BAÁ-niń OPEK-ten shyǵýy: munaı naryǵyndaǵy júıe eskirdi

Qazirgi sátte naryq jańalyqqa aıtarlyqtaı reaktsııa tanytqan joq. Alaıda qysqa merzimdi tynyshtyq uzaq merzimdi ózgerister bolmaıdy degendi bildirmeıdi. Kerisinshe, dál osyndaı kezeńderde munaı naryǵyndaǵy balans qaıta qaralyp, jańa yqpal etý tetikteri qalyptasady. Sondyqtan BAÁ-niń OPEK-ten shyǵýy aldaǵy ýaqytta jahandyq munaı saıasatynyń jalpy arhıtektýrasyna áser etýi ábden múmkin.

Osy turǵydan alǵanda, basty suraq – BAÁ nege dál qazir osyndaı qadamǵa bardy jáne munaı óndirýshi elder júıesi endi qaı baǵytta ózgeredi? Bul sheshim tosyn kóringenimen, uıymnan shyǵý alǵash ret bolyp otyrǵan joq. Buǵan deıin Qatar 2019 jyly, al Angola 2024 jyly uıym quramynan ketken edi. Alaıda BAÁ-niń salmaǵy múlde bólek.

Sebebi sóz táýligine 3,4 mln barrel munaı óndiretin, ári aldaǵy jyldary kórsetkishti 5 mln barrelge deıin jetkizýdi josparlap otyrǵan memleket týraly. ıAǵnı bul uıym ishindegi kezekti saıası ózgeris qana emes, óndiristik qýaty joǵary oıynshynyń derbes strategııaǵa kóshýi. Sondyqtan kóptegen sarapshylar sheshimdi soǵystan keıingi kezeńde munaı naryǵy qalaı qalyptasatynyn aıqyndaıtyn sıgnal retinde baǵalap otyr.

Eger qazirgi geosaıası shıelenis aıaqtalǵan soń naryq jańa tepe-teńdikke kóshse, BAÁ-niń tańdaýy basqa óndirýshi elder úshin de úlgi bolýy múmkin. Al bul óz kezeginde OPEK yqpalynyń álsireýine nemese uıymnyń jańa formatta qaıta qurylýyna ákelýi yqtımal.

OPEK yqpaly álsireı me?

OPEK úshin bul sheshim eleýli soqqy sanalady. Sebebi uıym osy ýaqytqa deıin álemde táýligine óndiriletin shamamen 97 mln barrel munaıdyń 29 mln barrelin baqylap keldi. Dál osy úles oǵan naryqtaǵy usynys kólemine yqpal etip, baǵany belgili bir deńgeıde ustap turýǵa múmkindik bergen negizgi qural boldy.

Ásirese, AQSh pen Izraıldiń Iranǵa qarsy soǵysy bastalǵanǵa deıin uıym yqpalyn keńeıtýge umtyldy. Sońǵy jyldary OPEK ózge óndirýshi eldermen birge beıresmı OPEK+ formaty aıasynda áreket etti. Bul qurylymǵa Reseı, Ázerbaıjan, Qazaqstan, Meksıka, Brazılııa, Malaızııa jáne basqa da memleketter kirdi.

Yntymaqtastyqtyń maqsaty – usynysty shekteý arqyly munaı baǵasyna yqpal etý edi. Belgili bir kezeńde strategııa tıimdi boldy. Naryqtaǵy artyq usynys tejelip, baǵanyń kúrt quldyraýyna jol berilmedi. Alaıda onyń álsiz tustary da bar. Óndiristi qysqartý aýyrtpalyǵyn kelisimge qatysýshy elder kóterse, onyń jemisin kóbine syrttaǵy oıynshylar paıdalandy. Sonyń ishinde AQSh, Batys Afrıka elderi men Gaıana sekildi jańa eksporttaýshylar óndiristi arttyrdy.

Soǵan qaramastan, OPEK+ óz mıssııasyn oryndady deýge negiz bar. Eger bul qurylym bolmaǵanda, sońǵy jyldary munaı baǵasy áldeqaıda tómen deńgeıge túsýi yqtımal edi.

Sonymen birge jahandyq energetıka naryǵyndaǵy uzaq merzimdi úrdister uıym yqpalyn álsirete bastady. Álemdik ekonomıka baıaýlady, jańartylatyn energııa kózderine ınvestıtsııa artty, elektr kólikteriniń sany kóbeıdi. Sonyń nátıjesinde munaıǵa suranystyń ósimi baıaýlady. Al usynys kerisinshe, jańa óndirýshiler men tehnologııalyq progress esebinen ulǵaıdy.

