BABALAR SÓZІ: Álıhannyń úsh suraǵy, Aǵybaıdyń úsh jaýaby
ASTANA. QazAqparat - ASTANA. QazAqparat - «QazAqparat» halyqaralyq aqparattyq agenttigi Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń 2015 jyly Qazaq handyǵy qurylýynyń 550 jyldyǵyn ótkizý týraly bastamasyna oraı «Qazaq handyǵyna 550 jyl» atty arnaıy jobany iske qosty. Bul joba aıasynda «Babalar sózi», «Qazaq handary», «Ejelgi qalalar tarıhy», «Halyq qazynasy» qatarly jańa aıdarlar ashyldy. «Babalar sózi» aıdary negizine «Mádenı mura» baǵdarlamasy aıasynda shyqqan 100 tomdyq aýyz ádebıetiniń jyr-tolǵaýlary, qıssa-dastandar, sóz ustaǵan sheshender men bılerimizden qalǵan naqyldar, tarıhı jádigerler alyndy. «Qazaq handary» aıdarynda tarıhymyzda eline qorǵan bolǵan handardyń ómiri týraly derekter beriledi. Al «Ejelgi qalalar tarıhy» aıdaryna qazaq dalasyndaǵy órkenıettiń ordasy bolǵan kóne qalalardyń tarıhy týraly jazbalar jarııalanady. «Halyq qazynasy» aıdary boıynsha, Qazaqstandaǵy tarıhı, mádenı eskertkishter, qazaq halqynyń salt-dástúrleri, qolóner, qarý-jaraqtary týraly maǵlumattar berilmek. Joba materıaldary qazaq tilinde (qazaqsha jáne tóte jazýmen) agenttik saıtynda jarııalanyp otyrady.
***
Aǵybaı batyrdyń qartaıǵan shaǵynda «Aqjoltaı ataǵa sálem beremiz, batasyn alamyz», - dep Álıhan Bókeıhanov serikterimen batyrdyń úıine kelip qonady. Sóz arasynda Álıhan:
-Batyr aǵa, sizden úsh sóz suraımyn dep edim, - deıdi.
- Sura, - deıdi Aǵybaı batyr.
- Erdiń árýaqtysyn kórdińiz be?
- Áıeldiń sulýyn qaıdan kórdińiz? Osyny bilgim kelip
edi, - dep suraıdy Álıhan.
«Arqada, qyryqtaǵy kúnim,-dep, Aǵybaı sóz bastaıdy, - astymda Kókbesti degen atym bar. Osy kezde: «menen artyq jigit, Kókbestiden artyq at joq», - dep oılaýshy edim. Bir kúni aýyl syrtyna kóp adam kelip: «Sóıles-aý!» degen soń, ózim shyǵyp sóılestim. «Sarjan batyr-men», - degeni. Alpys karaly adam eken, úı tigip, túsirip qonaq ettim. Sarjan batyr aty shyqqan er bolǵanymen, kózime ózi de, aty da qorash kórindi.
Erteńgisin «Aǵybaıjan kelsin» degen soń baryp edim, «Aǵybaıjan, Arqada joldas bolýǵa jaraıtyn sen dep izdep keldim. Aqbastaýdy orys alyp, qazaqtardy kúnde shabatyn kórinedi. Men alpys adam, sen qyryq jigit ert, júz kisi bolyp soǵan baraıyq», - dedi. «Jaraıdy», - dep, júz kisi bop attandyq.
