Babalar sózi - danalar kózi (ІV bólim)

44-tom. Batyrlar jyry

QURASTYRÝShYLARDAN

M.O.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýty Memle­kettik «Mádenı mura» baǵdarlamasy aıasynda jaryq kóretin «Babalar sózi» serııasynyń júz tomdyq ǵylymı basylymyn ázirleýdi odan ári jalǵastyrady.

Serııanyń buǵan deıin jarııalanǵan qyryq úsh tomy ulttyq folklorymyzdyń asa bir kórkem de kólemdi salasy bolyp sanalatyn epostyq shyǵarmalarǵa arnaldy. Dálirek aıtqanda, búginge deıin hıkaıalyq dastandardyń on úsh tomy, dinı dastandardyń jeti tomy, ǵashyqtyq dastandardyń segiz tomy, tarıhı jyrlardyń úsh tomy, batyrlar jyrynyń on bir tomy, sondaı-aq shejirelik dastandardyń bir tomy ázirlenip, baspa betin kórdi. Bul basylymdardyń on tomy Qytaıdaǵy qazaq folkloryna arnalǵany málim. Qazaq halqynyń rýhanı qazynasy-folklor jınaqtarynyń joǵary deńgeıde bezen­dirilgen jańa basylymyn oqyrman qaýym úlken qýanyshpen qarsy aldy. Alla qalasa, qazaq eposynyń kórkem úlgilerin jarııalaý osymen shektelmeıdi.

Oqyrman nazaryna usynylyp otyrǵan atalǵan serııanyń kezekti 44-tomy batyrlar jyryna arnaldy. Bul tomǵa «Er Tarǵyn», «Er Kókshe», «Er Qosaı», «Saıyn batyr» jáne «Qarabek batyr» epostary engizildi.

«Er Tarǵyn» jyrynyń negizgi sıýjetin qazaq halqynyń ulttyq qalyptasý kezeńinen mańyzdy oryn alatyn noǵaıly dáýiriniń tarıhı oqıǵalary quraıdy. Atalǵan epostyń birne­she nusqalary saqtalǵan. Jyrdyń halyq arasynda keńinen taralǵan kórkem úlgileriniń biri-Marabaı nusqasy ekendigi málim. «Er Tarǵyn» jyrynyń osy varıantyn orys mıssıone­ri N.Ilmınskıı HIH ǵasyrdyń 60-jyldarynda jyrshynyń óz aýzynan jazyp alyp, ony 1862 jyly Qazandaǵy «Ýnıver­sıtet» baspasynan jaryqqa shyǵarǵan. Sol ýaqyttan beri «Er Tarǵyn» jyry 20-ǵa jýyq ret qaıta basylym kórdi. Bulardyń arasynda epostyń Á.Dıvaev, Q.Imanov, N.Nurǵalıuly, Z.Be­karystanov, N.Sarkın t.b. nusqalary bar. Atalǵan kisilerdiń birqatary Marabaı jyrlaǵan nusqanyń el aýzyndaǵy úlgilerin jınap, jarııalaǵan bolsa, endi bireýleri eposty jańarta, jańǵyrta jyrlap, jyrdyń mazmunyn baıyta, da­myta túskenin kóremiz. Usynylyp otyrǵan tomǵa Marabaıdyń Qazanda jarııalanǵan varıantynan ózge Ospan Qısyquly jáne Nurqasym Nurǵalıuly nusqalary kirdi.

Jınaqqa enip otyrǵan «Er Kókshe» jyry halyq ara­synda erteden málim. Bul-«Qyrymnyń qyryq batyry» tárizdi jelili, uzaq jyrlardyń qataryn quraıtyn epıkalyq týyndylardyń biri. Ádebı qorda V.Radlov nusqasynan basqa Muryn jyraý, Máshhúr Júsip, B.Sarmanov jınaǵan jyr úlgileri saqtalǵan. «Babalar sózi» serııasynyń bul tomyna «Er Kókshe» eposynyń eń kóne basylymy retinde V.Radlov nusqasy enip otyr. Sondaı-aq osy tomǵa Kókshe batyrdyń uly Er Qosaı týraly jyrdyń Asaıyn Hangeldın jınaǵan varı­anty usynyldy. Munyń ózi-«Qyrymnyń qyryq batyry» tsıkline kiretin jeke batyrlardyń «áýlettik» dınastııasyn tolyqtyra túsetin kórnekti mysal. Epostaný tarıhyndaǵy Oraq-Qarasaı, Shyntas-Tórehan, Edige-Nuradyn, Qobylandy-Bókenbaı t.b. ákeli-balaly batyrlar eldik, er­lik muraty jalǵastyǵynyń aıqyn aıǵaǵy.

Kezinde bir nusqasyn alash ustazy A.Baıtursynov Máskeýde jarııalaǵan «Er Saıyn» jyry da osy jınaqqa endi. Ol da qazaq jyraýlarynyń repertýarynan turaqty oryn alǵan, baıtaq sahara jurty súıip tyńdaǵan batyrlyq epostardyń bi­rinen sanalady. Jyrdyń el aýzynan V.Radlov, A.Baıtursynov, M.Kópeev, R.Ignatev, Q.Imanov jınaǵan birneshe nusqalary OǴK jáne ÁÓI qoljazba qorlarynda saqtalǵan. Osy joly «Babalar sózi» serııasynyń 44-tomyna engizilip otyrǵan «Er Saıyn» jyrynyń mátini V.Radlov jınaǵy boıynsha (1870 j) ázirlendi. Tomǵa usynylyp otyrǵan taǵy bir halyqtyq shyǵarma-«Qarabek batyr» jyry. Bul da noǵaıly dáýirinde ótken tarıhı kezeńdik oqıǵalardy keń qamtıtyn kólemdi epostardyń biri. Jınaqqa kirgen epostyń eki nusqasy da buryn áldeneshe ret jaryq kórgen, áıtse de arnaıy zertteý nysanyna ilinbegen. Olardyń alǵashqysy 1882 jyly Qazanda bashqurt eliniń azamaty Máýlekeı ıÝmashev (Jumashev) jarııalaǵan nusqa bolsa, ekinshisin 1940 jylǵy «Aral ekspedıtsııasy» kezin­de osy óńirdiń týmasy Jańabergen Bitimbaıuly atty jyraýdan folklorshy Marat Ahmetov jazyp alǵany málim. «Qarabek batyrdyń» sońǵy nusqasy-kólemdi ári kórkem, kesteli tili­men jyrlanǵan kádeli týyndy. 6720 joldy quraıtyn jyrdyń bul varıantyn «bezendirýge» belgili bir dárejede jyrshynyń jaqyn týysy sanalatyn iri epık aqyndarymyzdyń biri- Nurtýǵan Kenjeǵululy da qatysýy múmkin. Eń bastysy 44- tomǵa enip otyrǵan «Qarabek batyr» jyrynyń eki nusqasy da qoljazba materıaldarymen salystyrylyp, tolyqtyrylyp berildi.

«Babalar sózi» serııasynyń negizgi ustanymdaryna sáıkes, qyryq tórtinshi tom ǵylymı qosymshalarmen tolyqtyryldy. Ǵylymı qosymshalarǵa tomǵa engen mátinderge jazylǵan túsiniktemeler, sózdik, jer-sý ataýlary, mátinderde kezdese­tin tarıhı tulǵalar men dinı esimderge arnalǵan túsinikter, epostyń jınaýshylary men onyń jyrlaýshylary týraly de­rekter, paıdalanylǵan ádebıetter tizimi, orys jáne aǵylshyn tilderinde jazylǵan túıin kirdi.

Tomnyń kólemi-31 b.t.

45-tom. Batyrlar jyry

QURASTYRÝShYLARDAN

M.O.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýty Memlekettik «Mádenı mura» baǵdarlama aıasynda jarııalanyp jatqan «Babalar sózi» serııasynyń júz tomdyq ǵylymı basylymyn ázirlep, jaryqqa shyǵarýdy odan ári jalǵastyrýda.

Serııanyń buǵan deıin jarııalanǵan tomdarynda ulttyq folklorymyzdyń asa kórkem de kólemdi salasy bolyp sanalatyn hıkaıalyq dastandardyń toǵyz tomy, dinı dastandardyń jeti tomy, ǵashyqtyq dastandardyń alty tomy, batyrlyq jyrlardyń on eki tomy jáne Qytaıdaǵy qazaq folkloryna arnalǵan on tomy jaryq kórdi.

Oqyrman nazaryna usynylyp otyrǵan atalmysh serııanyń qyryq besinshi tomy batyrlyq eposqa arnaldy. Bul tomǵa «Shora batyr» jyrynyń tórt nusqasy endi.

«Shora batyr» jyry qazaq halqynyń asa súıikti týyndylarynyń biri bola tura, keńestik ıdeologııa tarapynan qýǵynǵa ushyrady. Ótken ǵasyrdyń 40-jyldarynyń ekinshi jartysy men 50-jyldardyń alǵashqy jartysynda «Qambar batyrdan» basqa epos úlgileri «zııandy mura» dep aıyptaǵan tustan bastap, «Shora batyr» jarııalaný, zerttelý múmkindiginen aıyryldy. Onyń esesine, shetel zertteýshileri bul jyrǵa aıyryqsha qyzyǵýshylyq tanytty. Aǵylshyn, rýmyn, polıak, túrik ǵalymdary «Shora batyrdyń» ár túrli ulttyq nusqalaryna taldaýlar jasady.

Jyrdyń noǵaı, qyrym tatarlary, tatar, qazaq, qaraqalpaq, qyrǵyz ulttyq nusqalary bar. Bul ulttardyń shyǵarmashylyǵynan «Shora batyrdyń» qatar oryn alýyn tarıhı-genetıkalyq tıpologııa belgisi dep qaraǵan jón. Tek qyrǵyzdardaǵy nusqa ǵana tarıhı-mádenı tıpologııa jemisi deýge laıyq. Óıtkeni bul epos qyrǵyzdarǵa qazaqtar arasynan aýysyp barǵan.

Halyq arasynda keń taraǵan jyr nusqalarynyń biri alǵash ret 1884 jyly Qazanda «Qıssa-ı Náriktiń uǵly Shora batyr» degen atpen jaryq kórdi. Al Á.Dıvaev 1922 jyly epostyń eki nusqasyn jarııalady. 1932, 1939 jyldary S.Seıfýllın, S.Muqanovtar osy mátinderdi qaıta bastyrdy. Osy nusqalardy M.Áýezov, S.Seıfýllın, Q.Jumalıev, S.Muqanov, B.Kenjebaev, A.S.Orlovtar óz zertteýlerinde jalpy qazaq eposy quramynda qarastyrǵan. Ótken ǵasyrdyń 70-jyldarynyń sońynan bastap R.Berdibaev, Á.Ospanuly sııaqty ǵalymdar jyrdy aqtap alý maqsatynda maqalalar jazdy.

Jınaqqa engizilgen nusqalardyń ekeýi, ıaǵnı Musabaı jáne Á.Sarıev nusqalary alǵash ret jarııalanyp otyr. Al 1884 jyly jaryq kórgen M.Álıakbaruly nusqasy odan keıin qaıta jarııalanǵan emes. Ol da kırıll jazýynda birinshi ret oqyrmanǵa usynylyp otyr. Zertteýshi Á.Ospanuly 1995 jyly molda Musa varıantyn aqynnyń tól týyndysy retinde jarııalaǵan bolatyn. Ol mátin M.Toqqojaevtyń M.O.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń Qoljazba qorynda saqtaýly turǵan qoljazbasymen salystyryla otyryp, qysqartylǵan jáne qalyp qoıǵan 550-deı jyr joly qalpyna keltirildi.

Bul jınaqqa «Shora batyr» jyrynyń sıýjeti men poetıkalyq evolıýtsııa deńgeıiniń ózindik erekshelikteri bar tórt nusqasy-«Qıssa-ı Náriktiń uǵly Shora batyr», «Ertedegi Shora batyr», «Qıssa Nárikbaı-Shora» jáne «Er Shora» engizildi. Jınaqqa toptastyrylǵan nusqalar jyrdyń poetıkalyq damý kezeńderiniń satylaryn tanytarlyq retpen ornalastyryldy. Tomǵa usynylyp otyrǵan mátinder túpnusqalarynan esh ózgerissiz daıyndaldy. Baspaǵa daıyndaý barysynda qoljazbada jazylmaı qalǵan árip, sóz qatelerin (aıqyn kórinip turǵan) tik jaqshaǵa alyp berip otyrdyq.

«Babalar sózi» serııasynyń negizgi prıntsıpterine sáıkes, qyryq besinshi tom ǵylymı qosymshalarmen tolyqtyryldy. Ǵylymı qosymshalarǵa tomǵa engen mátinderge jazylǵan túsiniktemeler, sózdik, jer-sý ataýlary, mátinderde kezdesetin tarıhı tulǵalar men dinı esimderge arnalǵan túsinikter, epostyń jınaýshylary men onyń jyrlaýshylary týraly derekter, paıdalanylǵan ádebıetter tizimi, orys jáne aǵylshyn tilderinde jazylǵan túıin kirdi.

Kólemi-29 b.t.

46-tom. Batyrlar jyry

QURASTYRÝShYLARDAN

M.O.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýty Memle­kettik «Mádenı mura» baǵdarlamasy aıasynda jaryq kóretin «Babalar sózi» serııasynyń júz tomdyq ǵylymı basylymyn ázirleýdi odan ári jalǵastyrady.

Serııanyń buǵan deıin jarııalanǵan qyryq alty tomy ulttyq folklorymyzdyń asa bir kórkem de kólemdi salasy bolyp sanalatyn epostyq shyǵarmalarǵa arnaldy. Dálirek aıtqanda, búginge deıin hıkaıalyq dastandardyń on úsh tomy, dinı dastandardyń jeti tomy, ǵashyqtyq dastandardyń segiz tomy, tarıhı jyrlardyń úsh tomy, batyrlar jyrynyń on tórt tomy, sondaı-aq shejirelik dastandardyń bir tomy ázirlenip, baspa betin kórdi. Bul basylymdardyń on tomy Qytaıdaǵy qazaq folkloryna arnalǵany málim. Qazaq halqynyń qymbat qazynasy-folklor jınaqtarynyń joǵary deńgeıde bezen­dirilgen jańa basylymyn oqyrman qaýym úlken qýanyshpen qarsy aldy. Alla qalasa, qazaq eposynyń kórkem úlgilerin jarııalaý osymen shektelmeıdi.

Oqyrman nazaryna usynylyp otyrǵan atalǵan serııanyń 46-tomy batyrlar jyryna arnaldy.