Baǵa joǵary kezeńderde kúrdeli jobalar tıimdi boldy. Taqtatas munaıy óndirisi men Kanadadaǵy munaı qumdaryn ıgerý jandandy. Ol naryqtaǵy usynysty kóbeıtip, keıin baǵanyń tómendeýine áser etti. Baǵa túsken kezde shyǵyny joǵary jobalar óndiristi qysqartty, baǵa kóterilgende tsıkl qaıta jalǵasty. Osy aralyqta tehnologııa jetilip, taqtatas munaıyn óndirý quny da aıtarlyqtaı arzandady.

Jalpy alǵanda, OPEK+ sońǵy jyldary munaı baǵasyn turaqtandyrýda mańyzdy ról atqardy. Alaıda uıym ishindegi tártiptiń álsizdigi, kvotalardyń tolyq saqtalmaýy jáne syrtqy básekelesterdiń kúsheıýi tetiktiń tıimdiligin birtindep tómendetip keledi. Sondyqtan búgingi ózgerister tek bir uıymnyń ishki máselesi emes, jahandyq munaı naryǵyndaǵy yqpaldyń qaıta bólinýiniń belgisi bolýy múmkin.

BAÁ men Saýd Arabııasynyń básekesi

OPEK ishindegi negizgi oıynshy dástúrli túrde Saýd Arabııasy bolyp keldi. Bul – álemdegi eń iri munaı óndirýshilerdiń biri, óndiris quny eń tómen elderdiń qataryndaǵy memleket. Eń bastysy, dál osy el ǵana naryqqa qysqa merzimde táýligine qosymsha 2-2,5 mln barrel munaı shyǵara alatyn rezervtik qýatqa ıe. Sondyqtan uıym ishindegi sheshýshi yqpal kóp jaǵdaıda Er-Rııadtyń qolynda boldy.

Tarıhı tájirıbe mundaı resýrstyń saıası mańyzyn kórsetti. 1980-jyldary Saýd Arabııasy óndiristi kúrt arttyryp, álemdik naryqta baǵanyń quldyraýyna áser etti. Sonyń saldarynan munaı baǵasy 1990-jyldardyń sońyna deıin tómen deńgeıde saqtaldy. Birqatar sarapshylar jaǵdaıdy KSRO-nyń ydyraýy men Iran-Irak soǵysynyń aıaqtalýy sııaqty iri geosaıası ózgeristerge janama yqpal etken faktorlardyń biri retinde baǵalaıdy.

Sońǵy jyldary da qural ózektiligin joǵaltqan joq. Keı sarapshylar OPEK+ aıasyndaǵy óndiris kvotalaryn arttyrýdy jalpy usynys joǵary kezeńde munaı baǵasyn tómendetý áreketi retinde qarastyrdy. Mundaı saıasat AQSh-tyń ishki naryǵynda janarmaı baǵasyn ustap turýǵa, sondaı-aq Reseı munaı kiristerin shekteýge baǵyttalǵan keń geosaıası eseptiń bir bóligi bolýy múmkin degen pikirler aıtyldy.

Sonymen qatar AQSh pen Saýd Arabııasy arasyndaǵy baılanystar Donald Tramp bılikke kelgennen keıin qaıta jandana tústi. Alaıda osy kezeńde Er-Rııad pen BAÁ arasyndaǵy qatynastar kerisinshe kúrdelene bastady. Resmı túrde odaqtas bolǵanymen, eki el aımaqtyq yqpal úshin básekeleske aınaldy.

Teketirestiń negizgi alańy Iemen boldy. 2015 jyly eki memleket hýsıtterge qarsy bir koalıtsııada soǵysqa kirgenimen, ýaqyt óte olardyń múddeleri qaq aıyryldy. BAÁ Ońtústik Iemenniń táýelsizdigin qoldaıtyn kúshterge súıense, Saýd Arabııasy halyqaralyq moıyndalǵan úkimetti qoldady. Nátıjesinde 2025 jyldyń sońyna qaraı qarsylastyq ashyq áskerı teketires deńgeıine jetti.

BAÁ qoldaǵan kúshterdiń ońtústiktegi, ásirese munaıǵa baı Hadramaýt aımaǵyna yqpalyn kúsheıtýi Er-Rııad úshin saıası soqqy boldy. Keıin BAÁ Iemennen arnaıy bólimshelerin shyǵaryp, Maıýn aralyn Saýd Arabııasyna berdi. Bul qadam Bab-ál-Mandeb buǵazy sııaqty strategııalyq teńiz jolyn baqylaý turǵysynan asa mańyzdy boldy.

Osy jaǵdaılar aıasynda BAÁ-niń OPEK-ten shyǵýyn tek ekonomıkalyq sheshim retinde qarastyrý jetkiliksiz. Bul – Er-Rııadtyń munaı saıasatyna táýeldi bolýdan birtindep alystaý jáne derbes geoekonomıkalyq baǵyt qalyptastyrý áreketi. Sebebi BAÁ uzaq ýaqyt boıy uıym ishindegi kvotalyq shekteýlerge narazy edi.

