń týyndylaryn erekshe ataımyz. Máselen, Musabaı jyraý nusqasyn Qazaly bekinisinde qyzmet atqarǵan orys ofıtseri I.V.Anıchkov onyń óz aýzynan jazyp alyp, jarııalady. 1894 jyly osy zertteýshiniń «Qazaq batyry Janqoja Nurmuhammeduly» atty tarıhı ocherki jaryq kórgeni málim. Janqoja jaıyndaǵy tarıhı jyrdy N.G.Veselovskııden beri qaraı S.Seıfýllın, T.Shonanuly, S.Muqanov, Á.Qońyratbaev, E.Tursynov, S.Qasqabasov, B.Shalabaev, N.Tórequlov, S.Sadyrbaev, J.Tilepov, B.Júsipov t.b. ǵalym-ádebıetshiler zerttedi.

«Babalar sózi» serııasynyń bul kezekti tomyna Janqoja batyrdyń alǵashqy erliginen aqyrǵy demi bitkenge deıingi tutas ǵumyryn beıneleıtin alty jyr nusqasy enip otyr. Jyr mátinderinen keıin batyrdyń týǵan nemeresi Qobylan Kúregenovtiń Janqojanyń bel balasy Jolshy batyrdan 1929 jyly jazyp alynǵan «Janqoja batyrdyń tarıhy» atty qoljazba yqshamdalyp usynyldy. Asa baǵaly qoljazba 1945 jyly Qazaly qalasynda qaǵazǵa túsirilip, keıinnen Qazaqstan UǴA OǴK sırek qoryna ótkizilgen. Bul rette materıal qara sózben berilse de, keıingi tarıh, folklor zertteýshileri úshin qundylyǵy eskerildi.

Tom sońynda berilgen ǵylymı qosymshalarda jınaqqa engen tarıhı jyrlardyń mátinderine jazylǵan túsiniktemeler, mátinderde kezdesetin tarıhı tulǵalar týraly túsinikter, jer-sý ataýlaryna sıpattamalar, shyǵarmalardy jınaýshylar men jyrlaýshylar týraly málimetter, paıdalanylǵan ádebıetter tizimi, basylym týraly orys jáne aǵylshyn tilderindegi qysqasha túıin qamtylǵan.

Tomǵa engen mátinder M.O.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń jáne Ortalyq ǵylymı kitaphananyń sırek qorynda saqtalǵan túpnusqa negizinde daıyndaldy.

Tomnyń kólemi-23,5 b.t.

63-tom. Tarıhı jyrlar

QURASTYRÝShYLARDAN

M.O.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýty Memlekettik «Mádenı mura» baǵdarlamasy aıasynda jarııala­nyp otyrǵan «Babalar sózi» serııasynyń júz tomdyq ǵylymı basylymyn ázirleýdi odan ári jalǵastyrýda.

Serııanyń buǵan deıin jarııalanǵan alpys eki tomy ulttyq folklorymyzdyń asa bir kórkem de kólemdi salasy bolyp sa­nalatyn epostyq shyǵarmalarǵa arnaldy. Dálirek aıtqanda, búginge deıin hıkaıalyq dastandardyń on úsh tomy, dinı dastandardyń jeti tomy, ǵashyqtyq dastandardyń on bir tomy, tarıhı jyrlardyń on tomy, batyrlar jyrynyń jıyrma tomy, sondaı-aq shejirelik dastandardyń bir tomy ázirlenip, baspa betin kórdi. Bulardyń on tomy Qytaıdaǵy qazaq folkloryna arnalǵany málim. Qazaq halqynyń qymbat qazynasy-folklor jınaqtarynyń joǵary deńgeıde bezendirilgen jańa basylymyn oqyrman qaýym úlken qýanyshpen qarsy aldy. Qazaq eposynyń kórkem úlgilerin jarııalaý osymen shektelmeıdi.

Oqyrman nazaryna usynylyp otyrǵan 63-tom tarıhı jyrlarǵa arnaldy. Bul tomǵa qazaq arasyna erteden tanys «Aǵybaı batyr» jyrynyń sıýjeti men poetıkalyq evolıýtsııa deńgeıi ártúrli alty nusqasy kirdi Olar: «Aǵybaı batyr» (halyq jyry), S.Qarmysovtyń oryndaýyndaǵy «Aǵybaı batyr» (buryn jarııalanbaǵan), qaraǵandylyq T.Aınatasov jınaǵan «Aǵybaı batyr», Q.Qańtarbaev jınaǵan «Er Aǵybaı» (buryn jarııalanbaǵan), jyrshysy belgisiz «Aǵybaı batyr» jyrynyń eki varıanty (buryn jarııalanbaǵan), H.Jamanuly jyrlaǵan «Aǵybaı batyrdyń úsh ókinishi», S.Kerimbekov jyrlaǵan «Baıseıit batyr», T.Baıbaǵyshovtyń oryndaýynan jazy­lyp alynǵan «Baıseıit batyrdyń tarıhy», «Myrzash batyr» jyrynyń úsh varıanty-«Myrzash batyr qıssasy (A.Erjanov nusqasy), «Myrzash batyr jyry» (N.Qydyrmollauly nusqasy) jáne «Myrzash batyr» (S.Nuralın nusqasy), «Aı­dos batyr» (J.Aıdarbekov nusqasy) atty tarıhı jyrlar endi. Atalǵan jyrlardyń kópshiligi buryn-sońdy jaryq kórmegen jáne zerttelmegen.

Tarıhı shyǵarmalardyń negizgi sıýjeti HVІІІ-HІH ǵasyrlardaǵy qazaq halqynyń syrt jaýlarǵa qarsy azattyq kúresiniń oqıǵalaryna qurylǵan.