Bul tomǵa «Qarasaı-Qazı», «Tórehan», «Bógen batyr» tárizdi qazaqtyń qaharmandyq epostary enip otyr. Buǵan deıin»Qarasaı-Qazı» jyrynyń 10-nan asa nusqasy eki tomǵa jınaqtalyp baspa betin kórgeni málim (41,42-tomdar). Kezekti basylymǵa jyrdyń alǵashqy jınaqtarǵa enbegen tańdaýly úlgileri retinde mańǵystaýlyq jyrshy Qobylash Bekmaǵambetov pen araldyq aqyn Nurtýǵan Kenjeǵululynyń varıanttary usynyldy. Osy tomǵa «Tórehan» eposynyń ataqty halyq aqyny Nurpeıis Baıǵanın jyrlaǵan jáne folklorshy Bısen Sarımanov el aýzynan jazyp alǵan belgisiz jyraýdyń nusqasy da enip otyr.

Sondaı-aq jınaqqa kóne qazaq-noǵaı tarıhı ańyzdarynyń sarynymen shyǵarylǵan «Bógen batyr» eposynyń eki nusqasy kirdi. Bul eki nusqanyń jyrshysy belgisiz. Ózara azdaǵan sıý­jettik aıyrmashylyqtarymen qatar, keıipkerlerdiń esimderi de biraz ózgeriske túsken. Jyrda Altyn orda, noǵaı handyǵy tusyndaǵy tarıhı tulǵalar men atalǵan memleketterdiń aýmaǵyndaǵy Oral, Atyraý, Aqtóbe óńirleriniń ejelgi jer-sý attary (Jıren-kól, Elek t.b.) ushyrasýyna qarap, ádettegideı, bul epostyń qazaqtyń batys ólkesinde qalyptasyp, damyǵan jyraýlyq mektep ókilderi shyǵaryp, taratýy ábden múmkin dep sanaımyz. «Bógen batyr» jyrynda qazaq eposyndaǵy ǵajaıyp týý; batyrǵa laıyq at tańdaý; qalyńdyq úshin kúres; áıelderdiń kúndestigi t.b. turaqty motıvter oryn alǵan. Kitapqa engen «Qarasaı-Qazı» eposynyń Qobylash nusqasy, «Tórehan» jyrynyń B.Sarımanov varıanty jáne «Bógen batyrdyń» bel­gisiz aqyn jyrlaǵan ekinshi nusqasy buryn jarııalanbaǵan.

Atalǵan epostardyń sıýjettik arqaýy-XI-XVII ǵasyr aralyǵyndaǵy noǵaı-qazaq ulystarynyń basynan ótken ta­rıhı oqıǵalar, burynǵy Joshy han ordasy birjola kúırep, ydyraǵan kezeńniń dúrbeleńi. Sóıtse de, qaharmandyq epostyń mazmuny naqty tarıhı oqıǵalarymen úılese bermeıtini anyq. Sebebi, qazaq eposy qashanda dala jyrshylarynyń birneshe urpaq ókilderiniń qııal eleginen ótken, kóptegen jyr mátinderi kóne folklorlyq, mıftik saryndarmen tolyǵyp, jańǵyra túsken.

Tomǵa usynylyp otyrǵan jyr mátinderi ÁÓI Qoljazba qory men OǴK sırek qorynda saqtaýly túpnusqalary boıyn­sha ázirlendi.

«Babalar sózi» serııasynyń negizgi ustanymdaryna sáıkes, qyryq altynshy tom ǵylymı qosymshalarmen tolyqtyryldy. Ǵylymı qosymshalarǵa tomǵa engen mátinderge jazylǵan túsiniktemeler, sózdik, jer-sý ataýlary, mátinderde kezde­setin tarıhı tulǵalar men dinı esimderge arnalǵan túsinikter, epostyń jınaýshylary men onyń jyrlaýshylary týraly de­rekter, paıdalanylǵan ádebıetter tizimi, orys jáne aǵylshyn tilderinde jazylǵan túıin kirdi.

Tomnyń kólemi-32 b.t.

47-tom. Batyrlar jyry

QURASTYRÝShYLARDAN

M.O.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýty memle­kettik «Mádenı mura» baǵdarlamasy aıasynda jaryq kóretin «Babalar sózi» serııasynyń júz tomdyq ǵylymı basylymyn ázirleýdi odan ári jalǵastyrady.

Serııanyń buǵan deıin jarııalanǵan qyryq alty tomy ulttyq folklorymyzdyń asa bir kórkem de kólemdi salasy bolyp sanalatyn epostyq shyǵarmalarǵa arnaldy. Dálirek aıtqanda, búginge deıin hıkaıalyq dastandardyń on úsh tomy, dinı dastandardyń jeti tomy, ǵashyqtyq dastandardyń segiz tomy, tarıhı jyrlardyń úsh tomy, batyrlar jyrynyń on tórt tomy, sondaı-aq shejirelik dastandardyń bir tomy ázirlenip, baspa betin kórdi. Bul basylymdardyń on tomy Qytaıdaǵy qazaq folkloryna arnalǵany málim. Qazaq halqynyń qymbat qazynasy-folklor jınaqtarynyń joǵary deńgeıde bezen­dirilgen jańa basylymyn oqyrman qaýym úlken qýanyshpen qarsy aldy. Alla qalasa, qazaq eposynyń kórkem úlgilerin jarııalaý osymen shektelmeıdi.

Oqyrman nazaryna usynylyp otyrǵan atalǵan serııanyń 47-tomy batyrlar jyryna arnaldy.

Bul tomǵa negizinen túrkimen bekteri Bozuǵlan, Júsip jáne Ahmet syndy batyrlardyń erlikke toly ómirin baıandaıtyn bes jyr nusqasy endi. Olar-Eshbaı Kózbergenuly, Bazar jyraý, belgisiz jyrshy, Ázimbaı Bıjanuly, Ábdimurat Qońyrbaıuly nusqalary.

Jyrdyń alǵashqy nusqalarynyń birin Eshbaı Kózbergenuly degen (qaı óńirden ekendigi beımálim) qazaq azamaty kóne basylymdardyń birinen tárjimelep, 1890 jyly Qazan qalasynda kitap etip bastyrady. Shyǵarmanyń mátininde eski túrki, shaǵataı, arab-parsy tilderi mol qoldanys tapqan. Sirá, aýdarmashy Tashkent qalasynda nemese Qazanda shaǵataısha basylǵan túrkimen dastanyn oqyǵan qazaqtar túsinerlikteı sol kezde qalyptasqan «túrki» stıli­ne óńdeýge tyrysqan. «Bozuǵlan, Ahmetbek hám Júsipbek» jyrynyń qazaq tilindegi tuńǵysh basylymy qara sóz kóbirek aralasqan óleń túrinde jazylǵany belgili. Osy áýelgi nusqanyń sıýjetine qyzyqqan qazaq bıleýshileri epostyń mátinin qaraýyndaǵy saýatty qyzmetshilerine jolma-jol aýdartyp, keıin ózimen qadirles, sózin tyńdaıtyn daryndy jyrshy-jyraýlarǵa ótinish etip, óleńmen, dombyra, qobyz súıemelimen aıtqyzatyn bolǵan. Sondaı bir ádemi árlenip, til qadirin biletin talantty sóz zergeriniń qolynan shyqqan kórkem halyq jyry-Bazar jyrlaǵan «Júsip-Ahmet» eposy.

Sondaı-aq Qostanaı folklorlyq ekspedıtsııasy kezin­de tabylǵan (1939) «Ahmetbek-Júsipbek» qıssasy atty nusqanyń sıýjettik jelisi de Qazan baspasynyń mazmunynan onsha alshaq emes. Jalpy erterekte jaryq kórgen jyr- dastandardyń halyqtyq varıanttaryna tán qubylys- keıingilerdiń «kitaptyń sózin kóp ózgerte almaýynan» bol­sa kerek. Muny HІH ǵasyrdyń sońynda Qazan qalasynda basylǵan «Qyz Jibek» eposynyń taǵdyrynan da baıqaý qıyn emes. «Qobylandy» jyryndaǵy «Taıbýryldyń shabysy» onyń kóptegen nusqalarynda ózgerissiz qaıtalanyp otyra­tyny málim. Bir jaǵynan, bul folklorlyq janrlarda jıi ushyraıtyn qalypty, dástúrli saryn-tásil desek te bolady.

«Bozuǵlan» atalatyn jyrdyń taǵy bir nusqasyn semeı­lik Ázimbaı aqyn jyrlaǵan. Munda da jyrshy epostyq kitapta basylǵan varıantynyń mazmunyna azdaǵan mo­tıvtik, epızodtyq ózgerister engize otyryp, jergilikti qyr qazaqtarynyń tilimen kósilte jyrlaǵany kórinedi. «Bozuǵlannyń» ekinshi bir úlgisi Qaraqalpaqstan qazaqtarynyń arasynan jazylyp alynǵan. Jyrshy­sy-Ábdimurat Qońyrbaıuly. Bir qyzyǵy, munda jyrdyń taqyryby birdeı bolǵanmen, shyǵarma sıýjeti aldyńǵylarǵa múldem uqsamaıdy. Kerisinshe, Ábdimurat jyrlaǵan «Bozuǵlan» nusqasy qazaqtyń ataqty «Qobylandy batyr» eposynyń oqıǵalarymen óte úndes, keı tusta tipti, epızodtyq qaıtalaýlar ushyraıdy. Degenmen kisi esimderi, jer-sý, etno­nımderde kóp aıyrma bary ańǵarylady.

Tomǵa engen jyr nusqalarynyń tili-kórkem, sıýjetteri- qyzyq. Olardyń mátininen qazaqtyń ár óńirinen shyqqan jyrshy-aqyndardyń epıkalyq mektebine tán stıldik qoltańbalary, aıtý mánerleri men jergilikti til erekshelik­teri aıqyn seziledi. Usynylyp otyrǵan «Bozuǵlan, Ahmetbek hám Júsipbek» eposynyń nusqalarynyń kópshiligi buryn- sońdy jarııalanbaýy jáne zertteý nazaryna ilinbeýi de atalǵan jyrdyń ǵylymı qundylyǵyn arttyra túsedi.

«Babalar sózi» serııasynyń kezekti qyryq jetinshi tomy bul kóptomdyqtyń negizgi ustanymdaryna sáıkes, ǵylymı qosymshalarmen tolyqtyryldy. Ǵylymı qosymshalarǵa tomǵa engen mátinderge jazylǵan túsiniktemeler, sózdik, jer-sý ataý­lary, mátinderde kezdesetin tarıhı tulǵalar men dinı esimderge arnalǵan túsinikter, epostyń jınaýshylary men onyń jyrla­ýshylary týraly derekter, paıdalanylǵan ádebıetter tizimi, orys jáne aǵylshyn tilderinde jazylǵan túıin kirdi.

Tomnyń kólemi-26,25 b.t.

48-tom. Batyrlar jyry

QURASTYRÝShYLARDAN

M.O.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýty memle­kettik «Mádenı mura» baǵdarlamasy sheńberinde jarııalana­tyn «Babalar sózi» júz tomdyq basylymyn daıyndap, jarııalaý jumysyn jalǵastyrýda.

Atalǵan basylymnyń maqsaty-qazaq halqyn rýhanı mu­rasyn túgeldeı jınaqtaý jáne qolda bar folklorlyq mate­rıaldardy jaryqqa shyǵarý.

«Babalar sózi» serııasy-ǵylymı basylym. Onyń negiz­gi prıntsıpi-shyǵarmanyń tabylǵan nusqalaryn júıelep, ózara salystyra zerttep, folklorlyq shyǵarmanyń sıýjeti men janrlyq belgileri týraly tolyq kórinis beretin mátindi oqyrmanǵa usyný. Kerek bolǵan jaǵdaıda birneshe varıanttary jarııalanady.

Oqyrmanǵa usynylyp otyrǵan serııanyń qyryq segizinshi tomy «Kóruǵly» eposyna arnalǵan. Túrkimenniń teke rýynan shyqqan Kóruǵly týraly jyrlar etnıkalyq, tildik jáne dinı turǵyda ár túrli bolyp keletin qazaq, túrik, ázirbaıjan, armıan, grýzın, ózbek, túrkimen, tájik, kúrd, tatar, abhaz, qumyq, qaraqalpaq t.b. ulttardyń folklorynda birneshe ǵasyrlar boıy jyrlanyp, halyqtyń súıikti shyǵarmasyna aınalǵan.

Bizde Kóruǵly men onyń ákesi Raýshanbek batyrdyń erlik isterin jalǵastyrǵan urpaqtaryna arnalǵan epostyń jıyr­madan astam nusqalary men jazbalary bar. Olardy jyrlaǵan, taratqan, hatqa túsirgen, jarııalaǵandar: Hasen Mırbabauly, Qalıjan Óteshuly, Máshhúr-Júsip Kópeev, Maılyqoja Sultanqojauly, Jambyl Jabaev, Rahmet Mázqojauly, mańǵystaýlyq Abyl men Nurym jyraýlar, olardan úırengen Muryn jyraý t.b.

Jyrdyń «Hıkaıat Kóruǵly sultan» men «Úshbý Ǵaýazhannyń qıssasy-dúr» atty salalary alǵash ret 1885 jyly Qazan qalasynda arab árpinde jarııalandy. Odan keıin olar esh ózgerissiz 1890, 1895, 1905, 1906, 1909, 1915 jylda­ry qaıta basylyp otyrdy. Keńes zamanynda Kóruǵly men onyń urpaqtaryna arnalǵan jyrlar 1973 jyly M.O. Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýty qyzmetkerleriniń daıyndaýymen jarııalandy [1989 j. qaıta basylyp shyqty].

Tomǵa jyrdyń toǵyz nusqasy engizildi, olar: 1. «Raýshanbek». 2. «Kóruǵlynyń kórde týǵany». 3. «Ǵırat jaıy, Kóruǵlynyń Raıhan arabpen soǵysy». 4. «Kóruǵlynyń Shaǵdatqa barǵany». 5. «Kóruǵly sultan óleńi». 6. «Hıka­ıat Kóruǵly sultan». 7. «Úshbý Ǵaýazhannyń qıssasy-dúr». 8. «Qıssa Ǵaýazhan». 9. «Túrkimen Qasymhan». «Kóruǵly» eposynyń basqa nusqalary kelesi 49-tomǵa enedi dep jospar­lanyp otyr.

Tomǵa engen «Raýshanbek», «Kóruǵlynyń kórde týǵany», «Ǵırat jaıy, Kóruǵlynyń Raıhan arabpen soǵysy», «Kóruǵlynyń Shaǵdatqa barǵany», «Qıssa Ǵaýazhan», «Túrkimen Qasymhan» atty nusqalar 1973 jylǵy jınaqta biraz túzetýlermen redaktsııalanyp jarııalanǵan. Sondyqtan olar túpnusqalarynan alyndy.

