Bıýtı-ındýstrııa búlikteri: Qyltamaq bolý kimderge qajet?
ASTANA. QazAqparat - Symdaı tartylǵan symbatty músin kez kelgen adamǵa senimdilik syılap qana qoımaı, syrt kózdiń erekshe yqylasyna bóleıdi. Ásirese, názik jandylar tabıǵatynan ásemdikke qumar ǵoı. Sulý bolǵysy, sulý kóringisi keledi. Kórgen adamnyń kózi toımaıtyndaı kórkem bolsam deıdi. Qyrmyzydaı qulpyryp, gúldeı jaınap júrsem deıdi. Ol túsinikti. Al, «symbatty adam - aryq adam» degen qaıdan qalyptasqan uǵym osy? Ras, qazaqtyń «qypsha beldi», «taldaı ıilgen» degen sózderi kerbez de kórkem, qulyn músindi sulý qyzǵa qatysty aıtylǵan. Biraq «ishi qabysqan», «ishegi jabysqan» demegen ǵoı? Endeshe nege qý janymyz qalǵansha aryqtap, «symbatty» bolýymyz kerek?!
Bilgen adamǵa, bul búliktiń basy áýeli batystan shyǵyp, kógildir ekran arqyly qyzdarymyzdyń mıyna sińdi de, kókeıine myqtap turyp ornyǵyp aldy. Aldymen jarnamadaǵy bıkeshterdi kórdik (olardyń ishinde tolyqsha kelgen eshkimi joq qoı). Qandaı sulýlyq dedik. Odan soń álemdik brendterdi jarnamalaǵan modelder shyqty. Olardyń terisi súıegine ilinip turǵan túrin kórip sulýlyq degen osyndaı bolady eken ǵoı dedik. Birte-birte sán jýrnaldary keńinen tarady. Ondaǵy kerimsal kerbezder tipten «jińishkere» tústi. Sodan mekteptegi kishkene baladan bastap, es kirip, etegin japqan estııarlarymyzǵa deıin sál salmaǵy artyq bireýdi kórsek, kelemejdeıtindi shyǵardyq. Osylaısha ár ortada «ponchık», «kolobok» degen balalar paıda boldy. Kúlemiz. Onyń bar jazyǵy - tompaqtaý kelgen bolmys-bitimi. Sóıtip semizdikten qorqý sındromy paıda boldy. Dál semizdiktiń ózinen qoryqsaq durys qoı (san túrli dert semizdikten bolady eken). Endi búginde qalypty salmaqtan qorqatyndy shyǵardy qoǵam. Onyń túbi ne? - Anoreksııa.
Búginde áleýmettik jelilerde, ınternette aryqtaý týraly aqparat kóp. Biraq osy kóptiń qanshasy adam densaýlyǵyna zııan tıgizbeıtinin, qanshasy adam densaýlyǵyn qaıta ońalmastaı etip zaqymdaıtynyn ajyratyp, aıyrý qıyn. Sebebi bul jańa ǵasyrdyń jańa derti. Syryn jaqsy bilmeımiz.
Týǵan-týysy, jaqyndary osy dertke shaldyqqan jurttyń pikirin saralap kórdik. Olar ǵalamtorda jarııalanatyn: «qarnyń ashsa - sý ish, tamaq jegiń kelse, alma je! Eger almaǵa tábetiń soqpasa, onda asqa da tábetiń joq» degen syndy aqyl-keńesterden saq bolý kerektigin aıtady. Sebebi, ashyǵýǵa shaqyratyn osyndaı keńesterge sengen talaı adam túbi aýrýǵa shaldyqqan.
Ashyǵý, tártibin saqtaı bilgen jaǵdaıda, adam aǵzasyndaǵy shlaktardy ketiretin densaýlyqty saqaıtýdyń tamasha ádisi. Máselen, frantsýzdarsha ashyǵýdan esh zııan joq. Olar aptasyna bir kún astan bas tartyp, «Frantsýz kúnin» jarııalaıdy eken. Musylmandar da aptanyń eki kúninde Oraza ustaıdy. Biraq, basqa ýaqytta jaqsylap tamaqtanady. Odan zııan joq. Al, kún saıyn as mólsherin azaıta berý, antıdepressant, psıhostımýlıator syndy anoreksııalyq dári-dármek qoldaný, aptalap as ishpeý, ishken asyn jasandy jolmen shyǵaryp, qusyp tastaý, mine, osy aıyqpas aýrý týdyratyn amaldar qataryna jatady eken.
Ǵalymdar júıke anoreksııasyn psıhıkalyq aýrý sanatyna jatqyzady. Bul dertke shaldyqqan adam ózin tolyp bara jatqandaı sezinip, kún sanap aryqtaýǵa qatty tyrysatyn bolady. Álemde áıel zatynyń 2 paıyzy, al erlerdiń 0,29 paıyzy osy aýrýǵa shaldyqqan. Anoreksııamen aýyratyn názik jandylardyń 80 paıyzy 12 men 25 jas aralyǵyndaǵy qyzdar eken. Olar ózderi as ishýdi qalamaǵandyqtan, qalypty as ishýdi de qaýip sanaǵandyqtan, emdelýi qıyn.
Bizdiń elimizde anoreksııa dertin emdeýge kómektesip, onyń aldyn alatyn dárigerler az! Tipti qajetti arnaıy statsıonar emhanalar da joq. Sondyqtan bul aýrýdy emdetý kóp ýaqyt pen sabyrlyqty talap etedi. Al, endi, osy sekildi daýasy joq derttiń jaı ǵana symbatty kórinýge tyrysqannan týyndaǵanyna bireýdi sendire almaısyz.
«Qyltamaq» degen dert bar. Qazaq ádette tergep, atyn atamaıdy. «Qyltamaq bolǵyr» dep qarǵaıdy. Sebebi erte kezden bul aýrýdyń emi tabylmaıtynyn el bilgen. Búgingi tańda jap-jas qyz-kelinshekter osy aýrýǵa ózderi urynyp, saý basyna saqına taýyp alyp júr. Otaǵasyna bildirmeı anasy men qyzy, jeńgesi men qaıyn sińlisi ashyǵyp, osyndaı dertke urynypty degen sekildi áńgimeler el ishin jaılap ketti. Árıne, olar osyndaı halge dýshar bolaıyn demeıdi. Tek, durys ashyqpaı, aǵzaǵa kúsh salyp jiberedi. Bunyń sońy as qorytý músheleriniń jumysy buzylyp, as ishken kezde loqsyp, adam qusa beretin kúıge soqtyrady. Tamaqtan bir túıir as ótpeı, ótken kúnine zar bolady.
Sán ındýstrııasy jattyǵý zaldary men keshendi aryqtatý dári-dármeginiń, myqyn massajerleri men bulshyq etke arnalǵan bodıfleks apparattarynyń arqasynda zor paıdaǵa kenelip jatqanyn árkez ishimiz seze bermeıdi. Aınalyp kelgende eshkim de qyzdar symbatty bolsyn dep janashyrlyq tanytyp otyrǵan joq. Qaıta qyzdar arasynda aryqtaýǵa, aryqtatatyn dárilerge, trenajer qurylǵylarǵa, arnaıy kýrstarǵa shamadan tys áýestik oıatyp, aqsha tapsam degen nıet áldeqaıda bıikte turǵandaı kórinedi. Sondyqtan bıýtı-ındýstrııa búlikterinen saq bolǵanymyz abzal. Erbol Janat