Tom sońynda berilgen ǵylymı qosymshalarda jınaqqa engen tarıhı jyrlardyń mátinderine jazylǵan túsiniktemeler, mátinderde kezdesetin tarıhı tulǵalar týraly túsinikter, jer-sý ataýlaryna sıpattamalar, shyǵarmalardy jınaýshylar men jyrlaýshylar týraly málimetter, paıdalanylǵan ádebıetter tizimi, basylym týraly orys jáne aǵylshyn tilderindegi qysqasha túıin qamtylǵan.

Tomǵa engen mátinder M.O.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń jáne Ortalyq ǵylymı kitaphananyń sı­rek qorynda saqtalǵan túpnusqa negizinde daıyndaldy.

Tomnyń kólemi-28,5 b.t.

64-tom. Jumbaqtar

«Babalar sózi» serııasynyń 64-tomyna burynnan tanys jumbaqtarmen qatar, el aýzynan jazylyp alynǵan, qoljazbalar men basylymdardan terilgen jumbaq óleńder, jumbaq aıtystar, qara sóz jumbaqtar endi.

QURASTYRÝShYLARDAN

M.O.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýty Memlekettik «Mádenı mura» baǵdarlamasy aıasynda jaryq kóretin «Babalar sózi» serııasynyń júz tomdyq ǵylymı basy­lymyn ázirleýdi odan ári jalǵastyrýda.

Serııanyń buǵan deıin baspaǵa usynylǵan alpys úsh tomy ulttyq folklorymyzdyń asa bir kórkem de kólemdi salasy bolyp sanalatyn epostyq shyǵarmalarǵa arnaldy. Dálirek aıtqanda, búginge deıin hıkaıalyq dastandardyń on úsh tomy, dinı dastandardyń jeti tomy, ǵashyqtyq dastandardyń on bir tomy, tarıhı jyrlardyń on bir tomy, batyrlar jyrynyń jıyrma tomy, sondaı-aq shejirelik dastandardyń bir tomy ázirlenip, baspa betin kórdi. Bul basylymdardyń on tomy Qytaıdaǵy qazaq folkloryna arnalǵany málim.

Oqyrman nazaryna usynylyp otyrǵan 64-tom jumbaqtarǵa arnaldy.

Jumbaqtar-ejelden kele jatqan ári qazirgi qoǵamda tárbıelik mánin joǵaltpaǵan, halyq murasynyń arnaly bir salasy.

Qazaq jumbaǵyn jınaýda birshama sharýa atqarylǵan, ártúrli qoljazba qorlaryndaǵy erteli-kesh hatqa túsken aýqymdy jumbaqtardyń birazy qalyń kópshilikke jol tartyp úlgerse, keıbireýleri qaýymnyń ıgiligine aınalmaı keledi. Oqyrmanǵa usynylyp otyrǵan tomda túrli qorlardan, el aýzynan alynyp, alǵash ret aınalymǵa qosylyp otyrǵan úlgiler az emes. Basylymdy ázirleý barysynda jumbaqtardyń kóp varıanttyq nusqalaryn da qamtýǵa tyrystyq. Toptamada mátinderdi neǵurlym tolyǵyraq qamtý maqsaty qoıylǵandyqtan, eki sheshimi bar jumbaqtardy ádeıi engizdik.

Kúni búginge deıin jumbaq toptamalaryn qurastyrýshylar mátinderdi mazmunyna karaı taqyryptarǵa bólip berýdi, ne mátinniń basqy jolyndaǵy birinshi sózin baǵdarda ustap, álipbılik tásilmen júıeleý tásilin qoldanyp keledi. Bul kitapta mátinder aldyńǵy tásil, ıaǵnı taqyryp boıynsha top­tastyryldy.

Jumbaq toptamasyn daıarlaý barysynda halyqtyq jumbaqtardyń avtorly dúnıelermen bite qaınasyp, keıde aralasyp jatatyny qosymsha qıyndyq týǵyzdy. Óıtkeni burynǵy jumbaq toptamasyna kirgen ne el aýzynan hatqa túsken keıbir mátinderdi qazirgi aqyndardyń jınaqtarynan kezdestirýge bolady. Bunyń sebebin eki jaqty qaraý kerek. Birinshisi, halyq aýzynda aıtylyp kele jatqan jumbaqtardy aqyndardyń ıemdenýi; ekinshisi, avtorly jumbaqtardyń el arasynda jattalyp, aıtylyp júrýi. Aıtýshy jumbaqty ja­dyna ustaǵanymen onyń avtoryna mán berip jatpaıdy. Ádebı jumbaqtardyń ujym ıeligine kóshýi-kóz aldymyzda júrip jatqan protsess. Sondyqtan keıbir jumbaqtyń halyqtyki, ne belgili aqyndyki ekenin tap basyp, úzildi-kesildi shek qoıa ajy­ratý ońaıǵa soqpaıdy.

Jumbaqtyń ár alýan janrlarmen astasa kelip, aralyq janr túzetin mazmundyq-túrlik quramyn jan-jaqty kórsetý úshin baılaýy men sheshimi de óleń túrinde keletin mátinder jáne halyqtyq aıtys jumbaqtar jeke toptastyryldy, ári «qara sóz jumbaqtar» degen taqyryppen logıkalyq qısyndaǵy, esep jumbaqtar da qosyldy.

Usynylyp otyrǵan tomda qazaq jumbaqtary tolyqqandy sıpatta jınaqtalyp, ǵylymı talapqa saı tuńǵysh ret daıyn­daldy. Tomǵa engen jumbaqtardyń sany-eki myńnan astam.