Al «Hıkaıat Kóruǵly sultan» men «Úshbý Ǵaýazhannyń qıssasy-dúr» atty dastandar 1885 jyly arab árpinde, bir kitap bolyp túptelip jarııalanǵan nusqadan kırıll grafıkasyna kóshirilip [kóshirgen-A.Aqan], baspaǵa esh ózgertýsiz daıyn­daldy. Atap aıtatyn jaıt, 1973 jylǵy «Kóruǵly» jınaǵyna osy eki shyǵarmanyń túpnusqalyq mátini emes, olardyń qazaq tilindegi aýdarmasy berilgen. Bul týraly jınaqty qurastyrǵan M.Ǵumarova bylaı deıdi: «Bul kitaptyń syrtyn­da «qazaq tilinde» degen jazý bolǵanymen tili qazirgi qazaq oqýshylaryna túsiniksizdeý bolyp keledi, eski túrki sózderi kóp. Sondyqtan bolý kerek, kitapty Qazaqstan zertteý qoǵamy 1940 jyly qazaqtyń kórnekti aqyny Jaqan Syzdyqovqa (1901-1978) qazirgi qazaq tiline túsirtken kórinedi. Qazaq SSR Ǵylym akademııasynyń M. O. Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń suraýy boıynsha Jaqan Syzdyqov 1968 jyly sol teksti qaıta qarap jóndedi».

Sondyqtan biz bul eki mátindi túpnusqadaǵy kúıinde jarııalaýdy jón kórdik.

Máshhúr-Júsip Kópeev jınaǵan «Kóruǵly sultan óleńi» atty mátin de arab árpindegi túpnusqadan daıyndaldy. Atalǵan sońǵy úsh mátin birinshi ret jarııalanyp otyr.

Tomda qamtylǵan dastandardyń túpnusqalary qadim, tóte jazýynda, arab árpinde kitap bolyp shyqqan. Arab jazýyn­da daýysty dybystardyń jasyryn turatyny, bas áriptiń bolmaıtyndyǵy, tynys belgileriniń qoıylmaıtyndyǵy mátinderdi durys tanýǵa edáýir qolbaılaý bolatyny bel­gili. Sonymen qatar qazaq jáne arab tilderi ár túrli tildik júıege jatatyndyqtan, arab álipbıi tilimizdegi tól dybystar­dy tańbalaýǵa da, onyń ózindik erekshelikterin baıqatýǵa da dármensiz. Sondaı-aq HІH ǵasyrda arab jazýyn paıdalanýdyń jalpyǵa ortaq erejeleriniń bolmaýy da óz áserin tıgizbeı qalmady.

Buǵan qosa, tóńkeriske deıingi kezeńdegi halyq ádebıeti úlgilerin jınap, kóshirýshiler jáne kitap etip shyǵarýshylar kóbine tatar medreselerinde bilim alǵany belgili. Sondyqtan bolar, túpnusqalarda keıbir qazaq sózderiniń ózgertilip, tatar tiliniń jazý qaǵıdalary boıynsha jazylyp ketkenin kórýge bolady. Sondaı-aq arab, parsy tilderinen áldeqashan enip, tól sózderimizge aınalǵan biraz sózder túpnusqasy boıynsha, my­saly: áýes-haýas, aýa-haýa, aqyl-ǵaqyl, perzent-far­zant t.b. bolyp jazylǵan. Mundaı jaǵdaıdyń bárinde de, kóbinese, qazaq tiliniń qalyptasqan jazý normalaryn saqtaýǵa tyrystyq. Sonymen birge keıbir jaǵdaılarda jyr uıqasyn buzbaý úshin túpnusqalyq formalar saqtaldy. Mátinderde arab, parsy jáne t.b. tilderden engen sózder de jıi kezdesedi. Olar qazaq tiline aýdarylyp, tomnyń sońynda arnaıy sózdikte toptastyryldy. Al kóne túrki sózderine kelsek, bul toptaǵy sózder qoljazbadaǵy jazylýy boıynsha berildi. Mysaly: bılán, birlán; erúshti; andan, andan soń; bolur; túrlik-túrlik; ınaný; tiriklik; depler, deıler, derler; bolǵandan soń, ishken­den soń; oltyrǵan; deıúrler, aıtur; úshbý; erúr t.b. Demek, shyǵarmalardyń sóz qoldanysy tolyq saqtaldy.

Sonymen qatar shyǵarmalardy kóshirýshi, jınaýshy, jarııalaýshylardyń tarapynan ketken keıbir qateler maǵynasyna saı túzetildi; sondaı-aq keıbir shýmaqtarda je­kelegen sózder men jalǵaýlyqtardyń túsip qalý faktileri kez­desedi. Mundaı jaǵdaıda qajetti sózder tik jaqshaǵa alynyp berildi: [dep], [dedi] t.b.

Serııanyń prıntsıpterine sáıkes, tom ǵylymı qosymshalarmen tolyqtyryldy. Ǵylymı qosymshalar tomǵa engen mátinderge jazylǵan túsiniktemelerdi jáne olardyń tabylǵan varıanttary jóninde málimetterdi qamtıdy. Sondaı-aq buǵan sózdik, jer-sý ataýlary, mátinderde kezdesetin tarıhı tulǵalar men dinı esimderge arnalǵan túsinikter, dastannyń jınaýshylary men onyń jyrlaýshylary týraly derekter, paıdalanylǵan ádebıetter tizimi, orys jáne aǵylshyn tilderin­de jazylǵan túıin kiredi.

Tomnyń kólemi-33,5 b.t.

49-tom. Batyrlar jyry

QURASTYRÝShYLARDAN

M.O.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýty Memle­kettik «Mádenı mura» baǵdarlamasy aıasynda jaryq kóretin «Babalar sózi» serııasynyń júz tomdyq ǵylymı basylymyn ázirleýdi odan ári jalǵastyrady.

Serııanyń buǵan deıin jarııalanǵan qyryq jeti tomy ulttyq folklorymyzdyń asa bir kórkem de kólemdi salasy bolyp sanalatyn epostyq shyǵarmalarǵa arnaldy. Dálirek aıtqanda, búginge deıin hıkaıalyq dastandardyń on úsh tomy, dinı dastandardyń jeti tomy, ǵashyqtyq dastandardyń segiz tomy, tarıhı jyrlardyń úsh tomy, batyrlar jyrynyń on bes tomy, sondaı-aq shejirelik dastandardyń bir tomy ázirlenip, baspa betin kórdi. Bul basylymdardyń on tomy Qytaıdaǵy qazaq folkloryna arnalǵany málim. Qazaq halqynyń qymbat qazynasy-folklor jınaqtarynyń joǵary deńgeıde bezen­dirilgen jańa basylymyn oqyrman qaýym úlken qýanyshpen qarsy aldy. Alla qalasa, qazaq eposynyń kórkem úlgilerin jarııalaý osymen shektelmeıdi.

Oqyrman nazaryna usynylyp otyrǵan atalǵan serııanyń 49-tomy batyrlar jyryna arnaldy.

Bul tomǵa, negizinen, túrkimen halqynyń ulttyq batyry, aty ańyzǵa aınalǵan Kóruǵlynyń erlikke toly ómirin baıan­daıtyn birneshe jyr nusqasy endi. Olar: Ábdilda Júrgenbaev, Erǵalı Esenjolov, Ámiresh Jumaǵazın, Ertaı Qulsarıev, Asaıyn Hangeldın nusqalary.

«Kóruǵly» eposynyń sıýjeti HVІ-HVІІ ǵasyrlarda ońtústik Ázirbaıjanda bolǵan halyq kóterilisine baılanys­ty tarıhı oqıǵalarǵa negizdelgen. Sonymen qatar jyrda atalǵan qozǵalystyń kósemi retinde dáriptelip, halyq ba­tyr tulǵasynda kórinetin Kóruǵly men onyń joldastary Áýez, Sapabek, Mustafa, Jyǵaly bek t.b. erlikteri keńinen sýretteledi. Anyǵynda túrkimen eposynyń ańyzdyq, mıf­tik úlesi basym. Orta ǵasyrlarda Soltústik Horasan men Ońtústik Ázirbaıjan arasyn meken etken túrkimenniń teke rýynyń batyry jaıyndaǵy halyq eposynyń sıýjeti kórshiles ázirbaıjan, armıan, ıran, grýzın, túrik, tatar, qumyq, tájik, ózbek, qaraqalpaq, qazaq elderiniń folkloryna enip, kóptegen ulttyq versııalardyń týýyna negiz bolǵany baıqalady.

«Kóruǵly» eposy qazaq arasyna da erteden málim, halyq súıip tyńdaǵan tańdaýly batyrlar jyrynyń biri. Kezinde bul ǵajaıyp folklor týyndysyn mańǵystaýlyq Abyl jy­raý bastaǵan bir shoǵyr talantty jyrshy-aqyndar qazaqsha jańǵyrtyp, sahara tyńdaýshylarynyń qulaq quryshyn qandyrǵan.

Sondaı-aq «Kóruǵlynyń» birneshe nusqasyn Syr súleıleri de túrlente damyta jyrlaǵanyn bilemiz. Jıenbaı, Ońǵar, Baspan, Jámet, Ábilda, Rahmet syndy talanttardyń oryndaýyndaǵy epostyń mátinmen notaǵa túsirilgen jyr maqamy bizdiń zamanymyzǵa jetti. Al «Kóruǵly» eposyn ataqty Maıkót, Jambyl, Qulmambet syndy Jetisý jyraý-jyrshylarynyń da talaı túnder boıy aıtqany týraly derekter bar.

Tomǵa engen jyr nusqalarynyń tili-kórkem, sıýjet­teri-qyzyq. Olardyń mátininen qazaqtyń ár óńirinen shyqqan jyrshy-aqyndardyń epıkalyq mektebine tán stıl­dik qoltańbalary, aıtý mánerleri men jergilikti til erek­shelikteri aıqyn seziledi. Usynylyp otyrǵan «Kóruǵly» eposynyń nusqalarynyń kópshiligi buryn-sońdy jarııalanba­ýy jáne zertteý nazaryna ilinbeýi de atalǵan jyrdyń ǵylymı qundylyǵyn arttyra túsedi.

«Babalar sózi» serııasynyń kezekti qyryq toǵyzynshy tomy bul kóptomdyqtyń negizgi ustanymdaryna sáıkes, ǵylymı qosymshalarmen tolyqtyryldy. Ǵylymı qosymshalarǵa tomǵa engen mátinderge jazylǵan túsiniktemeler, sózdik, jer-sý ataýlary, mátinderde kezdesetin tarıhı tulǵalar men dinı esimderge arnalǵan túsinikter, epostyń jınaýshylary men onyń jyrlaýshylary týraly derekter, paıdalanylǵan ádebıetter tizimi, orys jáne aǵylshyn tilderinde jazylǵan túıin kirdi.

Tomnyń kólemi-26 b.t.

50-tom. Batyrlar jyry

«Babalar sózi» serııasynyń 50-tomyna «Qyrymnyń qyryq baty­ry» epıkalyq toptamasynyń «Ańshybaı batyr jáne onyń urpaqtary» shejirelik tsıklyna jatatyn «Ańshybaı», «Parparııa», «Quttyqııa», «Edige», «Nuradyn», «Musa han», «Oraq, Mamaı», «Qarasaı, Qazı» jyr­lary jáne «Qaradóń batyr jáne onyń urapaqtary» shejirelik tsıklynyń «Qaradóń», «Jubanysh», «Súıinish», «Er Begis», «Kógis, Tegis», «Tama», «Tana» jyrlary endi. Bul epıkalyq týyndylarǵa XIV-XVI ǵasyrlardyń tarıhı oqıǵalary negiz bolǵan.

QURASTYRÝShYLARDAN

M.O.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýty Memle­kettik «Mádenı mura» baǵdarlamasy aıasynda jaryq kóretin «Babalar sózi» serııasynyń júz tomdyq ǵylymı basylymyn ázirleýdi odan ári jalǵastyrýda.

Serııanyń buǵan deıin jarııalanǵan qyryq toǵyz tomy ulttyq folklorymyzdyń asa bir kórkem de kólemdi salasy bolyp sanalatyn epostyq shyǵarmalarǵa arnaldy. Dálirek aıtqanda, búginge deıin hıkaıalyq dastandardyń on úsh tomy, dinı dastandardyń jeti tomy, ǵashyqtyq dastandardyń segiz tomy, tarıhı jyrlardyń úsh tomy, batyrlar jyrynyń on jeti tomy, sondaı-aq shejirelik dastandardyń bir tomy ázirlenip, baspa betin kórdi. Bul basylymdardyń on tomy Qytaıdaǵy qazaq folkloryna arnalǵany málim. Qazaq halqynyń qymbat qazynasy-folklor jınaqtarynyń joǵary deńgeıde bezen­dirilgen jańa basylymyn oqyrman qaýym úlken qýanyshpen qarsy aldy. Alla qalasa, qazaq eposynyń kórkem úlgilerin jarııalaý osymen shektelmeıdi.

Oqyrman nazaryna usynylyp otyrǵan atalmysh serııanyń 50-tomy batyrlar jyryna, atap aıtqanda, «Qyrymnyń qyryq batyry» epıkalyq tsıklyna arnaldy.

Muryn jyraý Seńgirbekulynan jazylyp alynǵan «Qyrymnyń qyryq batyry» atty bas qaharmandary qyryq bir batyr bolyp tabylatyn otyz bes jyrdan quralǵan epıkalyq jyrlar tsıkly-álem mádenıetinde mańyzdy oryn ala­tyn erekshe qubylys. Bul pikirdiń durystyǵyna Q.Sátbaev, N.Saýranbaev, E.Ysmaıylov, Á.Marǵulan, Á.Qońyratbaev, S.Sadyrbaev, O.Nurmaǵanbetova, M.Ǵumarova, S.Qasqabasov, Q.Sydıyquly, Sh.Ybyraev, S.Qondybaı jáne ózge de qazaq ǵalymdarynyń zertteýlerimen qatar syrtqy jurt ókilderiniń eńbekterin de oqı otyryp anyq kóz jetkizemiz. Mysaly, 1944 jyly Tashkent qalasynda ótken Orta Azııa folklory týraly búkilodaqtyq ǵylymı konferentsııa qaýlysynda bul epostyń dúnıejúzilik mańyzy bar ekeni arnaıy atap ótildi. Akade­mıkter-V.M.Jırmýnskıı men E.M.Meletınskııdiń irgeli ǵylymı eńbekterinde de «Qyrymnyń qyryq batyrynyń» tanymdyq, tarıhı, rýhanı jáne kórkemdik aıryqsha qundylyǵy jan-jaqty ashyp kórsetilgen.

