BABALAR SÓZІ: Asan qaıǵynyń aıtqandary

«Babalar sózi» aıdary negizine «Mádenı mura» baǵdarlamasy aıasynda shyqqan 100 tomdyq aýyz ádebıetiniń jyr-tolǵaýlary, qıssa-dastandar, sóz ustaǵan sheshender men bılerimizden qalǵan naqyldar, tarıhı jádigerler alyndy. «Qazaq handary» aıdarynda tarıhymyzda eline qorǵan bolǵan handardyń ómiri týraly derekter beriledi. Al «Ejelgi qalalar tarıhy» aıdaryna qazaq dalasyndaǵy órkenıettiń ordasy bolǵan kóne qalalardyń tarıhy týraly jazbalar jarııalanady. «Halyq qazynasy» aıdary boıynsha, Qazaqstandaǵy tarıhı, mádenı eskertkishter, qazaq halqynyń salt-dástúrleri, qolóner, qarý-jaraqtary týraly maǵlumattar berilmek. Joba materıaldary qazaq tilinde (qazaqsha jáne tóte jazýmen) agenttik saıtynda jarııalanady.

***

Asan qaıǵy jelmaıasyna minip, «Jeruıyqty» izdeıdi. Jolda kórgen jerlerine at qoıyp otyrǵan.

Asan qaıǵy Ulytaýda qaıtys bolǵanymen, onyń jelmaıasynyń shókken jáne jerlengen jeri - Qaraýyltóbe, kazirgi Jańaarqa aýdany. Bul aýdan erterekte «Asan qaıǵy» aýdany atalǵan. Tóbeniń jartysy qazylyp ketken. Qazir orny bar ma, joq pa, belgisiz.Qaraýyltóbe keıinnen at jarystyratyn ıppodromǵa aınaldy.

Asan qaıǵy Saryarqanyń Myńadyr degen jerine jetkende, aldyna qarap, kóp adyrlardy kórip, «Myńadyr» atapty. Sondaı-aq aldynda qarsy turǵan adyrǵa qarap, kózin tigip: «Mynaý bir «Qarsyadyr» eken» depti. Onyń jazyǵynda turǵan úsh taýdy kórip: «Oıpyr-aı! Mynaý bir qurty men maıy shashylǵan jaıly jer eken-aý», - dep tańyrqap, oǵan at qoıypty. Ol úsh taýdy «Qotyr», «Qurtmaı», «Shashty» dep atap ketken. Osy taýdyń bókterinde toǵyz aýyl Tama Nursha bolystyń, Áımenniń urpaqtary qonystanady. Nursha-Qylysh áýlıeniń urpaǵy, Áımen-Nurshanyń balasy.

Búgingi «Jeńis» eldi mekeni ertede «Túgi ósken» dep atalǵan. Bul ataýdy da Asan qaıǵy qoıǵan degen ańyz bar. «Túgisken» dep atalatyn jer, sý aty Syr boıynda, Jıdeli-Baısyn jerinde de bar eken. Biraq «Túgisken» degen jer oba, tóbeshik degen maǵynany beredi. Túgisken eldi mekeniniń irgesinde Qulmyrza tóbeshigi bar. Sol tóbeshikte Arap batyrdyń denesi jatyr. Tama Arap batyr dep jazyp júrgen osy Arap bolady.

Asan qaıǵynyń aıtqandary

Asan ata Kókshetaý degen jerdi kórip aıtqan eken:

- «Kúni jaýyn, túni ystyq, jer sorlysy munda eken. Qatyny semiz, baıy aryq, er sorlysy munda eken» depti.

Bulaı degeni: ormandy jer eken. Kúndiz-túnde tynysh-tynym joq. Aǵash shabý, tasýmen erlerde demalys joq. Aryq, júdeýli. Qatyndar úıde jatady, - degeni eken.

Qorǵaljyn degen jerdi, ózendi, darııany kórip, «kedeıi kerbez, kempiri, kelinshegi ǵumyrynda muqtajdyq kórmeıtin jer eken. Kásibi, balyǵy, bazary qyzyq .. qaıǵysy joq, halqy tynysh. Tek ortalarynda kóńilderin kóterip, shyǵyp otyratyn qaq tóbesi joq eken. Tep-tegis jer eken» dep ketken.

«Qorǵaljyn degen jer úlken darııa eken. Balyǵy taıdaı týlaǵan. Baqasy qoıdaı shýlaǵan. Maly semiz, jeri ot. Halqy tynysh, bazary úlken, qyzyǵy kóp jer eken. Esil, Nuranyń ózeni taǵy basqasy nendeı paıdaly. Balyqty, ózender soǵan kelip quıady eken. Sondaı paıdaly jerler eken», - depti.

Edildi kórip «Qandy qııan», Jaıyqty kórip, «Baldy qııan», Mańǵystaýdyń oıyn kórip, «Shańdy qııan» dep ketken.

Naryn degen qumyn kórip, «aı, dúnıe-aı, sýyń tuşy, topyraǵyń taza jer ekensiń, mehnatyń joq jer eken. Kúnderdiń kúninde taı týar, taılaq ... Biraq kásibiń joq, alystan alatyn jer eken. Kásibiń joq bolsa da, násibiń bar jer eken» degen eken. «Saban salmaı, egin shyǵady eken. Jańbyr jaýmaı, kógiń shyǵady eken» dep ketken.

A san qaıǵynyń M ańǵystaý jerine bergen syndary

Asan qaıǵy qyrdyń órneginen Mańǵystaýǵa qarap turyp bylaı degen eken: «Mańǵystaý emes, «Myń qystaý» eken» depti. «Tórt eli qyrdyń jaıy-aı, jýsannyń maıy-aı, jylqy kúneltetin jer eken» degen eken Ústirtke qarap.

Qarataýǵa qarap turyp: «Qolynan beli ketpese, kúnderdiń kúni bolǵanda, bes uldynyń kúneltetin jeri eken» depti.

Bozaşyǵa qarap: «On saýlyqty qozdatsa, on jylda myńǵa jetkizetin jer eken. On ińgendi botalatsa, on jylda júzge jetkizetin jer eken» depti.

Harazm (bes qalańyz: Nókis, Qońyrat, Tórtkúl, Qojeli, Boran) oıyna qarap turyp: «Astyq tasyp alarda, tóstabandary júrilgen, jandarynan túńilgen, erler jortar jer eken», depti.