Tom sońynda berilgen ǵylymı qosymshalarda jumbaqtarǵa jazylǵan túsiniktemeler, mátinderde kezdesetin tarıhı tulǵalar týraly túsinikter, jer-sý ataýlaryna sıpattamalar, jumbaqty aıtýshylar men jınaýshylar týraly málimetter, paıdalanylǵan ádebıetter tizimi, tom týraly orys jáne aǵylshyn tilderindegi qysqasha mazmundama qamtylǵan.

Tomǵa engen mátinder M.O.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń jáne Ortalyq ǵylymı kitaphananyń qoljazbalar qorynda saqtalǵan túpnusqalar negizinde daıyn­daldy.

Tomnyń kólemi-27 b.t.

65-tom. Qazaq maqal-mátelderi

QURASTYRÝShYLARDAN

M.O.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýty Memlekettik «Mádenı mura» baǵdarlamasy aıasynda jarııalanyp otyrǵan «Babalar sózi» serııasynyń júz tomdyq ǵylymı basy­lymyn ázirleýdi odan ári jalǵastyrýda.

Serııanyń buǵan deıin baspaǵa usynylǵan alpys tórt tomy ulttyq folklorymyzdyń asa bir kórkem de kólemdi sala­sy bolyp sanalatyn epostyq shyǵarmalarǵa, bir tomy shaǵyn janrlardyń úlken bir salasy jumbaqtarǵa arnaldy. Dálirek aıtqanda, búginge deıin hıkaıalyq dastandardyń on úsh tomy, dinı dastandardyń jeti tomy, ǵashyqtyq dastandardyń on bir tomy, tarıhı jyrlardyń on bir tomy, batyrlar jyrynyń jı­yrma tomy, sondaı-aq shejirelik dastandarmen jumbaqtardyń jeke-jeke tomdary baspaǵa ázirlenip, elý bes tomy basy­lym kórdi. Bulardyń on tomy Qytaıdaǵy qazaq folklory­na arnalǵany málim. Qazaq halqynyń qymbat qazynasy-folklor jınaqtarynyń joǵary deńgeıde bezendirilgen jańa basylymyn oqyrman qaýym úlken rızashylyqpen qarsy aldy.

Osymen, ázirge qazaq folklorynyń eń kólemdi ári mańyzdy salasyna jatatyn epos janrynyń ertegi, ańyz mıfterden ózge túrlerin baspaǵa ázirleý aıaqtaldy.

Al oqyrman nazaryna usynylyp otyrǵan 65-tom maqal-mátelderge arnalyp otyr. Halyq danalyǵynyń, ulttyń rýhanı-áleýmettik baı tájirıbesiniń nátıjesinde myńdaǵan maqal-mátelder dúnıege keldi. Olardyń kópshiligi este joq eski zamandarda tapqyr, sheshen, danagóı sóz zergerleriniń aýzynan aıtylyp, birtindep búkil halyqqa ortaq ósıet, úlgi sóz retinde maqal-mátel atalyp ketken. Maqal men máteldiń arasyn­da aıtarlyqtaı shekara bolmaǵanmen ózindik stıldik belgi-bederleri bar ekeni málim. Maqaldar keıde uzyndy-qysqaly bolyp, birneshe taqyryptyq mazmundy qamtıdy. Mysaly: «Kóp oılaǵan tabar, kóp úrlegen jaǵar» degen sııaqty mátelder qysqa, nusqa qurylymy meılinshe yqsham túrde jasalyp, bir ǵana naqty oı-túsinikti meńzeıdi. Mátelder maqaldarǵa qaraǵanda ábden turaqtanǵan kanondyq mátinge ıe. Mysaly: «Álin bilmegen álek», «Álipti taıaq dep bilmeıdi», «Oıyna qaraı boıy» t.b.

Maqal-mátelder ulttyń rýhanı baılyǵy men san ǵasyrlyq mádenıetiniń kórkem kórinisi ǵana emes, sol halyqtyń oı-sanasy, zerdesi men danalyq deńgeıiniń de jarqyn shejiresi. Halqymyzdyń sóz máıegi sanalatyn bul ǵajaıyp muranyń baıyp, jınaqtalyp, el ıgiligine aınalýyna kóptegen qazaq jınaýshylary da qyzmet etti. M.S.Babajanovtyń, A.Qunanbaevtyń, Y.Altynsarınnyń, Á.Dıvaevtyń, B.Daýylbaevtyń, M.Eshmuhamedovtiń, M.Ysqaqbalasynyń, A.Barjaqsyulynyń, T.Іztileýulynyń, Ó.Turmanjanovtyń, B.Aqmuqanovanyń, B.Momyshulynyń, M.Álimbaevtyń, B.Adambaevtyń t.b. el zııalylarynyń bul baǵytta mol eńbek sińirgeni belgili.

Bul tomǵa QR BǴM ǴK M.O.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýty qyzmetkerleriniń ár jyldary ǵylymı, ádebı-folklorlyq jáne etnografııalyq ekspedıtsııalar kezinde el arasynan jınaǵan materıaldary, QR BǴM ǴK OǴK-nyń Sı­rek kitaptar qorynda jáne ÁÓI Qoljazba qorynda saqtalǵan maqal-mátelder jınaqtary, sondaı-aq buryn-sońdy jaryq kórgen ártúrli kitaptardaǵy halyq murasynyń kópshiligi enip otyr. Maqal-mátelder mátininiń kólemi úsh tomǵa josparlandy. Ekinshi, úshinshi tomdarǵa Qytaı Halyq Respýblıkasy, Ózbekstan Respýblıkasy, Monǵolııany mekendegen qazaqtar arasynda aıtylyp, sol jaqta kitap bolyp basylǵan materıaldar, sondaı-aq kezinde N.N.Pantýsov, A.E.Alektorov, P.M.Melıoranskıı, V.V.Katarınskıı, Á.Dıvaev, ıA.Lıýtsh, Á.Quryshjanov t.b. bastyrǵan jınaqtarǵa engen maqal-mátelder úlgileri saralanyp, salystyrylyp ázirlený ústinde.