Ǵylymı qaýym men jalpy oqyrman osylaısha asa iltıpat­pen qarsy alǵan rýhanı muranyń jarııalaný arqyly jalpy kópshilikke tanystyrylýy qyrýar eńbek pen ýaqytty talap eteri málim.

1963 jyly jaryq kórgen «Batyrlar jyry» atty eki tomdyq jınaqtyń ekinshi tomynda «Manashyuly Tuıaqbaı», «Aqjonasuly Er Keńes» jyrlary, 1964 jyly basy­lyp shyqqan «Batyrlar jyry» atty kitapta «Qaradóń», «Jubanysh», «Súıinish», «Er Begis», «Tegis, Kógis», «Tama» jyrlary alǵash ret baspa betin kórdi Osy atalǵan jyrlar «Aqsaýyt» jınaǵynyń ІІ tomyna (1977) da endi.

«Qyrymnyń qyryq batyry» epıkalyq toptamasyn quraıtyn otyz bes jyrdyń úlgileri «Qazaq halyq ádebıeti» kóptomdyǵynyń «Batyrlar jyry» atty serııasynyń 5-tomy (1989) jáne 6-tomynda (1990) basyldy. Bul jınaqtardy qurastyryp, ǵylymı túsinikterin jazǵandar- O.Nurmaǵambetova men Q.Sydıyquly. Ol ýaqyttaǵy jarııalanymdardyń barlyǵy tsenzýranyń qatań súzgisinen ótip, ústem ıdeologııalyq ustanymdarǵa, kommýnıstik kózqarasqa sáıkes kelgende ǵana kópshilikke usynylyp otyrǵany barshaǵa aıan. Biz sóz etip otyrǵan jınaqtardy baspaǵa daıyn­daýshylar da sol talapqa baǵynýǵa májbúr boldy. Sonyń sal­darynan jyr mátinderiniń kóptegen tustary qysqartylǵan nemese óńdelgen. Onyń ústine eki nusqa kúıinde qaǵazǵa túsirilgen «Ańshybaı batyr», «Qarasaı, Qazı», «Qaradóń batyr», «Jubanysh» atty jyr nusqalarynyń bir-bireýleri ǵana kitapqa kirgizildi. Qoldaryńyzdaǵy kitapta epostyń túpnusqasyn ózgerissiz oqyrmanǵa jetkizýge, barlyq nusqalaryn berýge kúsh saldyq.

«Qyrymnyń qyryq batyryn» jyrshynyń ózi «Ańshybaı batyr jáne onyń urpaqtary», «Qaradóń batyr jáne onyń urpaqtary» jáne «Jeke batyrlar» dep atalatyn úsh salaǵa bólip jyrlaǵany belgili. Bul tomǵa aldyńǵy atalǵan salaǵa jatatyn jyrlar túgeldeı jáne ekinshi salaǵa jatatyn epıkalyq týyndylardyń «Shora», «Nárik» jyrlarynan ózgeleri engizildi.

«Ańshybaı jáne onyń urpaqtary» atty shejirelik tsıkldy quraıtyn segiz jyrdyń bas qaharmandary-Ańshybaı, Par­parııa, Quttyqııa, Edige, Nuradyn, Musa han, Oraq, Mamaı, Qarasaı, Qazı atty on batyr.

Bul keıipkerlerdiń alǵashqysy tek Murynnan jazy­lyp alynǵan jyrlarda jáne «Qarasaı, Qazı» jyrynyń Mańǵystaýdan tabylǵan, belgisiz jyrshydan jazylyp alynǵan nusqasynda, sonymen qatar noǵaıdyń «Edıge» atty jyrynda ǵana kezdesse, Parparııa degen esimdi Muryn jyraý repertýaryndaǵy jyrlardan jáne joǵaryda atalǵan noǵaı jyrynan ǵana ushyrastyramyz. Edigeniń ákesi retinde sóz bo­latyn Quttyqııa jáne Edigeniń shóberesi-Musa týraly jeke jyrlar tek osy tsıklda ǵana bar. Edigeniń uly-Nuradyn da jeke jyrdyń keıipkeri retinde osy epıkalyq toptamada jáne professor A.V.Vasılev jazyp alǵan taǵy bir qazaq jyrynda ǵana kórinedi.

Muryn aıtqan «Edige», «Oraq, Mamaı» jyrlary bul jyrdyń ózge túrki halyqtary men qazaqtar arasyndaǵy nusqalarynan ózindik sony sıpattarymen daralanady.

Qazaqtar arasynda otyzdan astam úlgisi saqtalǵan «Qarasaı, Qazı» atty jyr ózge halyqtarda kezdespeıdi. Bul týyndynyń Muryn jyraý nusqasy qaıtalanbas aıshyqtarǵa toly.

«Qaradóń batyr jáne onyń urpaqtary» shejirelik tsıklyna jatatyn «Qaradóń», «Jubanysh», «Súıinish», «Er Begis» atty jyrlardyń bas qaharmandary ómirde bolǵandyǵynan, oqyrman qaýym osy jyrlarmen tanysý barysynda ǵana habardar bolsa, «Tama» jyrynda Jetirýǵa jatatyn rýlardyń biriniń atasy dáripteletini osy tsıkldyń eń sońǵy eki jyrynyń bas keıipker­leri Nárik pen onyń uly Shora ekendiginen aıqyn ańǵarylady. Al Tamanyń ákesi Kógis ekenin osy epıkalyq toptamadaǵy «Kógis, Tegis» jyrymen qatar, «Qarasaı, Qazı» jyrynyń Murynnan ózge jyrshylar aıtqan birneshe nusqasyn jáne «Shora batyr» jyrynyń tatarlar arasynan jazyp alynǵan úlgilerin oqı otyryp, bilemiz.

«Qyrymnyń qyryq batyry» epopeıasy osyndaı tosyn maǵlumattarymen de, kórkemdik deńgeıiniń joǵarylyǵymen de erekshelenedi.

«Babalar sózi» serııasynyń kezekti elýinshi tomy bul kóptomdyqtyń negizgi ustanymdaryna sáıkes, ǵylymı qosymshalarmen tolyqtyryldy.

Ǵylymı qosymshalarǵa tomǵa engen mátinderge jazylǵan túsiniktemeler, sózdik, jer-sý ataýlary, mátinderde kezde­setin tarıhı tulǵalar men dinı esimderge arnalǵan túsinikter, epostyń jınaýshylary men onyń jyrlaýshylary týraly de­rekter, paıdalanylǵan ádebıetter tizimi, orys jáne aǵylshyn tilderinde jazylǵan túıin kirdi.

Tomnyń kólemi-29 b.t.

51-tom. Batyrlar jyry

«Babalar sózi» serııasynyń 51-tomyna Muryn jyraý Seńgirbaevtyń aıtýynan jazylǵan «Qyrymnyń qyryq batyry» epostyq tsıkline kiretin «Nárik», «Shora», «Qydyrbaıuly Qobylandy», «Asanqaıǵy, Toǵan, Abat», «Qarǵaboıly, Qaztýǵan», «Kókshe batyr» t. b. jyr mátinderi endi. Jyrdyń sıýjeti noǵaıly kezeńiniń tarıhı oqıǵalaryn baıandaıtyn qazaq ańyzdaryna qurylǵan.

QURASTYRÝShYLARDAN

M.O.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýty Memle­kettik «Mádenı mura» baǵdarlamasy aıasynda jaryq kóretin «Babalar sózi» serııasynyń júz tomdyq ǵylymı basylymyn ázirleýdi odan ári jalǵastyrady.

Serııanyń buǵan deıin jarııalanǵan elý tomy ulttyq folklorymyzdyń asa bir kórkem de kólemdi salasy bolyp sa­nalatyn epostyq shyǵarmalarǵa arnaldy. Dálirek aıtqanda, búginge deıin hıkaıalyq dastandardyń on úsh tomy, dinı dastandardyń jeti tomy, ǵashyqtyq dastandardyń segiz tomy, tarıhı jyrlardyń úsh tomy, batyrlar jyrynyń on segiz tomy, sondaı-aq shejirelik dastandardyń bir tomy ázirlenip, baspa betin kórdi. Bul basylymdardyń on tomy Qytaıdaǵy qazaq folkloryna arnalǵany málim. Qazaq halqynyń qymbat qazynasy-folklor jınaqtarynyń joǵary deńgeıde bezen­dirilgen jańa basylymyn oqyrman qaýym úlken qýanyshpen qarsy aldy. Alla qalasa, qazaq eposynyń kórkem úlgilerin jarııalaý osymen shektelmeıdi.

Oqyrman nazaryna usynylyp otyrǵan atalǵan serııanyń 51-tomy batyrlar jyryna arnaldy.

Bul tomǵa engen, negizinen, qazaq eposynyń eń kólemdi ári kórkem úlgileriniń biri-«Qyrymnyń qyryq batyry». Álemdegi tańdaýly halyq týyndylarynyń qataryna jatatyn jyrdyń mátini XX ǵasyr basynda qaǵazǵa túsirile bastaǵan. 1940 jyly Qazaqstan UǴA-nyń sol kezdegi basshysy akademık Q.I.Sátbaevtiń usynysymen Mańǵystaýdaǵy Fort-Shevchen­ko qalasynda turatyn shejire qart Muryn jyraý Seńgirbekulyna arnaıy jolyǵyp, repertýaryn anyqtaý úshin ádebıetshi Asaıyn Hangeldın issaparǵa jiberiledi. Al 1942 jyly ekin­shi dúnıejúzilik soǵystyń surapyl jyldaryna qaramastan, ulttyq ádebıetimizdiń janashyry N.Saýranbaev, E.Ysmaıylov syndy ǵalymdardyń azamattyǵy arqasynda Muryn jyraýdy Almatyǵa aldyryp, odan «Qyrymnyń qyryq batyry» tsıkli­ne kiretin 36 jyrdy jazyp aldy. Epos mátinin qaǵazǵa túsirýge belgili ádebıet tarıhshysy E.Ysmaıylov, M.Hakimjanova, O.Nurmaǵambetovalar qatysqany málim.

Ókinishke oraı, «Qyrymnyń qyryq batyry» eposyn óziniń bastapqy qalpynda túgeldeı hatqa túsirýdiń sáti túsken joq. Óıtkeni bul kezde ataqty epopeıany biletin jyr­shy-jyraýlardyń bári de ómirden ótken bolatyn. Sonyń ózinde Muryn jyraýdan jazyp alynǵan epos úzindileri qazaq halqynyń ǵana emes, barsha adamzat órkenıetiniń asa qundy rý­hanı qazynasy atanýǵa ábden laıyq. Kópshilikke málim, keńes kezeńinde «Qyrymnyń qyryq batyry» da ózge qazaq eposta­ry sekildi az zertteldi, jarııalaýǵa tyıym salyndy. Tek XX ǵasyrdyń 80-jyldary qazaq aýyz ádebıetiniń kóptomdyq ba­sylymyna enip, kópshilik nazaryna alǵash ilikti.

«Qyrymnyń qyryq batyry» eposynyń sıýjeti XIV ǵasyrdyń sońy, XV ǵasyrdyń basynda ómir súrgen tarıhı tulǵa, Noǵaı ordasynyń negizin salýshy iri qolbasshy ári memleket qaıratkeri Edige men onyń urpaqtarynyń erlikke toly ómir shejiresin dáripteýge arnalǵan. Munda sondaı-aq Altyn-Orda bı­leýshisi Toqtamys han men Máýáranahr ámirshisi Aqsaq Temirdiń epıkalyq beınesi aıshyqtalyp somdalǵan. Epostyń keı bólimderi Edige men týystyq qatynasy az Er Tarǵyn, Aısauly Ahmet, Qobylandy, Tórehan, Ádil Sultan sııaqty tarıhı keıipkerlerdiń ártúrli joryq joldaryn baıandaıdy. Jalpy kóne epostyq mo­tıvter men tarıhı oqıǵalar qabattasa óriletin baǵaly folklor týyndysynyń taqyryby eldiń, Otannyń tynyshtyǵyn qorǵaý, erlikti qurmetteý bolyp tabylady.

«Babalar sózi» serııasynyń kezekti elý birinshi tomy bul kóptomdyqtyń negizgi ustanymdaryna sáıkes, ǵylymı qosymshalarmen tolyqtyryldy. Ǵylymı qosymshalarǵa, tomǵa engen mátinderge jazylǵan túsiniktemeler, sózdik, jer-sý ataýlary, mátinderde kezdesetin tarıhı tulǵalar men dinı esim­derge arnalǵan túsinikter, epostyń jınaýshylary men onyń jyrlaýshylary týraly derekter, paıdalanylǵan ádebıetter tizimi, orys jáne aǵylshyn tilderinde jazylǵan túıin kirdi.

Tomnyń kólemi-28 b.t.

52-tom. Kóne epos

QURASTYRÝShYLARDAN

M.O.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýty «Mádenı mura» Memlekettik baǵdarlamasy aıasynda «Babalar sózi»-júz tomdyq basylymyn daıyndap, jarııalaý jumysyn jalǵastyrýda.

Atalǵan basylymnyń basty maqsaty-halyqtyń rýhanı murasyn sol kúıinde ózine qaıtarý, ıaǵnı qolda bar folklorlyq materıaldardy túgel jaryqqa shyǵarý.

«Babalar sózi» serııasy-ǵylymı basylym. Onyń negiz­gi prıntsıpi-shyǵarmanyń tabylǵan nusqalaryn júıelep, ózara salystyra zerttep, folklorlyq shyǵarmanyń sıýjeti men janrlyq belgileri týraly tolyq kórinis beretin mátindi oqyrmanǵa usyný. Qajetti jaǵdaıda folklorlyq jádigerdiń birneshe varıanttary jarııalanady.

Serııanyń oqyrmanǵa usynylyp otyrǵan kezekti elý ekin­shi tomy arhaıkalyq qaharmandyq jyrlarǵa arnalady. Atap aıtqanda tomǵa myna jyrlar engizildi: «Hıkaıat rısa­la Muńlyq, Zarlyq», «Qıssa Qulamergen», «Qıssa Dotan Qubaqanbaıuǵly», «Qubyǵul».

Bulardyń alǵashqy úsheýi Qazan tóńkerisine deıin baspa betin kórgen, mysaly, «Hıkaıat rısala Muńlyq, Zarlyq» das­tany Qazan tóńkerisine deıin alǵash 1896 jyly arab árpinde jarııalanyp, 1917 jylǵa deıin on ret kitap bolyp basylǵan.