Jer shamasyna barǵan soń: «Aǵybaıjan, jaý taqaý, búgin at terin alaıyq», - dedi. Sonan soń shabatyn attardy qaldyryp, ózimiz alǵa ozdyq. Ol kisiniń astynda taıdaı ǵana Aqqasqa aty bar. Іlgeri uzap shyqqan soń, mingen attarymyzdyń qarymyn baıqaý úshin bir júgirtip alýdy oıladyq. Atqa shabatyn jigitterdi saılap, kerme tartyp, at tostyq. Men: «Aman bolsa, Kókbesti atym keler», -dep oıladym. Álden ýaqytta baǵanaǵy taıdaı ǵana Sarjannyń Aqqasqasy keldi. «Apyr-aı! Kókbesti at jyǵyldy ma eken, tiri qaldy ma eken?» - dep mazam qashty. Bir mezgilde aman-saý meniń atym da keldi. «Bul qalaı boldy?», - dep kermege barsam, taıdaı Aqqasqa Kókbesti attan anaǵurlym ósip ketipti. «Attyń tulpary eken ǵoı, boıyn jasyryp turatyn», - dep baǵaladym.
Erteńgisin Sarjan batyr jatqan jerinen ushyp turyp: «Aǵybaıjan, qaıdasyń? Jaý kelip qaldy ǵoı. Tez atqa minińder. Myna taýdy buryn almasaq, jaý bizdi alady. Taýdy buryn alaıyq!» - dedi. Jantalasyp Aqbastaýǵa kelip shyqsaq, ar jaǵynda dala tolǵan kisi qaptap keledi eken. Sarjan: «Shyqqyr kózim, shyqpasań, durys bolja, - dep bir shola qarap: «Apyraı-aı! Aǵybaıjan-aı, alty júzdeı kisi eken ǵoı!» - degende: «Qaıda júrip boljap qoıdy?»-dep qarasam, baǵanaǵy kózime tym qorash kóringen batyr ózimnen anaǵurlym ósip ketken eken. Sol jerde «Erdiń árýaqtysy, attyń tulpary ekeýin de kórdim».
Qazaqpen kóp shabysyp, eri - qul, qyzy - kúń bop, qazaq-ózbek arasy teńdiksiz eken. Naıman rýyna bergen qaryndasym bir shapqynshylyqta ózbekte qolda ketipti. Qyryq kisi alyp bitimge bardym. Ózbektiń Álimqul degen hany bar eken. «Qazaqtyń Aǵybaı batyry bitimge kele jatyr deıdi. Meni seıilge ketti dep qaıyryp jiberińder!» - dep úıinen ketip qapty.
Men barǵan soń shatyr tigip, «Sonda túsesiz»? - dep edi, «Han ordasynan basqa jerge túspeımin», - dep Álimquldyń ordasyna tústim. Úıge kirip kelgende, esikti ashqan bir appaq áıel maǵan jalt qarady. Sol kúnde myń san kisiden betim qaıtpaıtyn ýaqytym edi, áıeldiń kózine kózim turaqtamaı taıyp ketti. Bul Álimquldyń Aq toqaly eken. Onyń da nazary maǵan aýǵan sııaqty. Basqany qoıyp, áıel de meni unatqan soń, elge Aq toqaldy alyp ketpekshi boldym. Sol jerde oılana kelip: «Qoı, basqa jumysymdy tastap, bir áıeldi qyzyǵyp alyp ketkenim bolmas», - dep Álimquldy shaqyrttym. Álimqul:
-Bul mańqa qazaq ne izdep júr sonaý Arqadan? - dep úıge kire berdi. Sol sát:
- Má, saǵan mańqa qazaq, Álimquldyń basyn shapqaly keldim! - dep qylyshymdy ala umtyldym.
Sonda Álimqul:
- Er shekispeı bekispes, dostyqqa - tósim! - dep qushaǵyn jaıa umtyldy. Sonymen: «Qazaq-ózbek mal shabyssa da, adamdy tutqyn qyp, uly - qul, qyzy - kúń bolý budan bylaı toqtasyn!» - dep bılik ettik. Sodan beri qolǵa túsken adam bolsa, ózbek qazaqqa, qazaq ózbekke qaıtaratyn boldy.
Áıeldiń sulýyn kórgenim, mine, osy joly edi, - dep jaýap beripti.