El munaı ınfraqurylymyna iri ınvestıtsııa salyp, óndiristik áleýetin táýligine 5 mln barrelge deıin jetkizýge daıyn. Al qazirgi kvota shamamen 3,4 mln barrel deńgeıinde. Eger BAÁ naryqqa qosymsha 1,5 mln barrel munaı shyǵarsa, bul OPEK+ sońǵy jyldary kezeń-kezeńimen qosyp kelgen kólemderden áldeqaıda joǵary kórsetkish bolar edi. Mundaı ósim Saýd Arabııasy yqpalyna tikeleı syn-qater týdyrady.

Báseke tek munaımen shektelmeıdi. BAÁ ashyq ekonomıka, tómen salyq jáne shetel kapıtalyna qolaıly orta qalyptastyrý arqyly aımaqtyq qarjy jáne logıstıka ortalyǵyna aınaldy. Al Saýd Arabııasy mundaı reformalardy keıingi jyldary ǵana jedeldete bastady. Sondyqtan eki el arasyndaǵy taıtalas – energetıkalyq emes, damý modelderiniń de básekesi.

Osynyń barlyǵy Parsy shyǵanaǵy aımaǵyndaǵy turaqsyzdyqtyń nege jahandyq mańyzǵa ıe ekenin kórsetedi. Másele tek munaı eksportynda emes. Eger Ormýz buǵazy jabylsa, álemdik naryq suıytylǵan gaz, tyńaıtqysh, hımııalyq ónimder men gelıı jetkizilimi boıynsha da aýyr soqqy alýy múmkin. Sondyqtan aımaqtaǵy qazirgi teketires tek óńirlik daý emes, jahandyq ekonomıkaǵa áser etetin strategııalyq daǵdarys retinde baǵalanady.

Sheshim qabyldaýǵa ne túrtki boldy?

Osy jaǵdaıda basty suraq týyndaıdy. Nege BAÁ OPEK-ten shyǵý týraly sheshimdi soǵys aıaqtalmaı turyp qabyldady? Ádette mundaı kezeńde memleketter kútý taktıkasyn tańdap, qaqtyǵystyń nátıjesin, keıingi naryqtyq ózgeristerdi jáne jańa geosaıası tepe-teńdikti baǵamdaýǵa tyrysady. Sondyqtan alǵash qaraǵanda bul qadam ýaqyt jaǵynan tosyn kórinedi.

Sonymen birge soǵys barysynda Iran Parsy shyǵanaǵy mańyndaǵy birqatar elge soqqy jasady. Mundaı jaǵdaıda aımaq memleketterinen kem degende belgili bir deńgeıde úılestirilgen saıası ustanym kútiletini túsinikti. Ásirese arab elderiniń yntymaqtastyǵy aıasynda ortaq áreket bolýy múmkin edi. Eger áskerı qaqtyǵys odan ári ýshyǵa tússe, onda uıymdyq formattar, sonyń ishinde OPEK músheligi ekinshi kezektegi máselege aınalýy da yqtımal bolatyn.

Alaıda BAÁ kerisinshe, dál osy sátti tańdady. Ony qolaıly geosaıası mezetti tıimdi paıdalaný dep baǵalaýǵa bolady. Birinshiden, Parsy shyǵanaǵy baǵytyndaǵy munaı jetkizilimi edáýir qysqardy. Qazirgi tańda BAÁ shamamen táýligine 1,4 mln barrel munaıdy Fýdjeıra arqyly ótetin qubyrmen Ormýz buǵazyn aınalyp eksporttap otyr. Bul soǵysqa deıingi kólemnen tómen bolǵanymen, munaı baǵasynyń kúrt ósýi eksport kirisin saqtap qalýǵa múmkindik berdi.

Uqsas jaǵdaı Saýd Arabııasy úshin de baıqaldy. El ıAnbý porty arqyly táýligine shamamen 5-6 mln barrel munaı jóneltip, tabys jaǵynan iri shyǵynǵa ushyraǵan joq. ıAǵnı munaı eksporttaýshy jetekshi memleketter qysymǵa qaramastan kiristerin saqtap qaldy. Bul rette soǵystyń negizgi zardaby ekonomıkadaǵy ózge sektorlarǵa tıdi.

Sonymen qatar barlyq eldiń múmkindigi birdeı bolǵan joq. Kýveıt, Qatar jáne ishinara Irak úshin logıstıkalyq táýeldilik joǵary bolǵandyqtan, jaǵdaı áldeqaıda kúrdeli qalyptasty. Demek, daǵdarys kezeńinde BAÁ ınfraqurylymdyq artyqshylyǵyn tıimdi paıdalana aldy.