«Qıssa Dotan Qubaqanbaıuǵly» jyry da 1903 jyl­dan 1917 jylǵa deıin birneshe ret baspa betin kórgen. Eki týyndyny el arasynan jazyp alyp, jarııalaǵan Júsipbek Shaıhyslamuly.

«Qıssa Qulamergen» jyry 1909 jáne 1912 jyldary arab árpinde basylyp shyqqan. Jarııalaǵan-Ábdirahman Bekta­sov.

Al «Qubyǵul» dastany belgili aqyn ári jyrshy Nurpeıis Baıǵanınniń aıtýynan 1941 jyly hatqa túsirilgen.

Tomdy daıyndaý barysynda Qazan tóńkerisine deıin kitap bolyp shyqqan mátinderdi durys taný úshin muqııat taldaýlar men saraptaý jumystary júrgizildi.

Kitapty qurastyrýshylar ǵylymı basylymnyń bas­ty sharttaryn basshylyqqa ala otyryp, shyǵarmalardyń túpnusqa mátinderin saqtaý máselesin birinshi orynǵa qoıdy. Máselen, dastanda kezdesetin hár (ár), erdi (edi), hesh (esh), birlán, ılán, (benen, men), áıla, emdi (endi), kórdikem, bu-dúr, bolur, erishti (erdi) t.b. osy tektes eski túrki sóz qoldanystary, túpnusqa boıynsha berildi. Al Qazan qalasyndaǵy kóne tatar baspahanalarynyń tehnıkalyq kemshilikteri men saýatsyzdyq saldarynan ketken keıbir qateler maǵynasyna saı túzetildi.

Sonymen qatar shyǵarmalarda kóshirýshi, jınaýshy, jarııalaýshylardyń tarapynan ketken keıbir qateler maǵynasyna saı túzetildi; sondaı-aq keıbir shýmaqtarda jekelegen sózder men jalǵaýlyqtardyń túsip qalý faktileri kezdesedi. Mundaı jaǵdaıda qajetti sózder tik jaqshaǵa alynyp berildi: [dep], [dedi] t.b.

Tomnyń sońyna berilgen qosymshalarda folklorlyq týyndylardyń ǵylymı túsiniktemeeri jáne ár túrli nusqalary jóninde málimet usynyldy. Sondaı-aq munda sózdik, jer-sý ataýlary, mátinderde kezdesetin tarıhı tulǵalar men dinı esimderge arnalǵan túsinikter, dastannyń jınaýshylary men jyrlaýshylary týraly derekter, orys, aǵylshyn tilindegi túıinderi jazylyp, paıdalanylǵan ádebıetterdiń tizimi en­gizildi.

53-tom. Ǵashyqtyq jyrlar

«Babalar sózi» serııasynyń 53-tomyna «Qyz Jibek» eposynyń Musabaı jyraý, Júsipbek qoja, Shege men Qarshyǵa aqyndar jyrlady delinetin eń negizgi ári tańdaýly nusqalary engizildi.

QURASTYRÝShYLARDAN

M.O.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýty Memle­kettik «Mádenı mura» baǵdarlamasy aıasynda jaryq kóretin «Babalar sózi» serııasynyń júz tomdyq ǵylymı basylymyn ázirleýdi odan ári jalǵastyrady.

Oqyrman nazaryna usynylyp otyrǵan atalǵan serııanyń kezekti 53-tomy ǵashyqtyq jyrlarǵa arnaldy.

Baıyrǵy baǵaly epostyq muralarymyzdyń biri-«Qyz Jibek» ekendigi kópke belgili. Jyrdyń 15-ten asa halyqtyq nusqalary aýyzdan-aýyzǵa, urpaqtan urpaqqa aýysyp, búgingi kúnge jetti.

Qazaq halqynyń epostyq qazynasy óte baı. Ártúrli ǵylymı kitaphanalar men qoljazba qorlarynda júzdegen batyrlyq jáne ǵashyqtyq jyrlardyń sanalýan kórkem de kólemdi úlgileri saqtalǵan. Desek te osynaý kóne jádigerlerimizdiń arasynda kórikti kóshimen, kesteli sózimen, kórkem oı, keremet sýretimen kóz tartatyn, qazaq folklorynyń eń bıik tórinen oryn alatyn, erekshe qundy jyr muramyz qaısy degende kim-kimde bolsa oılanbastan «Qyz Jibekti» ataıtyny shúbásiz. Búgin týǵanyna 500 jyl tolyp otyrǵan aıtýly epostyń halyqaralyq kólemde ıÝNESKO sheńberinde atalýǵa laıyq sa­nalýy da sondyqtan bolar.

«Qyz Jibek» jyrynyń sıýjeti qazaq arasynda ertegi, ańyz, kólemdi jyr úlgisinde de san ǵasyrdan beri aıtylyp kelgeni shyndyq. Alaıda jyrdyń mátini tek XIX ǵasyrdyń ekinshi jar­tysynda ǵana hatqa túse bastady. Dáliregi, osydan 120 jyldaı buryn, ıaǵnı 1887 jyly Qazaly bekinisinde áskerı qyzmette júrgen orys ofıtseri E.A.Aleksandrov jergilikti óńirdegi aı­týly jyraý Musabaıdan «Qyz Jibekti» qaǵazǵa túsirip ala­dy da, uzamaı ony áriptesi, mılıtsııa praporşıgi M.Aǵamanov arqyly orys tiline aýdartady. «Qyz Jibek» jyrynyń bul asa baǵaly nusqasyn 1959 jyly Máskeýdiń Ortalyq tarıh mýzeıin­degi belgili túrkitanýshy N.I.Grodekovtiń jeke qorynan izdep tapqan talantty mátintanýshy-ǵalym, M.O.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń aǵa ǵylymı qyzmetkeri Málıke Ǵumarova. Atalǵan nusqany sol jyldary Musabaı jy­raýdan orys ofıtseri ári folklorshy I.V.Anıchkov ta jazyp alǵan. Bul jaıynda ol óziniń «Poezdka na kırgızskıe pomın­kı» (1897 j.) atty maqalasynda áserli baıandaıdy.

Munan sońǵy jyrdyń taǵy bir nusqasy 1894 jyly Qazan qalasynda belgisiz noǵaı azamatynyń ázirleýimen jaryqqa shyqty. Bastyrýshy jyrdyń sońynda: «... muny men ózim noǵaı bolsam da, dostym Ahmetkerimge arnap, qazaqsha jazdym» deı­di1. Osy belgisiz nusqa 1895, 1896, 1899 jyldar arasynda taǵy da birneshe ret basylym kórgenin bilemiz. Budan keıin 1900 jyly epostyń taǵy bir kórkem nusqasy belgili baspager ári aqyn jetisýlyq Júsipbek qoja Shaıhyslamulynyń atynan Qazandaǵy «Ýnıversıtet» baspahanasynan jaryqqa shyqqany málim. Munan sońǵy ýaqytta «Qyz Jibek» jyrynyń Júsipbek nusqasy Qazan tóńkerisine deıin jáne Keńes kezeńin qosa sanaǵanda 10 márteden asa qaıta basylǵan bolatyn.

Epostyń 1894 jylǵy belgisiz nusqasy men 1900 jyly Júsipbek jarııalaǵan nusqalaryn salystyra qaraǵanda, olardyń sıýjettik qurylymy men jalpy mátininde aıtarlyqtaı ózgerister joqtyǵyn ańǵaramyz. Epostyń alǵashqy basylymyndaǵy qarasózben baıandalatyn tustaryn Júsipbek jyrǵa aınaldyryp, kóp jerin ózinshe óńdegen.

Basynda menen jaıyldy,

Qıssa bolyp Qyz Jibek...-

degen sózinde aqyn óziniń avtorlyq huqyn dáleldeýmen bo­lady. Áıtse de 1926 jyly Jetisý jerinde qazaq ádebıetiniń bolashaq klassıgi M.Áýezovpen kezdesken Júsipbek bul jyrdy Aqshámshide bir jyraýdan erterekte úırengenin, sodan jazyp alyp, baspaǵa bergendigin aıtqan2.

Uly epostyń úzdik úlgileri qazaq dalasyna keńinen taralǵany málim. «Qyz Jibektiń» jańa nusqalary Musabaıdan basqa, Syr boıynyń Ábilqaıyr Dánekerov (1954), Rahmet Mázqojaev (1959), Qýanysh Baımaǵambetov syndy daryndy jyrshy-aqyndarynyń aıtýynan jazylyp alyndy. Atalǵan jyr nusqalary 1963 jyly epostyń tuńǵysh ǵylymı basyly­myn daıyndaý barysynda zerttelip, «Qyz Jibektiń» kanondyq mátinin qalyptastyrý úshin, qajetine qaraı paıdaǵa asqany da málim.

«Qyz Jibekti» jyrlaýǵa Qostanaı, Torǵaı, Aqtóbe óńirleriniń jyrshylary da belsene aralasty. Mysaly, Qostanaı oblysynan jazyp alynǵan Hakim Dosmaǵambetuly (1930), Álıákbar Dosjanov (1947) nusqalary, aqtóbelik bel­gili jyrshy Shapaı Qalmaǵambetovtiń ózi ótkizgen eki birdeı úlgisi osyǵan dálel. Sondaı-aq oraldyq Qaıyrǵalı Imanov (1940), halyq aqyny Halıma Óteǵalıeva (1950), Moldaseıit Tólepqalıev (1956), Qasym Myrzaǵalıev, shyǵys qazaqstandyq Erjan Ahmetov (1959) oryndaǵan jyr nusqalary da eposta­nýshylar tarapynan jaqsy baǵalandy. Budan ózge de birli-ja­rym jyr úlgileri Ońtústik Qazaqstan (1953), Qaraǵandy ob­lystarynan (1955) jazyp alynǵan. Álbette, «Qyz Jibektiń» atalǵan varıanty basqa nusqalar sekildi epostyń 1963 jylǵy ǵylymı basylymynda zerttelip, salystyrylǵan bolatyn. Jyrdyń qytaıdaǵy qazaqtar jyrlaǵan nusqasy 2006 jyly «Babalar sózi» júz tomdyǵynyń 25-tomyna endi. Bir aıta keterligi, joǵaryda atalǵan jyr nusqalarynyń kópshiligi burynǵy jarııalanǵan Júsipbek (Qazan, 1900) varıantyna sıý­jettik mazmuny jaǵynan qatty uqsaıdy. Tek epostyń kirispe­si men sońǵy bóligin jyrshylardyń árqaısysy ózinshe aıaqtaýǵa tyrysqany bolmasa, negizgi mátin men mazmunda aıtarlyqtaı ózgeris joq.

Bulardyń arasynda aqtóbelik Shapaı Qalmaǵambetov jyrlaǵan «Qyz Jibektiń» jóni basqa. Ataqty Mergenbaı jyraýdyń daryndy shákirti 1955 jyly ÁÓI Qoljazba qoryna epostyń eki birdeı nusqasyn tapsyrǵan. Bir qyzyǵy, munyń bireýi kólemi-4020 joldan turatyn Syrlybaı hannyń aqyny Qarshyǵa nusqasy bolsa, ekinshisi epostyń bas keıipkeri- Tólegenniń jyrshysy Shegeden taraǵan jyr úlgisi delingen. Bir kisiniń aıtýynan jazylǵanmen, eki varıanttyń da ózindik sıýjettik erekshelikteri bar. Jer-sý, keıipker ataýlarynda da kóptegen aıyrmashylyqtar ushyraıdy. Álbette, Noǵaıly kezeńindegi birqatar qazaq epostarynyń tórkini Sypyra jyra­ýdan bastaý alǵanyn eskersek, «Qyz Jibektiń» túpki nusqalary osy jyrda esimderi atalatyn Qarshyǵa men Shege aqyndardan taralýy da shyndyqtan alshaq ketpes dep oılaımyz. Bul, árıne, ańyzdyń aıtýy. Áıtpese, osy eki jyr nusqasynyń al aýzyndaǵy sulbasyn aldymen Mergenbaı jyraý, keıin onyń shákirti Shapaı óńdep, jańǵyrta jyrlaýy ábden múmkin. Tomǵa engen sońǵy eki jyr nusqasy alǵash ret jarııalanyp otyr.

«Babalar sózi» serııasynyń kezekti elý úshinshi tomy júz tomdyqtyń negizgi ustanymdaryna sáıkes, ǵylymı qosymshalarmen tolyqtyryldy. Munda tomǵa engen mátinderge jazylǵan túsiniktemeler, sózdik, jer-sý ataýlary, mátinderde kezdesetin tarıhı tulǵalar men dinı esimderge arnalǵan túsinikter, epostyń jınaýshylary men onyń jyrlaýshylary týraly derekter, paıdalanylǵan ádebıetter tizimi, orys jáne aǵylshyn tilderinde jazylǵan túıin kirdi.

Tomnyń kólemi-28,5 b.t.

54-tom. Ǵashyqtyq jyrlar

QURASTYRÝShYLARDAN

M.O.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýty Memle­kettik «Mádenı mura» baǵdarlamasy aıasynda jaryq kóretin «Babalar sózi» serııasynyń júz tomdyq ǵylymı basylymyn ázirleýdi odan ári jalǵastyrady.

Serııanyń buǵan deıin jarııalanǵan elý úsh tomy ulttyq folklorymyzdyń asa bir kórkem de kólemdi salasy bolyp sa­nalatyn epostyq shyǵarmalarǵa arnaldy. Dálirek aıtqanda, búginge deıin hıkaıalyq dastandardyń on úsh tomy, dinı dastandardyń jeti tomy, ǵashyqtyq dastandardyń toǵyz tomy, tarıhı jyrlardyń úsh tomy, batyrlar jyrynyń jıyrma tomy, sondaı-aq shejirelik dastandardyń bir tomy ázirlenip, baspa betin kórdi. Bul basylymdardyń on tomy Qytaıdaǵy qazaq folkloryna arnalǵany málim. Qazaq halqynyń qymbat qazynasy-folklor jınaqtarynyń joǵary deńgeıde bezen­dirilgen jańa basylymyn oqyrman qaýym úlken qýanyshpen qarsy aldy. Alla qalasa, qazaq eposynyń kórkem úlgilerin jarııalaý osymen shektelmeıdi.