Maqal-mátelderdiń varıant-nusqalary men balamalary kóp ushyrasady. Keıde avtorlyq maqaldar men halyqtyq sóz máıekteri aralasyp, bir-birinen ajyratylmaıtyndaı bo­lyp ketken. Osy tektes máselelerde folklor ǵylymynyń kózqarastaryna oraı, múmkin bolǵansha, durys sheshimin qabyldaýǵa tyrystyq.

Tom sońynda berilgen ǵylymı qosymshalarda jınaqqa en­gen maqal-mátelderge jazylǵan túsiniktemeler, mátinderde kezdesetin tarıhı tulǵalar týraly túsinikter, jer-sý ataýla­ryna sıpattamalar, shyǵarmalardy jınaýshylar men jyrlaý­shylar týraly málimetter, paıdalanylǵan ádebıetter tizimi, basylym týraly orys jáne aǵylshyn tilderindegi qysqasha túıin qamtylǵan.

Tomǵa engen mátinder M.O.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń jáne Ortalyq ǵylymı kitaphananyń sı­rek qorynda saqtalǵan túpnusqalar negizinde daıyndaldy.

Tomnyń kólemi-30,5 b.t.

66-tom. Qazaq maqal-mátelderi

QURASTYRÝShYLARDAN

M.O.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýty Memlekettik «Mádenı mura» baǵdarlamasy aıasynda jarııalanyp otyrǵan «Babalar sózi» serııasynyń júz tomdyq ǵylymı basy­lymyn ázirleýdi odan ári jalǵastyrýda.

Serııanyń buǵan deıin baspaǵa usynylǵan alpys úsh tomy ulttyq folklorymyzdyń asa bir kórkem de kólemdi sala­sy bolyp sanalatyn epostyq shyǵarmalarǵa, bir-bir tomy shaǵyn janrlardyń úlken salalary jumbaqtar men maqal-mátelderge arnaldy. Dálirek aıtqanda, búginge deıin hıkaıalyq dastandardyń on úsh tomy, dinı dastandardyń jeti tomy, ǵashyqtyq dastandardyń on bir tomy, tarıhı jyrlardyń on bir tomy, batyrlar jyrynyń jıyrma tomy, sondaı-aq shejirelik dastandar, jumbaqtar men maqal-mátelderdiń jeke-jeke tomdary baspaǵa ázirlendi. Bulardyń on tomy Qytaıdaǵy qazaq folkloryna arnalǵan.

Oqyrman nazaryna usynylyp otyrǵan 66-tom da maqal-mátelderge arnaldy, aldaǵy ýaqytta maqal-mátelderdiń taǵy da birneshe tomyn daıyndaý josparlanyp otyr. Sebebi keıingi jyldarǵa deıin basylym kórip kelgen maqal-mátelder keńestik tsenzýranyń eleginen ótip baryp, iriktelgen mátinder edi. Buǵan san márte qaıta basylyp kelgen Ó.Turmanjanov, B.Adambaev pen B.Aqmuqanova qurastyrǵan jınaqtar aıqyn dálel. Bul basylymdar jal­py oqyrmandarǵa arnalǵandyqtan, kórkem mátinderge ǵana kóńil bólinip, keıbir mátinderge ózgerister de engizildi. Mysaly, «Іsiniń aǵy bilmeıdi, Jigittiń baǵy biledi» de­gen maqal keıin «Jigittiń baǵy bilmeıdi, Jumystyń baby biledi» delinip, nemese «At shappaıdy, bap shabady» degen danalyq sóz «At shappaıdy, baq shabady» dep redaktsııa­landy. Atalǵan jınaqtardaǵy mátinder men túpnusqany salǵastyra qarastyrǵanda, qasaqana túzetilgen, qate oqylǵan maqal-mátelderdi kóptep kezdestirýge bolady. Alaıda bul jınaqtar bir ǵasyr kóleminde halyqqa qyzmet etip, san urpaqtyń rýhanı áleminiń jetilýine yqpalyn tıgizdi.

Halyq danalyǵynyń, ulttyń rýhanı-áleýmettik baı tájirıbesiniń nátıjesinde myńdaǵan maqal-mátelder dúnıege keldi. Olardyń kópshiligi este joq eski zamandarda tapqyr, sheshen, danagóı sóz zergerleriniń aýzynan aıtylyp, birtindep búkil halyqqa ortaq ósıet, úlgi sóz retinde maqal-mátel ata­lyp ketken. Maqal men máteldiń arasynda aıtarlyqtaı she­kara bolmaǵanmen ózindik stıldik belgi-bederleri bar ekeni málim. Maqaldar keıde uzyndy-qysqaly bolyp, birneshe taqyryptyq mazmundy qamtıdy. Mysaly: «Kóp oılaǵan ta­bar, kóp úrlegen jaǵar» degen sııaqty mátelder qysqa, nusqa, qurylymy meılinshe yqsham túrde jasalyp bir ǵana naqty oı-túsinikti meńzeıdi. Mátelder maqaldarǵa qaraǵanda ábden turaqtanǵan kanondyq mátinge ıe. Halqymyzdyń sóz máıegi sanalatyn bul ǵajaıyp muranyń baıyp, jınaqtalyp, el ıgiligine aınalýyna kóptegen jınaýshylar qyzmet etti. Sh.Ýálıhanovtyń, M.Babajanovtyń, Y.Altynsarınnyń, B.Daýylbaevtyń, M.Eshmuhamedovtiń, A.Ysqaqbalasynyń, A.Barjaqsyulynyń, Ó.Turmanjanovtyń, B.Aqmuqanovanyń, M.Aqqozınnyń, Á.Qaıdarıdyń, Á.Quryshjanovtyń, M.Álimbaevtyń, B.Adambaevtyń, Q.Sattarovtyń t.b. el zııalylarynyń, sondaı-aq orys oqymystylary V.Radlov, I.Berezın, N.Pantýsov, A.Alektorov, P.Melıoranskıı, V.Katarınskıı, ıA.Lıýtsh, A.Vasılev, I.Laptev, N.Ostroýmov, V.Gern, V.Bartold, N.Katanov, Á.Dıvaev bul baǵytta mol eńbek sińirgeni belgili.

