Azııada kámeletke tolmaǵandar isteri jónindegi alǵashqy sotty Qazaqstan ashty - Saıhanov

- Dáýren Túsiphanuly, dástúrin umytpaǵan, jetimin jylatpaǵan, «el bolamyn deseń besigińdi túze» degen halyqpyz ǵoı. ıÝvenaldy sotqa myńdaǵan ister túsýde. 2015 jyly 4090 is, 2016 jyly 2518 ótinish qaralypty. Sońy sotqa deıin jetetindeı ne bolyp jatyr dep suraǵymyz keledi?

- «Aqty aq, qarany qara» deý qazynyń basty mindeti ǵoı. Aýrýyn jasyrǵan kópke barmaıdy degen, sizdiń qoıyp otyrǵan suraǵyńyzdyń sarynyn tereńnen túsinip otyrmyn. Qylmys tym jasaryp bara jatyr dep dabyl qaqpaımyz, biraq, quqyq buzýǵa yntyq turatyn tárbıesi nashar balalar joq emes. Mysaly, ata-analary jumys istemeı, ishimdikke salynyp ketken januıada bilim alýdy aıtpaǵanda, balalar qandaı tárbıe kóredi?! Olar sosyn úıden qashady, sabaqqa barmaıdy, kóshe kezip ketedi. Kúnderdiń kúninde polıtsııanyń nazaryna iligedi. Sosyn áke-sheshesi ata-analyq quqyǵynan aıyrylyp, bala arnaıy mektepke jiberiledi. Ol bizdiń jeke qalaýymyz emes, zańnyń talaby. Tek arnaıy oqý ornynyń qabyrǵasyna kelip alǵash ret taqtaǵa shyǵyp, sabaq aıtqan balalar bar. Bizdiń túpki maqsatymyz - jastardy tártipke shaqyrý, túzý jolǵa salý, bala quqyǵynyń aıaqasty bolýyna jol bermeý. Ókinishke qaraı, tek jaǵdaıy nashar otbasynan shyqqandar ǵana emes, aýqatty adamdardyń balalary da aqsha bopsalap, qoqan-loqy áreketterge baryp, qurbylarynyń baǵaly zattaryn tartyp alyp jatady. Barlyǵy ózińiz aıtqandaı, ár otbasyndaǵy tal besikten beriletin tárbıege baılanysty.

- Jańa sot ǵımaratyna kirip jatyp protsesterge balanyń ata-anasy men týǵan-týystary kóp keletinine kózim jetti. Sýdıa bolý ońaı emes ekenin bilemiz, al balalardyń isterin qaraý tipten qıyn shyǵar?

- Máseleniń baıybyna tereń úńilip, zańnyń ústemdigin qamtamasyz etý úshin esh nárseni eskerýsiz qaldyrýǵa bolmaıdy. Bala týraly synyptastary men qurbylary ne deıdi, ósken ortasy men otbasy jaǵdaıy qandaı, quqyq buzýǵa ne ıtermeledi, psıhologtyń baǵasy, sot zalynda bala ózin qalaı ustaıdy, barlyǵyn eksheleımiz. Ajyrasyp ketip, balasyn baǵyp-qaǵýǵa eshqandaı materıaldyq kómek jasamaıtyn ákeler bar, nesin jasyraıyq, sońy sotta qaralatyn ádiletsizdik jaıttar az emes. Azamattyq jáne qylmystyq ister boıynsha tatýlastyrý rásimderi men medıatsııalyq sharalar keńinen qoldanylyp jatyr.

Qaraǵandy oblysynyń terrıtorııasy tórt Bolgarııanyń aýmaǵy desek, quzyryna Temirtaý, Abaı, Shahtınsk, Saran, Balqash, Prıozersk qalalary men Abaı, Qarqaraly, Aqtoǵaı, Osakarovka, Nura, Buqar Jyraý, Jańaarqa, Shet aýdandary kiretin sotta jasóspirimderge qatysty azamattyq, ákimshilik jáne qylmystyq ister qaralady. Kámeletke tolmaǵandar isteri jónindegi mamandandyrylǵan aýdanaralyq sot eń alǵash qurylǵan kezde, sýdıalar tom-tom isterdi arqalap qysy-jazy aýdandardy ózderi aralap júrip jumys jasaǵan. Nebári 5 jyl bolǵan Qaraǵandy oblysynyń ıývenaldyq soty qazir jumysty durys jolǵa qoıyp, bastapqyda kezdesetin mundaı aýyrtpalyqtardyń barlyǵyn eńserip otyr. Aıtar aýyzǵa ońaı bolǵanmen, búgingi jetistik esil eńbek pen muqsalmas qaırattyń arqasynda kelgeni anyq. 