Oqyrman nazaryna usynylyp otyrǵan 54-tom ǵashyqtyq jyrlarǵa arnaldy. «Babalar sózi» serııasynyń kezekti bul tomyna negizinen qazaq halqynyń san ǵasyrlardan aıtylyp, qulaqtan-qulaqqa, aýyzdan-aýyzǵa, birden-birge jetip, búgingi urpaǵymen esen qaýyshqan eń kóne mádenı jádigerleriniń biri «Qozy Kórpesh-Baıan sulý» eposynyń tańdaýly jeti nusqasy enip otyr.

«Qozy Kórpesh-Baıan sulýdyń» qazaq arasyna keń taraǵan 30-daı nusqasy jáne orys tiline ótken ǵasyrlarda aýdarylǵan birneshe varıant-versııalary bar. Olardyń kópshiliginiń túpnusqalary men qoljazba materıaldary, negizinen, Reseıdiń Sankt-Peterbýrg, Máskeý, Tomsk, Omsk t.b. qalalarynyń muraǵat qorlary men kitaphanalarynda saqtalǵan.

«Qozy Kórpesh-Baıan sulý» eposy tek qazaq halqynyń ǵana emes, barsha túrki halyqtaryna da ortaq Rýhanı mura. Máselen, atalǵan jyr sıýjetiniń altaılyqtarda-6, bashqurttarda- 28, tatarlarda,-22 nusqa mátini saqtalǵandyǵy da osynyń jarqyn dáleli.

Epostyń qazaq arasynan jazylyp alynǵan eń kóne nusqalarynyń biri 1830 jyly Máskeýde shyǵatyn «Otechestven­nye zapıskı» jýrnalynda orys tilinde basylǵan. Budan soń «Qozy Kórpeshtiń ...» keıbir nusqalary V.V.Radlovtyń (1870), I.N.Berezınniń (1896), N.I.Ilmınskııdiń (1878,1890, 1894, 1896, 1905) jınaqtarynda basylyp, qalyń oqyrmanǵa keńinen tanys boldy.

Eposty jınaý jarııalaý, zertteý jumystaryna Sh.Ýálıhanov, G.N.Potanın, N.F.Kostyletskıı, N.ıA.Konshın, S.Shormanov, A.Qunanbaev, M.J.Kópeev, D.Sultanǵazın, Ǵ.Derbisálın syndy kóptegen zııaly azamattar atsalysty. Bul oraıda, ásirese sultan Shyńǵys Ýálıhanuly men onyń balalary- Qoqysh, Maqajan, Bolat, Shoqandardyń atqarǵan eńbegi ushan teńiz.

Sankt-Peterbýrgtegi Shyǵystaný ınstıtýtynyń Berezın muraǵatynda saqtalǵan «Qozy Kórpeshtiń ...» Janaq, Shóje nusqalarynyń birneshe kóshirmeleri de munda Shoqannyń orys dostary arqyly jetkizilgeni málim.

Keńes tusynda uly eposty zertteý, jarııalaý jumystary odan ári jalǵasty. «Qozy Kórpesh-Baıan sulý» teatr sahnasyn­da qoıyldy. Jańadan tabylǵan varıanttary zerttelip, halyq ádebıeti, folklor jınaqtaryna engizildi. S.Seıfýllın, S.Muqanov, M.Ǵabdýllın, Q.Jumalıev, M.Áýezov, Ǵ.Músirepov, Á.Marǵulan, Á.Qońyratbaev, Y.Dúısenbaev, N.S.Smırnova, S.Sadyrbaev, S.Qasqabasov, E.Tursynov, Z.Seıtjanov, T.Sydyqov, B.Ázibaeva, M.Ǵumarova sııaqty kóptegen qazaq ǵalymdary men qalamgerlerdiń úlken eńbek sińirgenin atap kórsetken ab­zal.

«Babalar sózi» serııasynyń 100 tomdyq basylymyna ataqty epostyń eń jaqsy, úzdik degen nusqalary iriktelip, olardy eki tomǵa toptastyrý (54, 55-tomdar) josparlandy. Usynylyp otyrǵan osy tomǵa «Qozy Kórpesh-Baıan sulýdyń» Shoqan, Radlov, Beısenbaı, M.J.Kópeev, Potanın, Shóje, N.I.Ilmınskıı varıanttary endi.

«Babalar sózi» serııasynyń kezekti elý tórtinshi tomy bul kóptomdyqtyń negizgi ustanymdaryna sáıkes, ǵylymı qosymshalarmen tolyqtyryldy. Ǵylymı qosymshalarǵa, tomǵa engen mátinderge jazylǵan túsiniktemeler, sózdik, jer-sý ataýlary, mátinderde kezdesetin tarıhı tulǵalar men dinı esim­derge arnalǵan túsinikter, epostyń jınaýshylary men onyń jyrlaýshylary týraly derekter, paıdalanylǵan ádebıetter tizimi, orys jáne aǵylshyn tilderinde jazylǵan túıin kirdi.

Tomnyń kólemi-28,5 b.t.

55-tom. Ǵashyqtyq jyrlar

QURASTYRÝShYLARDAN

M.O.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýty Memle­kettik «Mádenı mura» baǵdarlamasy aıasynda jaryq kóretin «Babalar sózi» serııasynyń júz tomdyq ǵylymı basylymyn ázirleýdi odan ári jalǵastyrady.

Serııanyń buǵan deıin jarııalanǵan elý tórt tomy ulttyq folklorymyzdyń asa bir kórkem de kólemdi salasy bolyp sa­nalatyn epostyq shyǵarmalarǵa arnaldy. Dálirek aıtqanda, búginge deıin hıkaıalyq dastandardyń on úsh tomy, dinı dastandardyń jeti tomy, ǵashyqtyq dastandardyń on tomy, tarıhı jyrlardyń úsh tomy, batyrlar jyrynyń jıyrma tomy, sondaı-aq shejirelik dastandardyń bir tomy ázirlenip, baspa betin kórdi. Bul basylymdardyń on tomy Qytaıdaǵy qazaq folkloryna arnalǵany málim. Qazaq halqynyń qymbat qazynasy-folklor jınaqtarynyń joǵary deńgeıde bezen­dirilgen jańa basylymyn oqyrman qaýym úlken qýanyshpen qarsy aldy. Alla qalasa, qazaq eposynyń kórkem úlgilerin jarııalaý osymen shektelmeıdi.

Oqyrman nazaryna usynylyp otyrǵan 55-tom ǵashyqtyq jyrlarǵa arnaldy.

«Babalar sózi» serııasynyń kezekti bul tomyna negizinen qazaq halqynyń san ǵasyrlardan aıtylyp, qulaqtan-qulaqqa, aýyzdan-aýyzǵa, birden-birge jetip, búgingi urpaǵymen esen qaýyshqan eń kóne mádenı jádigerleriniń biri «Qozy Kórpesh-Baıan sulý» eposynyń tańdaýly bes nusqasy enip otyr.

«Qozy Kórpesh-Baıan sulýdyń» qazaq arasyna keń taraǵan 30-daı nusqasy jáne orys tiline ótken ǵasyrlarda aýdarylǵan birneshe varıant-versııalary bar. Olardyń kópshiliginiń túpnusqalary men qoljazba materıaldary negizinen Reseıdiń Sankt-Peterbýrg, Máskeý, Tomsk, Omsk t.b. qalalarynyń muraǵat qorlary men kitaphanalarynda saqtalǵan.

«Qozy Kórpesh-Baıan sulý» eposy tek qazaq halqynyń ǵana emes, barsha túrki halyqtaryna da ortaq Rýhanı mura. Máselen, atalǵan jyr sıýjetiniń altaılyqtarda-6, bashqurttarda-28, tatarlarda-22 nusqa mátini saqtalǵandyǵy da osynyń jarqyn dáleli.

Epostyń qazaq arasynan jazylyp alynǵan eń kóne nusqalarynyń biri 1830 jyly Máskeýde shyǵatyn «Otechest­vennye zapıskı» jýrnalynda orys tilinde basylǵan. Budan soń «Qozy Kórpeshtiń ...» keıbir nusqalary V.V.Radlovtyń (1870), I.N.Berezınniń (1896), N.I.Ilmınskııdiń (1878,1890, 1894, 1896, 1905) jınaqtarynda basylyp, qalyń oqyrmanǵa keńinen tanys boldy.

Eposty jınaý jarııalaý, zertteý jumystaryna Sh.Ýálıhanov, G.N.Potanın, N.F.Kostyletskıı, N.ıA.Konshın, S.Shormanov, A.Qunanbaev, M.J.Kópeev, D.Sultanǵazın, Ǵ.Derbisálın syndy kóptegen zııaly azamattar atsalysty. Bul oraıda ásirese, Sultan Shyńǵys Ýálıhanuly men onyń balala­ry-Qoqysh, Maqajan, Bolat, Shoqandardyń atqarǵan eńbegi ushan teńiz. Sankt-Peterbýrgtegi Shyǵystaný ınstıtýtynyń Berezın muraǵatynda saqtalǵan «Qozy Kórpeshtiń ...» Janaq, Shóje nusqalarynyń birneshe kóshirmeleri de munda Shoqannyń orys dostary arqyly jetkizilgeni málim.

Keńes ókimeti tusynda uly eposty zertteý, jarııalaý jumystary odan ári jalǵasty. «Qozy Kórpesh-Baıan sulý» teatr sahnasynda qoıyldy. Jańadan tabylǵan varıanttary zerttelip, halyq ádebıeti, folklor jınaqtaryna engizildi. Bul baǵytta S.Seıfýllın, S.Muqanov, M.Ǵabdýllın, Q.Jumalıev, M.Áýezov, Ǵ.Músirepov, Á.Marǵulan, Á.Qońyratbaev, Y.Dúısenbaev, N.S.Smırnova, S.Sadyrbaev, S.Qasqabasov, E.Tursynov, Z.Seıtjanov, T.Sydyqov, B.Ázibaeva, M.Ǵumarova sııaqty kóptegen qazaq ǵalymdary úlken eńbek sińirdi.

«Babalar sózi» serııasynyń 100 tomdyq basylymyna ataqty epostyń halyq arasyna keń taraǵan tańdaýly nusqalary irik­telip, olardy eki tomǵa toptastyrý (54,55-tomdar) jospar­landy. Usynylyp otyrǵan osy tomǵa «Qozy Kórpesh-Baıan sulýdyń» Aıtbaı Dándibaıuly, Qońqabaı Meıirmanuly, Mol­la Rahym, B.Maqanov, M.Nýkın nusqalary endi.

«Babalar sózi» serııasynyń kezekti elý besinshi tomy kóptomdyqtyń negizgi ustanymdaryna sáıkes ǵylymı qosymshalarmen tolyqtyryldy. Ǵylymı qosymshalarǵa, tomǵa engen mátinderge jazylǵan túsiniktemeler, sózdik, jer-sý ataýlary, mátinderde kezdesetin tarıhı tulǵalar men dinı esim­derge arnalǵan túsinikter, epostyń jınaýshylary men onyń jyrlaýshylary týraly derekter, paıdalanylǵan ádebıetter tizimi, orys jáne aǵylshyn tilderinde jazylǵan túıin kirdi.

55-tom. Ǵashyqtyq jyrlar

QURASTYRÝShYLARDAN

M.O.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýty memlekettik «Mádenı mura» baǵdarlamasy sheńberinde jarııala­natyn «Babalar sózi» atty júz tomdyq basylymdy daıyndap, jarııalaý jumysyn jalǵastyrýda.

Atalǵan basylymnyń basty maqsaty-halyqtyń rýhanı murasyn sol kúıinde ózine qaıtarý, ıaǵnı qolda bar folklorlyq materıaldardy túgel jaryqqa shyǵarý.

«Babalar sózi» serııasy-ǵylymı basylym. Onyń negizgi prıntsıpi-shyǵarmanyń tabylǵan nusqalaryn júıelep, ózara salystyra zerttep, folklorlyq shyǵarmanyń sıýjeti men janrlyq belgileri týraly tolyq kórinis beretin mátindi tańdap oqyrmanǵa usyný. Kerek bolǵan jaǵdaıda birneshe varıanttary jarııalanady.

Árbir tom qosymshalarmen tolyǵyp otyrady. Qosymshalarda, eń aldymen, tomǵa engen nusqalardyń túsiniktemeleri jáne olardyń varıanttary jóninde tolyq málimet beriledi. Sondaı-aq buǵan sózdik, jer-sý ataýlary, mátinderde kezdesetin tarıhı tulǵalar men dinı esimderge arnalǵan túsinikter kiredi. Eń sońynda dastannyń jınaýshylary men onyń jyr­shylary týraly derekter jáne aǵylshyn, orys tilindegi rezıý­me jazylyp, paıdalanǵan ádebıetterdiń tizimi kórsetiledi.

«Babalar sózi» serııasynyń kelesi tsıklin quraıtyn tarıhı jyrlar-batyrlar jyry men tarıhı óleńniń aralyǵyndaǵy janr. Tarıhı jyrlar negizine ómirde naqty bolǵan áleýmettik, saıası oqıǵalar alynady. Kóp tomdyq «Babalar sózi» serııasynyń 56-tomyna qazaq halqy tarıhynyń mańyzdy kezeńderin kórkem baıandaǵan tarıhı jyrlar enip otyr.

Tomǵa engen «Batyr Jánibektiń óleńi» dep atalatyn tarıhı jyr HV ǵasyrda Kereı hannan keıin Qazaq handyǵyn basqarǵan Jánibek hannyń jas kezindegi erlik isterin jyrlaýǵa arnalǵan shyǵarma. Osyǵan deıin esh jerde jarııalanbaǵan bul tarıhı jyr alǵash ret baspa betin kórip otyr.

«Eńsegeı boıly er Esim», «Esim han», «Oljash batyr», «Sátbek batyr» jyrlary HVІ ǵasyr oqıǵalaryn sıpattaıdy. «Eńsegeı boıly er Esim» jyry osy toptamadaǵy týyndylardyń ishinde zertteýshiler nazaryn ózine mol aýdarýymen erekshelenedi. Bul jyrdyń qundylyǵyn óz kezinde M.Áýezov, Á.Marǵulan jáne basqa da ǵalymdar erekshe atap ótken bola­tyn. Biraq elimiz táýelsizdik alǵanǵa deıin «handy dáriptedi» degen jeleýmen qalyń kópshiliktiń nazarynan tys qalyp keldi. Tarıhı tulǵaǵa arnalǵan «Esim han» jyry Qytaı Halyq Respýblıkasynda turatyn qazaqtar arasynda kóp jyldar saqtalyp kelip, aqyrynda sonda shyǵatyn «Mura» jýrnalyn­da (1988. № 10.) jarııalanǵan. Al «Oraqty batyr» atty tarıhı jyrdaǵy oqıǵanyń bolǵan ýaqytyn jyrshynyń ózi HІV ǵasyr dep kórsetken. Sonymen qatar bul shyǵarma keıipkerleriniń qatarynda HVІІІ ǵasyrda ómir súrgen Eskeldi, Balpyq bıler sekildi tarıhı tulǵalar da kezdesedi.