Bul tomǵa QR BǴM ǴK M.O.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýty qyzmetkerleriniń ár jyldary ǵylymı, ádebı-folklorlyq jáne etnografııalyq ekspedıtsııa­lar kezinde el arasynan jınaǵan Qazan tóńkerisine deıin jaryqqa shyqqan qazaq basylymdarynyń materıaldary, QR BǴM ǴK OǴK-nyń Sırek kitaptar qorynda jáne ÁÓI Qoljazba qorynda saqtalǵan HІH ǵasyrdyń ekinshi jarty­sy men HH ǵasyrdyń bas kezinde baspa júzin kórgen maqal-mátelder jınaqtary, sondaı-aq professor Á.Quryshjanov qurastyrǵan «Sóz atasy» atty jınaqta qamtylǵan V-HVІІ ǵasyrlar aralyǵyndaǵy jalpytúrkilik ádebı jádigerler engizildi. Usynylyp otyrǵan tom ǵylymı ba­sylym bolǵandyqtan, mátinder álipbılik júıemen túzilip, rettik sanmen nómirlendi. Sonymen birge mátinderdiń nusqalary men versııalary da nazarǵa alynyp, sóz, tirkester ózgergen jaǵdaıda mazmuny aýysqan keı maqal-mátelder qatar jiberildi. Mysaly, «Qyzym, saǵan aıtam, kelinim, sen tyńda!» degen maqal naqty jaǵdaıǵa baılanysty endi bir nusqasynda: «Kelinim, saǵan aıtam, qyzym, sen tyńda!» bolyp, ishki mazmuny ózgeriske túsedi. Mundaıda álipbılik retpen eki nusqany da engizýge týra keldi. Halyq muralary ár kezeńde, ár óńirden jınalǵandyqtan, tildik, kórkemdik-mazmundyq jaǵyna mán berilip, túpnusqa negiziniń buzylmaýyna erekshe kóńil bólindi.

Jospar boıynsha «Babalar sózi» serııasyna enetin maqal-mátelder mátini birneshe tomdy qamtıtyny joǵaryda aıtyldy. Kelesi tomdarǵa Qytaı Halyq Respýblıkasyn mekendegen qazaqtar arasynda aıtylyp, sol jaqta kitap bolyp basylǵan materıaldar, sondaı-aq Keńes dáýirinde hatqa túsip, qoljazba kúıinde saqtalǵan maqal-mátel úlgileri engiziledi.

Tom sońynda berilgen ǵylymı qosymshalarda jınaqqa en­gen maqal-mátelderge jazylǵan túsiniktemeler, mátinderde kezdesetin tarıhı tulǵalar týraly túsinikter, jer-sý ataýla­ryna sıpattamalar, shyǵarmalardy jınaýshylar men jyr­laýshylar týraly málimetter, paıdalanylǵan ádebıetter tizimi, basylym týraly orys jáne aǵylshyn tilderindegi qysqasha túıin qamtylǵan.

Tomǵa engen mátinder M.O.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń, QR Ulttyq kitaphanasy men QR BǴM Ortalyq ǵylymı kitaphanasynyń sırek qorlarynda saqtalǵan túpnusqalar negizinde daıyndaldy.

Tomnyń kólemi-25,5 b.t.

QAZAQ MAQAL-MÁTELDERІ

67-tom

Ańdatpa

Ulttyq folklorymyzdyń kórkem de mańyzdy salasy - maqal-mátelder bolyp sanalady. «Babalar sózi» serııasyndaǵy maqal-mátelderdiń betashar 65-tomy Qazaqstanda 1935 jyldan beri belgili aqyn Ó.Turmanjanov jınap, jarııalaǵan «Qazaq maqal-mátelderi» atty jınaq boıynsha daıyndalǵan. Serııanyń 66-tomyndaǵy maqal-mátelder kóne túrki zamanynyń Bilge qaǵan, Tonykók, Kúltegin jazba eskertkishterindegi jáne ortaǵasyrlyq túrki ǵulamalary: Júsip Balasaǵunı, Mahmud Qashqarı t.b. eńbekterindegi maqal-mátelge aınalǵan danalyq sózderdi terip, jeke jınaq etip bastyrǵan ǵalym Á.Quryshjanovtyń «Sóz atasy» jınaǵy, sondaı-aq HІH ǵasyr men HH ǵasyr basyndaǵy qazaq aǵartýshylary: M.Q.Babajanov, Sh.Sh.Ýálıhanov, Y.Altynsarın, Á.Dıvaev, M.Eshmuhamedov, M.A.Ysqaqbalasy, A.Barjaqsybalasynyń jáne orys halqynyń pedagog-aǵartýshy, zertteýshileri: V.V.Katarınskıı, N.N.Pantýsov, A.V.Vasılevtiń t.b. jınap, merzimdi baspasózde, túrli jınaqtarda jarııalanǵan halyq týyndylary negizinde berilgen, al oqyrmanǵa usynylyp otyrǵan kezekti 67-tomǵa-Qytaı Halyq Respýblıkasynda turatyn qazaqtar arasynan jınalǵan jáne sonda jaryq kórgen maqal-mátelder úlgileri toptastyrylǵan.

