BABALAR SÓZІ: Baıqal men Ańǵara
ASTANA. QazAqparat - «QazAqparat» halyqaralyq aqparattyq agenttigi Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń 2015 jyly Qazaq handyǵy qurylýynyń 550 jyldyǵyn ótkizý týraly bastamasyna oraı «Qazaq handyǵyna 550 jyl» atty arnaıy jobany iske qosty. Bul joba aıasynda «Babalar sózi», «Qazaq handary», «Ejelgi qalalar tarıhy», «Halyq qazynasy» qatarly jańa aıdarlar ashyldy.
«Babalar sózi» aıdary negizine «Mádenı mura» baǵdarlamasy aıasynda shyqqan 100 tomdyq aýyz ádebıetiniń jyr-tolǵaýlary, qıssa-dastandar, sóz ustaǵan sheshender men bılerimizden qalǵan naqyldar, tarıhı jádigerler alyndy. «Qazaq handary» aıdarynda tarıhymyzda eline qorǵan bolǵan handardyń ómiri týraly derekter beriledi. Al «Ejelgi qalalar tarıhy» aıdaryna qazaq dalasyndaǵy órkenıettiń ordasy bolǵan kóne qalalardyń tarıhy týraly jazbalar jarııalanady. «Halyq qazynasy» aıdary boıynsha, Qazaqstandaǵy tarıhı, mádenı eskertkishter, qazaq halqynyń salt-dástúrleri, qolóner, qarý-jaraqtary týraly maǵlumattar berilmek. Joba materıaldary qazaq tilinde (qazaqsha jáne tóte jazýmen) agenttik saıtynda jarııalanady.
***
Ertede barlyq Sibirdi bılep-tóstep júretin bir baı adam bolypty. Baılyǵyna batyrlyǵy saı bolyp, barlyq Sibirdi aýzyna qaratypty. Sondyqtan Baıqaldyń laqap aty «Sibir» atanypty.
Baıqaldyń baılyq, batyrlyq-erlik, jaqsylyq qasıetine qosa qahary, ashýy da qatty eken. Baıqaldyń bir iske kóńili túspeı, ashýy kelse, ol betin tústikke buryp qarasa, barlyq Sibirdiń kelbeti ózgere bastaıdy eken: kún ózdiginen sýytady, aspan túnerip bulttanyp, bulttar ersili-qarsyly kóship, qar, jańbyr jaýyp, jel soǵyp, teńiz týlap jaǵany soǵyp, orman da boıyn jazyp tik tura almaı eńkeıip basyn ıip mólıip qalady eken. Jer bar syryn ishine tartyp, tońyp qatyp qalatyn bolypty. Janýarlar batyrdyń bul qaharyna shydamaı, boıyn kórsetpeı, bas panalap kóringen in-shuńqyrǵa tyǵylyp, batyrdyń ashýynyń qaıtýyn kútedi eken. Al batyrdyń ashýy qaıtsa, betin teristikke burǵany. Onda manaǵy qubylystyń bári ózgerip, barlyq Sibir jaıbaraqattyqqa aınalyp, barlyq jaratylys raqat tabady eken.
Baıqaldyń Zarlyq degen jalǵyz qyzy bar eken. Ol qyz dúnıede teńdesi joq Ańǵara degen batyrǵa ǵashyq eken. Jastardyń bul syryn bilse, Baıqal barlyq Sibirdi ekinshi túrge aınaldyryp jiberedi, óıtkeni bir joryqta Ańǵaramen kezdesip qalyp, ekeýi birin-biri kórmesteı bolǵan eken. Eki ǵashyq Baıqaldyń bul minezin bilip, endi ne isterin bilmeı daǵdarysady. Sóıtip júrgende bulardyń syryn Baıqal sezip qalyp, aldymen qyzy Zarlyqty óltirmekshi bolyp umtylady. Zarlyq qorqyp taýǵa baryp tyǵylady. Sol taý artynan «Muńlyq- Zarlyq» atanady.
Al Ańǵara qoryqpaıdy, biraq atasyna qarsy kelmeı betin soltústikke qaratyp, jan-jaǵyna qarap turdy da, alǵa júre beripti. Bul kezde Baıqalǵa da oı tústi me, oılanyp artyna qaraı-qaraı tartyp otyrady.
Al Baıqal osy qylǵan qataldyǵyna ókinip, jer baýyrlap jata ketken eken. Qaıǵysynyń kúshtiliginen jer oıylyp, túpsiz tereń kólge aınalypty. Odan shyqqan sý Ańǵaranyń izimen júrip, aǵyp otyryp úlken ózenge aınalypty.