Tarıhı jyrlar halqymyzdyń aýyzsha taraǵan tarıhna­masy retinde uzaq ýaqyt boıy elimizdiń rýhanı azyǵy bolyp kelgeni aıqyn. HІH ǵasyrdyń ekinshi jartysynan bastap keıbir úlgileri qaǵaz betine túsirilip, baspa betin kóre bastaǵan bul qundy muralardyń jarııalanýyna, keńes zamanynda zerttelýine tyıym salynýyna baılanysty tomǵa engen tarıhı jyrlar oqyrman ıgiligine aınalýdyń múmkindigine endi ǵana ıe bolyp otyr.

Esim han tusynda ómir súrgen, el namysyn joqtaǵan Oljash batyr erlikterin dáripteýge arnalǵan «Oljash batyr» jyry da buryn esh jerde jaryq kórmegen.

«Sátbek batyr» jyrynyń Qazan tóńkerisine deıin jurtshylyqqa keńinen tanys bolǵany belgili. Bul jyrdyń Aqylbek Sabaluly jyrlaǵan nusqasy 1911 jyly Qazan qalasynda jeke kitap bolyp shyqqan. Tomǵa jyrdyń alǵash jarııalanǵan osy nusqasymen qatar, Qazaqstan Respýblıkasy Ortalyq ǵylymı kitaphanasynyń qoljazba qorynda saqtalyp kelgen «Myrza Sátbek batyr» atty nusqasy da enip otyr.

«Oraqty batyr» jyrynyń halyq aqyny Qalqa Japsarbaevtyń óz aýzynan jazyp alynǵan nusqasy uzaq ýaqyt boıy Qazaqstan Respýblıkasy Ortalyq ǵylymı kitaphanasy men M.O.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń qoljazba qorlarynda saqtalyp kelgenmen, jyrdyń tolyq mátini elimiz egemendik alǵanǵa deıin baspa betin kórmeı keldi. Osy tomda sol olqylyqtyń orny toltyryldy.

Tomdy daıyndaý barysynda arab árpinde jazylǵan qoljazbalar men Qazan tóńkerisine deıin kitap bolyp shyqqan mátinderge muqııat taldaýlar men saraptaý jumystary júrgizildi.

57-tom. Tarıhı jyrlar

QURASTYRÝShYLARDAN

M.O.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýty «Mádenı mura» memlekettik baǵdarlamasy aıasynda atqarylyp jatqan «Babalar sózi» atty júz tomdyq basylymdy daıyndap, ja­rııalaý jumystaryn odan ári jalǵastyryp jatyr.

Atalmysh serııanyń 57-tomyna HVІІІ ǵasyrda ómir súrgen qoǵam jáne memleket qaıratkerleri Tóle bı, Abylaı han týraly tarıhı jyrlar engizildi.

HVІІІ ǵasyrdyń alǵashqy jartysy qazaq halqynyń ómirindegi qıynshylyqqa toly alapat bir kezeń boldy. Jońǵar qońtaıshysy shuraıly Jetisý men Saryarqaǵa kóz tigip, qazaq jerin tutasymen basyp alýǵa tyrysty. Tarıhta «Aqtaban shubyryndy, Alqakól sulama» dep atalyp ketken bul zobalańdy ýaqyt batyrlar men bılerdiń arqasynda úsh júzdiń basyn qosýǵa áser etti. Tomǵa engizilgen Qazanǵap Baıboluly jyrlaǵan «Tóle bıdiń tarıhy» jyrynda sol tustaǵy eldiń aýyr tirshiligi boıamasyz shynaıy sýretteledi. Jyrda Tóleniń qysqasha shejiresinen bastap, rýlar arasyndaǵy daýlardy sheshýge aralasýy, mańaıyna ıgi jaqsylardy toptastyrýy, qazaq halqynyń basyn qosýda jetekshi ról atqarǵany, jońǵar shapqynshylyǵyna qarsy astyrtyn áreketter uıymdastyrýy kórkem beınelengen. Jyrdyń basty ereksheligi-jońǵar basqynshylyǵyn, oǵan qarsy halyq kúresin tutas kúıinde qarap, HVІІІ ǵasyrdaǵy óte aýyr kezeńde halyq múddesi úshin eńbek sińirgen Tóle, Qazybek, Áıteke bılerdiń Táýke, Ábilhaıyr, Abylaı handardyń tarıhı beınelerine baǵa berýi. Sonymen qatar jyrdan el basyna kún týǵanda egeýli naızasyn qolǵa alǵan Qanjyǵaly Bógenbaı, Qarakereı Qabanbaı, Oljabaı, Ótegen, Qoıgeldi, Jánibek batyrlardyń erlik isterin kórýge bolady.

HVІІІ ǵasyrda tarıh sahnasyna kóterilgen Abylaı týraly Kókbaı jyrlaǵan «Abylaı han áńgimesi», Salyq Jaıaý Mýsın 1940 jyly jazyp alǵan «Qaldan Seren Abylaıdy tutqynǵa alǵany», Oljabaı Nuralyuly jyrlaǵan «Sabalaq-Abylaı han», Máshhúr Júsip Kópeev jazyp alǵan «Sabalaq», «Abylaı men Oljabaı» jyrlarynyń negizgi sıýjetinde qazaqtardyń jońǵar shapqynshylyǵyna qarsy kúresi, Ábilmansurdyń Ja­nys Tóle bıge jolyǵýy, Bógenbaı men jalshy Sabalaqtyń kezdesýi, Ábilmansur-Sabalaq pen jońǵar batyry Sharyshtyń jekpe-jegi, Abylaıdyń Qaldan Serenge tutqynǵa túsýi baıan­dalady.

Sonymen birge tomǵa Sh.Ýálıhanov Jetisý óńirine jasaǵan ekspedıtsııasy kezinde jazyp alǵan «Abylaı týraly jyr» da engizildi. Munda Abylaı han men Sádir arasyndaǵy shıelinis pen Abylaıdyń qyrǵyz jerine jasaǵan joryǵy aıtylady.

«Abylaı men Oljabaı» jyrynda Qarakesek rýynyń adam­dary Botaqan men Janaıdyń namysy úshin er Oljabaıdyń Bekbolat bımen birge Abylaı ordasyna qol bastap kelýi, hanǵa qarata óktem sóz sóıleýi batyrdyń kesek tulǵasyn aıshyqtaı túsedi.

Tom sońynda berilgen ǵylymı qosymshalarda jınaqqa en­gen tarıhı jyrlardyń mátinderine jazylǵan túsiniktemeler, mátinderde kezdesetin tarıhı tulǵalar týraly túsinikter, jer-sý ataýlaryna sıpattamalar, jyrlardy jınaýshylar men jyrlaýshylar týraly málimetter, paıdalanylǵan ádebıetter tizimi, tom týraly orys jáne aǵylshyn tilderindegi qysqasha mazmundama qamtylǵan.

Tomdy daıyndaý barysynda HH ǵasyrdyń alǵashqy jar­tysynda el aýzynan jınalyp, arab, latyn jazýymen jazyp alynǵan qoljazbalarǵa tekstologııalyq jumystar júrgizilip, jyrlardyń mátini muqııat tekserildi. Baspa betin kórgen jyrlar túpnusqamen salystyrylyp, negizgi nusqa boıynsha qateler túzetildi.

Tomǵa engen mátinder M.O.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń jáne Ortalyq ǵylymı kitaphananyń qoljazbalar qorynda saqtalǵan túpnusqalar negizinde daıyndaldy.

58-tom. Tarıhı jyrlar

«Babalar sózi» serııasynyń 58-tomyna «Bógenbaı batyr», «Bógenbaı batyrdyń birinshi joryǵy» atty jyrlar, «Qabanbaı batyr» jyrynyń halyq aqyndary Q.Ádilbekov, E.Ahmetov, Q.Omaruly, T.Maǵzıev t.b. jyrshylardyń repertýaryna engen on bir nusqasy usynyldy.

QURASTYRÝShYLARDAN

M.O.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýty «Mádenı mura» memlekettik baǵdarlamasy sheńberinde iske asyrylyp jatqan «Babalar sózi» serııasy boıynsha 100 tomdyq folklor basylymyn daıyndap, jarııalaý jumysyn jalǵastyrýda.

Serııanyń 58-tomyna halyq arasynda keńinen tanymal bolǵan Qanjyǵaly qart Bógenbaı, Qarakereı Qabanbaı týraly tarıhı jyrlar enip otyr.

El tarıhynda «aqtaban shubyryndy, alqakól sulama» dep atalǵan qazaq halqynyń HVІІІ ǵasyrdaǵy Jońǵar shapqynshylyǵyna qarsy azattyq soǵysy týraly kóptegen tarıhı jyrlar týǵany belgili. El jadynda saqtalyp jetken bul jyrlarda sol zamandaǵy tarıhı shyndyq jarqyn kórinis tap­ty. Osy tomǵa engen Bógenbaı batyr týraly jyrlarda ataqty qolbasshy Qanjyǵaly Bógenbaı batyrdyń erlik isteri, halyq arasyndaǵy rý tartystary, ortaq jaýǵa qarsy kúrestegi el birligi kórkem sýretteledi.

Halqymyzdyń jońǵar shapqynshylyǵyna qarsy azattyq kúresi tarıhynda erekshe orny bar dańqty tulǵa Bógembaı Aqshauly XVIII ǵasyrda qazaq batyrlarynyń joly úlken aqsaqaly bolǵandyqtan el aýzyndaǵy jyr-ańyzdarda ony aıryqsha qurmet tutyp «Qanjyǵaly qart Bógembaı» dep ataǵan. Buqar jyraý aıtqandaı, «halyqtyń qamal-qorǵany» atanǵan Bógembaı batyr Abylaı han bastaǵan ult birligi úshin kúrestiń uıtqysy retinde tanyldy, 1710 jyly Qaraqumda ótken úsh júz qazaqtarynyń quryltaıynda búkilqazaqtyq jasaq quryp, jońǵar shapqynshylyǵyna toıtarys berý jospary maquldanǵanda úsh júz áskerleriniń bas sardary bolyp Bógenbaı batyr saılandy. 1726 jyly Bógembaı bastaǵan qazaq áskeri Bulanty ózeni boıynda qalmaqtarǵa kúırete soqqy berdi, ataqty Ańyraqaı shaıqasynda Qanjyǵaly qart Bógembaı basshylyq etken Orta júz qoly elimizdiń tutastyǵyn saqtap qalýda erekshe erlik kórsetti.

58-tomǵa engen halyq aqyny Moldajan Jadaıuly jyrlaýyndaǵy «Bógembaı batyrdyń birinshi joryǵy» atty tarıhı jyrda Bógembaı batyrdyń elin, jerin qorǵaý jolyndaǵy erlik isteri áspetteledi. Ataqty batyr týraly alǵashqy jyr nusqasyn kórnekti tiltanýshy ǵalym Sársen Amanjolov el aýzy­nan jınap, 1936 jyly Almatyda jeke kitap etip qurastyryp latyn árpinde shyǵarǵan «Bógembaı batyr» jyry kólemdi de kórkem týyndy. Bul uzaq tarıhı jyrda Bógembaı batyrdyń qandaı da bir shaıqastary týraly aıtylmaıdy, onda sháý tartqan qart Bógembaı tulǵasy kóbirek baıqalyp, batagóılik beınesi sýretteledi.

«Bógembaı batyr» jyrynyń basty sıýjettik arqaýy-bilgir boljamy bar, alysty jaqynnan kóretin el aǵasy keıpindegi Bógembaı batyr beınesi arqyly el tutastyǵy men birligin saqtaý, beıbit jurtqa iritki salǵan alabóten arazdyq pen sodyrlyqqa tıym salyp, aǵaıyndy tatýlastyrý. Jyr uzaq bolǵanymen qııan-keski urys, qantógis shaıqastar joqtyń qasy. Qalmaqtar shabýyly da janamalaı ǵana aıtylady. Jyr­da birlik pen bitim, el tatýlyǵy áńgimelenedi. Jer, sý attary, kisi esimderi tarıhı shyndyqqa sáıkestigimen erekshelenedi.

Qazaqtyń tórt túliktiń ishinde erekshe qurmettep, ári dáýlet, ári sán sanaǵan maly jylqy ekendigin «Qýbas at» jyry aıqyn dáleldep, er qarýy bes qarý sanalǵan zamanda at batyrdyń qanaty bolǵandyǵyna aıqyn kóz jetkizedi.

Qabanbaı batyr jaýmen jekpe-jekke shyqqanda astyndaǵy attary shydamaı, talaı ret maıyp bolyp kete jazdap ózine qolaıly at izdep júrip, osyndaı jylqyny Boranbaı bı aý­ylynan tapqandyǵyn, sol Qýbas atty tapqan soń ǵana atqa jaryp, talaı joryqtarda uzaq jyldar boıy senimdi serigi bolǵandyǵyn jyr oqıǵasy aıǵaqtaıdy.

Tomǵa engen tarıhı jyrlar toptamasynda HVІІІ ǵasyrdaǵy jońǵar basqynshylyǵyna qarsy kúreste erekshe erlik úlgisin kórsetip, qazaq áskerin basqarǵan ataqty qolbasshy Qabanbaı batyr týraly shyǵarmalar erekshe oryn alady.

Qabanbaı (shyn aty Erasyl) Qojaǵululy naıman ishinde Qarakereı atasynan shyqqandyqtan Qarakereı Qabanbaı ba­tyr atanǵan. Kishkentaıynan batyl, erjúrek, qaıtpas batyr bolyp óskendikten zamandastary ony Qabanbaı dep ataǵan. On úsh jasynan qaısarlyǵymen kózge túsip, syrtqy jaýlardan el kegin qaıtarǵan. Sol ýaqyttan beri únemi at ústinde bolyp, búkil ómirin týǵan halqynyń táýelsizdigi úshin kúreske arnaǵan. Qazaqtardyń jońǵar shapqynshylyǵyna qarsy júrgizgen júz jyldyq soǵysynda óziniń qanattas serigi-Qýbas atymen urys dalasynda talaı ret jeńiske jetken. Qabanbaı batyr qazaq áskerlerine qolbasshylyq jasap, elimizdiń ońtústik jáne shyǵasy óńirlerin jońǵar basqynshylarynan azat etedi. Osy sheber áskerı basshylyǵy men kózsiz erligi úshin ol «Han batyry» atanady.