Eskertetin jaǵdaı - mátinder Qytaı qazaqtary ǵana ıelenetin muralar emes, barsha ultymyzdyń qazynasy. Olar Shyńjannyń, Anatolynyń, Baıólkeniń, sondaı-aq Reseıdiń Astrahan jáne Omby óńirlerinde qoldanylyp júrgen maqal-mátelder úlgileri. Olarda qazaqqa ortaq dúnıetanym men ulttyq bolmys beınelengen.

Tomnyń jalpy kólemi - 29 b.t.

QAZAQ MAQAL-MÁTELDERІ

68-tom

Ańdatpa

Bul - «Maqal-mátelderge» arnalǵan tórtinshi tom.

Ulttyq folklorymyzdyń qoldaný aıasy keń bir salasy - maqal-mátelderdiń kórkemdik, janrlyq ereksheligi jáne ıdeıalyq mańyzy jóninde betashar tomda jan-jaqty aıtylǵan.

«Babalar sózi» serııasynyń kezekti tomyna HІH ǵasyrdyń ortasynan bastap, HH ǵasyrdyń ekinshi jartysyn, hronologııa boıynsha bir jarym ǵasyrlyq merzimdi qamtıtyn halyq muralarynyń úlgileri enip otyr.

Materıaldar kóne qoljazbalardan, sózdikterden, oqýlyqtardan, hrestomatııalardan, ǵylymı eseptik jazba­lardan, qazaq kitaptarynan, sheteldik mektep oqýlyqtarynan jáne ǵylymı ekspedıtsııalar negizinde jınalǵan mátinder, sondaı-aq keıingi kezderi jaryq kórgen folklorlyq jınaqtar materıaldary boıynsha ázirlengen. Bulardyń barlyǵy týraly málimetter ǵylymı qosymsha bóliminde aıtylady.

Tomnyń jalpy kólemi-25 b.t.

QAZAQ MAQAL-MÁTELDERІ

69-tom

Ańdatpa

Maqal-mátelderdiń usynylyp otyrǵan sońǵy besinshi tomy (69-tom) QR BǴM Ortalyq ǵylymı kitaphanasy men M.O.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń sırek qorlaryna 1934 jyldan jınala bastaǵan M.J.Kópeevtiń, J.Júsipulynyń, E.Esenjolulynyń, B.Jaqypbaevtyń, S.Álimbetovtiń, Á.Marǵulannyń, Hasen Ǵalıdyń, S.Bekmahanovtyń, I.Uıyqbaevtyń, K.Eleýovtiń, J.Jantóbetovtiń, M.Tolybaevtyń, Á.Naýryzbaevtyń, N.Ońdasynovtyń, B.Adambaevtyń t.b. jınap tapsyrǵan qoljazba muralarynyń negizinde daıyndalǵan. Halyq muralary ár kezeńde, ár óńirden jınalǵandyqtan, tildik, kórkemdik-mazmundyq jaǵyna mán berilip, túpnusqa negiziniń buzylmaýyna erekshe kóńil bólingen.

Tomnyń kólemi - 27,5 b.t.

QARA ÓLEŃ

70-tom

Ańdatpa

70-tom qadym zaman­nan beri saqtalyp kele jatqan folklordyń kóne janrynyń biri qara óleńge arnalǵan. Halyq óleńiniń bul túri - ómir-tirshiligimizdiń barlyq salasyn, sezim-túısigimizdiń barsha qasıetin áserli kórsetip kele jatqan ıkemdi de ómirsheń janr. HH ǵasyrdyń alǵashqy shıregine deıin kóshpeli ómir saltyn ustanyp kelgen qazaqtyń bir aýyz qara óleń bilmeıtin qyz-jigitin kezdestirý múmkin emes edi. Sol sebepti muraǵattar men ádebı qorlarda shashyrap jatqan mol muramyzdyń bir parasy da osy qara óleń. Ol-án-áýenmen tikeleı baılanysty bolyp keletin, salt-dástúrimizge qatysy bar sınkretti janr.

Sondaı-aq keıbir qara óleń úlgileri kópnusqaly bolyp keledi, tipten, halyq aqyndarynyń shyǵarmalarynda teńeýi uqsas, uıqasy bir obrazdy parallelderdi qaıtalaıtyn qara óleń nusqalary kezdese beredi. Bir qara óleń úlgisiniń ekinshi bir varıantpen qaıtalanýy, ásirese halyq ánderinde, halyq kompozıtorlarynyń án mátinderinde jıi kezdesedi. Bul, árıne, kez kelgen eldiń folklorynda bolatyn tabıǵı qubylys, aýyzsha taraıtyn ónerde jıi kezdesetin qasıet.

Ata-babalarymyzdyń arman-murattary men kúıinish-súıinishin, ulttyń bolmys-bitimin beıneleıtin osynaý qymbat qazynamyzdyń jastardy adamgershilik qasıetterge baýlýǵa qosar úlesi mol.

Tomǵa engen qara óleń mátinderinen sol dáýirlerdegi saıası-qoǵamdyq sana men tildik erekshelikterdi aıqyn ańǵarýǵa bola­dy. Máselen, jańa áleýmettik ózgerister, tarıhı jáne shynaıy derekterdiń kóbirek kezdesýi, orys, arab, parsy tilderindegi keıbir leksemalardyń ushyraýy osyǵan dálel.

Tomnyń jalpy kólemi - 33,75 b.t.