Eń mańyzdysy – munaı baǵasynyń joǵary bolýy jáne AQSh pen Izraıldiń Iranǵa qarsy soǵysyna baılanysty jalpy belgisizdik aıasynda BAÁ-niń OPEK-ten shyǵýy naryqqa da, saıasatqa da asa kúshti soqqy retinde qabyldanbady. Al beıbit kezeńde mundaı sheshim halyqaralyq deńgeıdegi úlken sensatsııa bolar edi.

Sondyqtan bul qadamdy aldyn ala daıyndalǵan strategııanyń iske asýy dep qarastyrýǵa negiz bar. ıAǵnı BAÁ burynnan uıym shekteýlerinen bosap, óndiristik erkindigin arttyrýdy kózdegen. Al qazirgi soǵys sol jospardy júzege asyrýǵa eń yńǵaıly sátti usynyp otyr.

BAÁ-niń ekonomıkalyq logıkasy

Taǵy bir mańyzdy qyr – BAÁ sheshimdi tek qazirgi jaǵdaıǵa reaktsııa retinde emes, bolashaqtaǵy ózgeristerge aldyn ala beıimdelý retinde qabyldap otyr. Jalpy alǵanda, munaıdyń jahandyq ekonomıkadaǵy burynǵydaı absolıýtti strategııalyq salmaǵy birtindep álsirep keledi. Naryqqa jańa óndirýshilerdiń shyǵýy, usynystyń ártaraptanýy jáne tehnologııalyq serpilister OPEK arqyly ortalyqtandyrylǵan baqylaýdyń tıimdiligin azaıtyp otyr.

Sonymen qatar munaı naryǵyndaǵy kez kelgen iri daǵdarys uzaq merzimdi saldar qaldyrady. Ol energııa tutyný qurylymyn ózgertedi, balama kózderge ınvestıtsııany arttyrady jáne jalpy suranystyń baıaýlaýyna ákeledi. Mundaı úrdis tarıhta da anyq baıqalǵan. Máselen, 1973 jylǵy munaı daǵdarysynan keıin álem elderi energetıkalyq strategııasyn túbegeıli qaıta qarap, balama energııa kózderine jappaı bet burdy.

Jahandyq transformatsııany eskere otyryp, BAÁ óz damý modelin aldyn ala qaıta quryp jatyr. El úshin munaı mańyzdy resýrs bolǵanymen, ol ekonomıkanyń jalǵyz tiregi emes. Sondyqtan naryqtaǵy yqtımal quldyraý nemese básekeniń kúsheıýi Saýd Arabııasy sııaqty munaıǵa joǵary táýeldi memlekettermen salystyrǵanda BAÁ úshin áldeqaıda jumsaq áser etedi.

Aıyrmashylyq aıqyn. Saýd Arabııasy ekonomıkasynda munaı kirisi áli de sheshýshi ról atqarady, al BAÁ ınvestıtsııa, logıstıka jáne halyqaralyq bızneske súıengen ıkemdi ekonomıkalyq model qalyptastyrǵan.

Geosaıası faktorlar da bul tańdaýdy kúsheıtti. Soǵystan keıingi kezeńde aımaqtaǵy kúshter balansy ózgerýi múmkin, al AQSh, Saýd Arabııasy jáne basqa da oıynshylar arasyndaǵy qatynastar tolyq turaqty sıpatta emes. Osy jaǵdaıda BAÁ pragmatıkalyq jáne kópvektorly saıasatty ustanyp, barlyq negizgi tarappen tepe-teń baılanys saqtaýǵa umtylýda.

Osy kúrdeli kontekstte BAÁ-niń erekshe ustanymy aıqyn kórinedi. Mysaly, Axios derekterine sáıkes, Izraıldiń «Temir kúmbez» áýe qorǵanys júıesiniń elementteri soǵys barysynda BAÁ aýmaǵynda qoldanylǵany olardyń qaýipsizdik pen tehnologııalyq seriktestik saıasatyndaǵy ıkemdiligin kórsetedi.

Osy detaldardy jınaqtaǵanda, qazirgi sheshimniń máni ashylady. BAÁ OPEK júıesindegi mindettemelerden birtindep alystap, ekonomıkalyq jáne geosaıası derbestigin kúsheıtýdi kózdep otyr. Bul – qysqa merzimdi konıýnktýralyq qadam emes, kerisinshe eski munaı modelinen shyǵyp, jańa jahandyq júıege beıimdelýdiń kórinisi.

Nátıjesinde munaı naryǵyn burynǵydaı shekteýli oıynshylar baqylaǵan dáýir álsirep keledi. Onyń ornyna turaqsyz bolsa da, áldeqaıda ashyq ári básekeli jańa arhıtektýra qalyptasýda. Osy jańa kezeńde BAÁ basty maqsat retinde shekteýlerden ada, derbes jáne ıkemdi oıynshy bolýdy tańdaǵanyn anyq kórsetip otyr.