Elimizdiń túkpir-túkpirinde Qabanbaı batyr joryqtarynan syr shertetin kóptegen tarıhı jyrlar men ańyzdar saqtalǵan. Shyn máninde, Saryarqa, Alataý, Ulytaý, Ońtústik Qazaqstan óńirlerinde, Qytaıdyń qazaqtar qonystanǵan shyǵys aımaǵynda Qabanbaıdyń ataqty Qýbas atynyń tuıaǵy tımegen jer joq shyǵar. Sol sebepti Qabanbaı batyrdyń erlik isteri urpaqtan urpaqqa jetip, halqymyz dańqty qolbasshy esimine baılanysty jádigerlerdi kózdiń qarashyǵyndaı saqtap keledi. Buǵan ol týraly tarıhı jyrlar aıqyn dálel bola alady.

Qabanbaı batyr erlikterine arnalǵan jyrlardyń HH ǵasyrda el aýzynan jazylyp alynǵan birneshe nusqasy bar. Ta­rıhı jyrlardyń bul tomyna batyr týraly jyrshy Túsiphan Maǵzıev jyrlaýyndaǵy «Qabanbaı batyr qıssasy», halyq aqyny Qydyrmolda Ádilbekov jyrlap bergen «Qabanbaı ba­tyr týraly jyr», 1934 jyly Semeı folklorlyq ekspedıtsııasynyń múshesi Sáken Baıyrbekov jazyp alǵan «Er Qabanbaı», Qaıyrbek Omaruly jyrlaǵan «Qarakereı Qabanbaı batyrdyń áńgimesi», halyq aqyny Erjan Ahmetov jyrlap bergen «Er Qabanbaı», Máýlı Saǵymbaev jyrlaǵan «Qarakereı Qabanbaı batyr», jazýshy Zeınolla Sánik jarııalaǵan «Qıssa er Qabanbaı», Baǵybaı Mergenbaev oryndaǵan «Qabanbaı týraly jyr», Shaıahmet Káribaev el aýzynan jazyp alǵan «Qabanbaı batyrdyń qıssasy» atty nusqalar enip otyr. Jyr mátinderiniń kólemi ár túrli: bir nusqada mol, bir nusqada-az. Jyr keıipkeri-Qabanbaıdy tanystyrý epızodynyń jol uqsastyqtarynda sáıkes keletin tustary bolǵanmen shýmaq uıqastyǵy sırek kezdesedi. Jyrdaǵy oqıǵalar úsh iri qaqtyǵys tóńireginde shoǵyrlanǵan: 1. Qabanbaıdyń birde qyrǵyz, birde qalmaq batyrymen; 2. Qabanbaı men týysy Dáýletbaıdyń arazdyǵy; 3. Qabanbaıdyń qaıta shapqan jaýmen aradaǵy qaqtyǵystary. Barlyq nusqalarda osy kompozıtsııalyq tutastyq saqtalǵan.

Qabanbaı batyr týraly tarıhı jyrlardyń negizgi sıýjettik arqaýy-jońǵar shapqynshylyǵyna qarsy kúres, qyrǵyzdardyń qazaq dalasyna oqtyn-oqtyn jasaǵan shabýylda­ryna toıtarys, el basyna qaýip tóngen qıyn sátte qazaqtyń belgili batyrlarynyń Qabanbaı týy astyna jıylýy, el birligin oılaǵan ǵulama abyz Buqar jyraýdyń kóregendigi. Basqa tarıhı jyrlarda eldiń ıgi jaqsylarynyń bulaısha birigýi sırek. Munyń ózi Qabanbaı batyr týraly jyrlardyń syrtqy jaýǵa shaıqasta búkil halyqtyq kúrestiń jappaı sıpat alǵandyǵyn anyq baıqatady.

Bul tomnyń bir ereksheligi-jınaqqa Qabanbaı batyrdyń qanattas serikteri Qýbas aty men Aqbas atany týraly «Qýbas at» jáne «Aqbas atan» tarıhı jyrlary enip, alǵash ret jarııa­lanyp otyr.

Tom sońynda berilgen ǵylymı qosymshalar jınaqqa en­gen tarıhı jyrlar mátinderine jazylǵan túsiniktemelerdi qamtıdy. Sondaı-aq qosymshalarda arab, parsy tilderinen en­gen, qazir qoldanysta joq sózderge baılanysty sózdik, jer-sý ataýlaryna sıpattamalar, mátinderde ushyrasatyn tarıhı tulǵalar týraly túsinikter, tarıhı jyrlardyń jınaýshy­lary men jyrlaýshylary týraly derekter, paıdalanylǵan ádebıetter tizimi, tom týraly orys jáne aǵylshyn tilderindegi qysqasha mazmundamalar berildi.

Tomdy daıyndaý barysynda HH ǵasyrdyń birinshi jar­tysynda el aýzynan jınalǵan, jazyp alynǵan arab, latyn áripterindegi qoljazbalarǵa tekstologııalyq jumystar júrgizilip, jyrlardyń mátinderi muqııat tekserildi. Túpnusqa mátinderdegi qate jazylǵan sózder qazaq tiliniń jalpyǵa ortaq jazý normalaryna jáne shyǵarma mazmunyna sáıkes túzetildi. Mátinderdegi kóne túrkilik formalar esh ózgerissiz berilip, túpnusqanyń sóz qoldanysy saqtaldy.

Tomǵa engen mátinder M.O.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń qoljazba qorynda saqtalǵan túpnusqa qoljazbalar men jeke ǵalymdar arhıvinen alynǵan materıal­dar negizinde daıyndaldy.

Tomnyń kólemi-27 b.t.

59-tom. Tarıhı jyrlar

QURASTYRÝShYLARDAN

M.O.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýty Memlekettik «Mádenı mura» baǵdarlamasy aıasynda jaryq kóretin «Babalar sózi» serııasynyń júz tomdyq ǵylymı basylymyn ázirleýdi odan ári jalǵastyrýda.

Serııanyń buǵan deıin jarııalanǵan elý segiz tomy ulttyq folklorymyzdyń asa bir kórkem de kólemdi salasy bolyp sanalatyn epostyq shyǵarmalarǵa arnaldy. Dálirek aıtqanda, búginge deıin hıkaıalyq dastandardyń on úsh tomy, dinı dastandardyń jeti tomy, ǵashyqtyq dastandardyń on bir tomy, tarıhı jyrlardyń úsh tomy, batyrlar jyrynyń jı­yrma tomy, sondaı-aq shejirelik dastandardyń bir tomy ázirlenip, baspa betin kórdi. Bul basylymdardyń on tomy Qytaıdaǵy qazaq folkloryna arnalǵany málim. Qazaq halqynyń qymbat qazynasy-folklor jınaqtarynyń joǵary deńgeıde bezendirilgen jańa basylymy el ómirindegi erek­she eleýli oqıǵa retinde baǵalanyp otyr. Aldaǵy ýaqytta da, qazaq folklorynyń kórkem úlgilerin jarııalaý osymen shektelmeıdi.

Oqyrman nazaryna usynylyp otyrǵan 59-tom tarıhı jyrlarǵa arnaldy.

Buǵan deıin atalǵan serııa boıynsha tarıhı jyrlardyń 6 tomy jaryq kórse, olardyń alǵashqy úsheýi-Qytaı qazaqtary arasynda keń taraǵan tarıhı sıýjetterge negizdelgen folklorlyq týyndylar bolatyn. Onda Altaı men Alataý, Ertis pen Іle arasynda erte zamannan beri erkin jaılaǵan kóshpeli qazaqtardyń jatjerlik basqynshylarǵa qarsy HVІ-HH ǵasyr kóleminde bostandyq úshin júrgizgen erlik shejiresi kórkem tilmen kestelengen. Al keıingi úsh tom qazaq memleketiniń bıleýshileri Jánibek, Esim, Abylaı, Ábilqaıyr t.b. handar men Tóle bı, Oljash, Oraqty, Bógenbaı, Qabanbaı, Sátbek syndy bı-batyrlardyń jońǵar jáne orys basqynshylaryna qarsy azattyq kúresinen syr shertedi.

Al HVІІІ ǵasyrdyń birinshi jartysyndaǵy jońǵar shabýy­lyna qarsy kúresken jasaqtardy qazaq handary Ábilqaıyr, Nuraly, Abylaılar men rý basy-batyrlary Qabanbaı, Baraq, Eset, Bógenbaı, Jánibek, Jantaı, Baıan, Taılaq, Sańyryq t.b. basqarǵan.

Qazaq halqynyń azattyǵy úshin kúreste olar zor eńbek sińirdi jáne «Aqtaban shubyryndy» oqıǵasynan keıingi shabý­yldarda da qazaq jasaqtaryna basshylyq etti. Olar basqarǵan top 1729 jyly jońǵarlarǵa úlken toıtarys bergen. Qazaq jasaqtarynyń óz elin jaýdan azat etý úshin kúreske arnalǵan halyqtyń tarıhı shyǵarmalary rý basylarynyń atymen ata­lýy olardyń jasaqtardy basqarǵandyǵynan bolsa kerek. Biz ol epostardy qalyń kópshiliktiń jaýǵa toıtarys berýdegi eńbegi dep baǵalaımyz. Qabanbaı, Bógenbaı, Abylaı atyna baılanysty týǵan jyrlardan erkindik úshin kúreste erlik kórsetken Baıan, Jasybaı (Baıanaýyldaǵy Jasybaı kóli sonyń aty­men atalǵan), Berdiqoja, Qosdáýlet, Eset, Shaǵala, Aqshabdar syndy kóptegen batyrlardyń attaryn kezdestiremiz. Jyrda olardyń erligi eshkimnen kem emes. Bul batyrlar-jaýdyń basqynshylyq áreketine qarsy, halyqtyń eldigin saqtap qalý úshin aýyr shaıqastarda erekshe kózge túsken halyq uldary. Olardyń attary qalmaqtarmen shaıqastarda soǵys bolǵan «Qalmaq qyrylǵan», «Ańyraqaı soǵysy», «Shúrshit qyrylǵan», «Jasybaı asýy» degen jer-sý ataýyna baılany­sty atalady. Mundaı jyrlar kezinde eldi jaýdan azat etý­de aıryqsha erlik etip kózge túsken halyq jasaqtarynyń batyrlyǵy men batyldyǵyn kórsetetin, jeke batyrlardyń erligine arnalǵan shyǵarmalar.

Tarıhı jyrlar týdyrýda, halyqtyń ótken kezeńderde bastan keshken tarıhyn keıingi urpaqtarǵa jetkizýde aqyndar men jyraý-ımprovızatorlardyń sińirgen eńbegi zor. Kóptegen jyraýlardyń ózderi de ár kezde ult ómirinde, el turmysynda bolǵan tarıhı joryqtarǵa qatysyp, óz kózimen kórgen oqıǵany jyrlaǵan. Biraq mundaı jyr-dastandar birneshe urpaqtyń aý­zynda aıtylyp, ýaqyt tezinen ótken soń, bergi dáýirde (HІH-HH ǵǵ.) ǵana hatqa túse bastaǵanyn bilemiz.

«Babalar sózi» serııasynyń kezekti bul tomyna sol dáýirdiń-qazaq eliniń basyna aýyr kún týǵan alasapyran jyldardyń uzaq ýaqyt halyq aýzynda saqtalyp, urpaqtan-urpaqqa jetken mańyzdy oqıǵalary men tarıhı-ańyzdyq sıýjetterine qurylǵan epostyq shyǵarmalar enip otyr. Bulardyń qatarynda «Er Jasybaı», «Jıdebaı batyr», «Oljabaı batyr», «Raıymbek batyr», «Ótegen batyr», «Myrqy batyr», «Jánibek batyr» tarıhı jyrlary men olardyń birneshe nusqalary bar.

Atalǵan tarıhı jyrlardyń basym kópshiligi buryn-sońdy jarııalanbaǵan. Bul jyrlar qoljazbalarynyń qujattyq kórsetkishteri 1981 jyly «Qazaq qoljazbalarynyń ǵylymı sıpattamasyna» (3-tom) engizilgeni bolmasa, arnaıy zerttel­gen joq. Tek elimiz táýelsizdik alǵannan sońǵy jyldarda ǵana jekelegen tarıhı-fılologııalyq zertteýlerde attary atalyp, tıip-qashty sóz bolǵany málim.

Batyrlar kóbinese Abylaı hannyń áıgili «Shańdy joryq» saparyna-Edil qalmaqtarynyń Jońǵarııaǵa qaıta kóshý kezeńindegi túrli shaıqastarǵa qatysyp, jeke erlikterimen kózge túsedi. Keıde bir batyrdyń kórsetken erligin ekinshisi qaıtalaıtyn tustary da ushyraıdy. Mysaly, Jıdebaı men Jánibek batyrlardyń qalmaqtyń bas batyryn jeńip, Abylaıdyń oń tizesinen oryn berýin suraıtyn epızod týraly osyny aıtýǵa bolady. Jánibektiń alǵash hannyń tapsyrma­symen synnan ótý úshin túnde beıit basyna jalǵyz barǵanda ony eki batyrdyń arýaq keıpinde qorqytýy ózge bir jyrdyń sıýjetinde sál ózgerispen qaıtalanady. Soǵan qaramastan, ár jyrdyń qazaq tarıhy men folkloryndaǵy mańyzy óte zor, óıtkeni tarıhı jyr-sóz óneri bolýymen birge qazaq mádenıeti men ótken tarıhymyzdan mol málimet bere alatyn birden-bir qymbat mura. Onda ultymyzdyń táýelsizdik úshin kúresken sanǵasyrlyq taǵdyrynyń sherli shejiresi asqaq jyrmen áspettelgen. Batyr ulandardyń qanymen sýarylǵan osynaý asyl jádigerlerdiń búgingi urpaqty otansúıgishtikke, erlik pen birlikke tárbıeleýdegi orny da erekshe joǵary.

Tom sońynda berilgen ǵylymı qosymshalarda jınaqqa en­gen tarıhı jyrlardyń mátinderine jazylǵan túsiniktemeler, mátinderde kezdesetin tarıhı tulǵalar týraly túsinikter, jer-sý ataýlaryna sıpattamalar, jyrlardy jınaýshylar men jyrlaýshylar týraly málimetter, paıdalanylǵan ádebıetter tizimi, tom týraly orys jáne aǵylshyn tilderindegi qysqasha mazmundama qamtylǵan.

Tomǵa engen mátinder M.O.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń jáne QR bilim jáne ǵylym mınıstrligi Ortalyq ǵylymı kitaphanasynyń qoljazbalar qorynda saqtalǵan túpnusqalar negizinde daıyndaldy.

Tomnyń kólemi-25 b.t.