QARA ÓLEŃ

71-tom

Ańdatpa

71-tom da qazaq folklorynyń eń kóne, kórkem janrlarynyń biri qara óleńge arnalǵan. Qara óleń, ádette, on bir býyndy, tórt tarmaqty bir shýmaqpen qysqa qaıyrylyp, halyq ómiri men onyń tynys-tirshiligin, arman-ańsary men áleýmettik ahýalyn, adamnyń kóńil-kúıin, ǵashyqtyq sezimi men aınala qorshaǵan tabıǵatqa qatysty oı-pikir, is-áreketin kórkem til, aıshyqty teńeýlermen birde shynaıy, endi birde astarlaı sýretteıtin halyqtyq shyǵarmalardyń shaǵyn túrine jatady.

Qara óleń úlgileri qazaq poezııasynda erte zamandardan-aq keń qoldanys tapqan jáne kóbinese belgili bir sazdy áýenge qosyp aıtylatyn bolǵan. Qazaq poezııasynyń bul túri óziniń sınkretti sıpatymen erekshelenedi. Sondyqtan da qazaqtar qara óleńderdi jıyn-toılarda, qyz uzatý, shildehana, kelin túsirý, bastańǵy, dinı merekeler sekildi san-alýan dástúrge qatysty salttyq jáne rásimdik joralǵylar ústinde aıtqan. Daıyn qalyptardyń bolýy qara óleńdi kez kelgen jannyń janynan shyǵarýyna da, jadynan alyp aıtýyna da mol múmkindik týǵyzǵan. Tipti, qara óleńdi dombyraǵa qosylyp ta, jeke daýyspen aspaptyń súıemelinsiz de aıtý dástúrge jat emes.

Qara óleńniń folklorǵa tán basty belgileriniń biri-onyń kóp nusqalylyǵy. Bul oraıda kóptegen mátinderdiń jekelegen tarmaqtary ózgermesten, ıakı azdaǵan qubyltýlarmen qaıtalana beretindigi úırenshikti jaıt.

Qara óleń-qazaq jeriniń barlyq óńirlerine keń taraǵan ónimdi poezııalyq janr.

Tomnyń jalpy kólemi - 26 b.t.

B ALALAR FOLЬKLORY

72-tom

Ańdatpa

«Babalar sózi» serııasynyń kezekti jetpis ekinshi tomyna halyq murasynyń asa qundy, kórkem de kólemdi salasy bala­lar folklorynyń janrlyq túrleri jınaqtalǵan.

Balalar folklory-qazaq halyq ádebıetiniń jańa týǵan jas sábıden bastap kámeletke tolǵanǵa deıingi jas urpaqtyń jas erekshelikterine baılanysty tálim-tárbıe berip, olardyń psıhologııasyn, estetıkalyq tanymyn, oı órisin, eńbekke, otan súıgishtikke degen sezimin, shyǵarmashylyq baǵyt-baǵdaryn kóterýge zor yqpalyn tıgizetin dástúrli pedagogıkalyq qundylyq. Shyǵarmalardyń taqyryptyq, kórkemdik-mazmundyq sıpaty men tildik-sazdyq qurylymy ózara úılesim taýyp, balalardyń rýhanı álemin qalyptastyrýda erekshe ról atqarady.

Tomǵa iriktelip alǵan mátinder ishki janrlyq erekshelikterine baılanysty alty bólimge toptastyrylyp, olar ózinshe taraýlar men taqyryptarǵa jiktelgen. Sebebi, balalar folklorynda ǵasyrlar boıy qalyptasqan bala tárbıeleý isindegi dástúrli ǵuryptar men uǵym-túsinikterdiń, tarıhı oqıǵalardyń, aqyl-oı damýynyń kezeńdik satylary aıqyn ańǵarylady. Onda jas urpaqtyń rýhanı álemin qalyptastyrýdy murat tutatyn, bala kókiregine kórkemdik nár sińiretin, qııalyna qanat bitirip, óner tylsymyna jeteleıtin halyqtyq pedagogıkanyń mol tájirıbesi saqtalǵan. Sondyqtan mátinderdiń júıeli túrde ornalasýyna aıryqsha mán berilgen.

Tomnyń jalpy kólemi-27,5 b.t.

HAIÝANATTAR TÝRALY ERTEGІLER

73-tom

Ańdatpa

.

«Babalar sózi» serııasynyń kezekti bes tomyna qazaq ertegilik eposynyń qazynasy enip otyr. Olar janrlyq júıe boıynsha: haıýanattar týraly ertegiler, qııal-ǵajaıyp ertegiler, batyrlyq ertegiler, hıkaıalyq (novellalyq) ertegiler, satıralyq ertegiler.

Bul tomda haıýanattar týraly ertegilerdiń úlgileri top­tastyrylǵan.

Jańadan qurastyrylyp otyrǵan bul jınaqta barlyǵy 251 mátin qamtylypty, olar janr boıynsha úsh bólimge toptalǵan. Atap aıtqanda, І bólimge 46 etıologııalyq ertek, ІІ bólimge 169 klassıkalyq ertek, ІІІ bólimge 36 mysal ertek enip otyr.

Tomǵa haıýanattar týraly erteginiń ár kezeńde, ártúrli jaǵdaıda, ártúrli adamdar tarapynan jazylyp alynǵan maǵynasy da, stıli de, tili men deńgeıi de ár qıly úlgileri engen. Bul muralardyń barlyǵy qoljazba qoryndaǵy túpnusqamen jáne sırek kezdesetin basylymdardaǵy ilki mátinmen salystyrylyp, tekstologııalyq saralaýdan ótkizilgen. Kóptegen ertek osy jınaqta alǵash ret jaryq kórip otyr, naqtyraq aıtqanda barlyǵy 70 ertek sırek kezdesetin basy­lymdar men qoljazbadan alynyp, tuńǵysh ret usynylyp otyr.

Alǵy sózde qazaq ertegilik eposy janrlarynyń tabıǵaty, tıpologııasy, shyǵý tegi, sıýjettik quramy, sondaı-aq folklordyń basqa janrlarymen araqatynasy týraly kólemdi zertteý berilgen.

Tom sońyndaǵy ǵylymı túsinikte erteginiń osy jınaqtaǵy rettik nómiri, erteginiń aty, túpnusqanyń saqtalǵan orny, mátindi kim, qashan, qaıdan jazyp alǵandyǵy, sonymen birge jarııalanýy týraly, erteginiń halyqaralyq Aarne-Tompson katalogi júıesindegi sıýjettik tıpi jaıynda málimet berilgen. Sonymen birge ertegi sıýjetteriniń týysqan túrki halyqtary men álemniń basqa da elderindegi varıanttary men parallelderi múmkindiginshe kórsetilgen.

Tomnyń kólemi-33,5 b.t.

Q IıAL-ǴAJAIYP ERTEGІLER

74-tom

Ańdatpa

«Babalar sózi» serııasynyń kezekti bul tomyna qazaq ertegilik eposynyń klassıkalyq úlgisi bolyp sanalatyn qııal-ǵajaıyp ertegiler engen. Tomda alǵash ret qazaq qııal-ǵajaıyp ertegileri halyqaralyq Aarne-Tompson júıesindegi katalog boıynsha sıýjettik tıpterge jiktelip, ǵylymı túsiniktermen jarııalanyp otyr.

Qazaq qııal-ǵajaıyp ertegileriniń taqyryby da san qıly, sıýjettik quramy da áralýan, álem halyqtarynyń ertegilerimen úndestigi de, ortaq tustary da, aıyrmashylyqtary da bar.

Tomǵa barlyǵy 110 ertegi enip otyr, mátin túrli qoljazba qorlaryndaǵy túpnusqalar boıynsha daıyndalyp, tekstologııalyq kúrdeli jumystar júrgizilgen, burynǵy jarııalanymdarda ózgeriske ushyraǵan, qyrqylyp-qysqartylǵan tustary túpnusqa boıynsha qalpyna keltirilgen.

Tomǵa engen mátinder M. O. Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń jáne Ortalyq ǵylymı kitaphananyń qoljazbalar qorynda saqtalǵan túpnusqalar, sondaı-aq HІH-HH ǵasyrlarda jaryq kórgen jınaqtar men keıbir mátinder jarııalanǵan kitaptar negizinde daıyndalǵan. Sondaı-aq Qytaı men Mońǵolııadaǵy qazaqtar arasynan jınalǵan ertekter de engen.

Tomnyń kólemi-29,5 b. t.

B ATYRLYQ ERTEGІLER

75-tom

Ańdatpa

Bul basylymda túpnusqalyq negizde jarııa­laý jónindegi burynǵy olqylyqtardyń orny toltyrylyp, jańa ǵylymı talaptar turǵysynan batyrlyq ertegilerdiń janrlyq túr retinde qalyptasý jolyna mán berilgen.

Basqa ertegi túrlerine qaraǵanda batyrlyq ertegilerdiń sany az. Onyń sebebi - janrlyq bitiminiń kúrdeliligi. Mıf pen hıkaıadan bastaý alǵan batyrlyq ertegi elementteri qııal ǵajaıyp ertegi men qaharmandyq epostyń qalyptasýyna ózek bola otyryp, óz betinshe damýy sebepti bul toptaǵy ertegilerdiń sıýjetinde, keıipker obrazynda osy janrlardyń belgileriniń baıqalýy zańdylyq. Mysaly batyrlyq ertegi men qııal ǵajaıyp ertegisine ortaq keń taralǵan ǵaıyptan týý motıviniń ózi qııal ǵajaıyp ertegilerine qaraǵanda, batyrlyq ertegide batyrdyń dara jaratylysyn dáripteýde basty ról atqarady.

Qazirgi qazaq folklorynda batyrlyq ertegilerdiń qalyptasýynyń ǵylymı negizi tujyrymdalǵan, ıaǵnı stadııalyq turǵydan batyrlyq erteginiń óziniń eki túrli sıpatyn ajyratý qalyptasty. Birinshisi: kóne (arhaıkalyq) batyrlyq ertegiler. Ekinshisi: keıingi dáýirde XVIII-XIX ǵasyrda týǵan ertegiler. Osy prıntsıp negizinde tomǵa eń aldymen kóne batyrlyq ertegiler toptastyryldy. Onan keıingi kezeńde Batyrlyq ertegilerdiń qııal-ǵajaıyp ertegilerinen irge ajyratyp ondaǵy batyr tulǵasynyń dara­lana bastaýy men is-árekettiń naqtylana túsý jolyn kórsetý maqsatyndaǵy ertegiler mátinderi engizilgen. Olarda ári qııal-ǵajaıyptyq ári batyrlyq ertegige tán belgiler ortaq.

Túrki, mońǵol halyqtarynyń batyrlyq ertegilerinde qaharmannyń aınymas serigi tulparǵa erekshe mán beriledi. Attyń epostardaǵydaı, barlyq qaýipti aldyn ala sezip ıesine sezdire biletin, qıyn jaǵdaıda qutqara biletin qasıeti keı tusta batyr áreketimen teńbe-teń dáripteledi.

Batyrlyq erteginiń janrlyq ereksheligine saı qamtylǵan birqatar ertegiler, sırek kezdesetin basylymdar men qoljazbadan alynyp, oqyrman nazaryna alǵash usynylyp otyr.

Tomǵa engen ertegilerdiń jalpy kólemi-29,5 b.t.