- Jábir kórgen nemese qylmystyń kýágeri bolǵan balǵyndar protseske kóptep keledi. Balanyń tilin tabý ońaı emes qoı. Kóńilderin qalaı aýlaısyzdar?

- Balalar eresek adamdar sııaqty qoıǵan saýaldy tolyq túsinip, birden jaýap bere almaı jatady. Úlkenderdiń kıkiljińin kóp kórgen balanyń psıhologııalyq jaǵdaıyn elestetip kórińizshi. Ne ákesine, ne sheshesine jaltaqtaryn bilmeı typyrshyp mazasy qashqan balalardy talaı kórip júrmiz. Óziń de qınalyp janyńdy qoıarǵa jer tappaıtyn mundaı qıyn sátterde psıholog maman kómekke keledi. Aldymen protseske kirgizbes buryn balanyń jas ereksheligine qaraı daıyndyq ótkiziledi. Ózin erkin sezinip, tóńiregindegi adamdardyń nıet pıǵyly durys ekenine kózin jetkizemiz. Kishkentaı bala bolsa oıyn túrinde jattyǵýlar uıymdastyramyz. Bir sózben aıtqanda bala quqyǵyn qorǵaý úshin zańmen kórsetilgen keshendi sharalardyń barlyǵyn júzege asyramyz.   

- ıÝvenaldy sot tóreligin qurý isterdiń qaralý sapasyn arttyrýda qandaı ról atqardy?

- Elimizde 2000 jyldardan bastap kámeletke tolmaǵandarmen jumys ádisin jetildirý maqsatynda «ıývenaldy ádilet» jobasy iske asa bastady. Alǵashynda onyń maqsaty, mindetteri men prıntsıpteri aıqyndaldy. Al 2007 jyly Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdenti janyndaǵy Quqyqtyq saıasat jónindegi keńes ıývenaldy ádilet júıesin qurýdy myqtap qolǵa aldy. Sýdıalardyń kezekti sezinde Elbasy Sot júıesine mamandandyrylǵan ıývenaldy sot modelin ázirleýdi tapsyrdy. Sol ýaqyttan beri qyrýar sharýa tyndy. Eń alǵash pılottyq joba retinde Astana men Almaty qalalarynda  tuńǵysh ıývenaldyq sot ashyldy. Osy ýaqyt aralyǵynda biz qanshama tájirıbe jınaqtadyq, zań normalaryn qoldanýdy bir júıege keltirdik. Bastapqyda kezdesken normatıvti-quqyqtyq qaıshylyqtardy eńserý úshin zańnamalyq bazany jetildirý jolynda múddeli memlekettik mekemeler kúsh biriktirdik. Sonyń nátıjesi bolsa kerek, qazir bir izge túsip, ortaq praktıka qalyptastyryp, jumysty jandandyrýdamyz. Kámeletke tolmaǵandar isteri jónindegi mamandandyrylǵan sotty Qazaqstan TMD jáne Azııa elderi ishinde tuńǵysh ashyp otyr. Qazirgi kúni kórshi Reseıdegi zańgerler de bizdiń tájirıbemizdi zertteýge kiristi.

- Osy jerde zańdy saýal týyndaıdy. ıÝvenaldy sot júıesin engizbes buryn qandaı ozyq tájirıbeler eskerildi?

- Jasóspirimder isterin qaraıtyn mamandandyrylǵan sottar álemniń ondaǵan elinde jumys isteıdi. Mysaly, Germanııada otbasylyq qarym-qatynastardy qaraıtyn arnaıy sottar bar. Frantsııada ıývenaldy ádilet sonaý 20 ǵasyrdyń basynan beri dendep engen. Eń alǵash mundaı sot 1899 jyly Amerıka Qurama Shtattarynyń Chıkago qalasynda ashylǵan. Al birinshi dúnıejúzilik soǵystan keıin 1923 jyly aǵylshyndar men shvedter Ulttar Lıgasyna balalar quqyǵyn qorǵaý týraly kontseptsııa usynǵan. Sol zamannan beri kámeletke tolmaǵandardyń isteri arnaıy mamandandyrylǵan sottarda qarala bastady. Kóptegen adam quqyǵyn qorǵaýshy halyqaralyq uıymdar ıývenaldy sottardyń bolǵanyn ashyq qoldaıdy. Bul álemdegi ozyq tájirıbe dep esepteledi. Sondyqtan Qazaqstan Respýblıkasy da ýaqyt tezinen ótken osy úrdisti qup kórip otyr. 

- ıÝvenaldy sot júıesiniń jumysyn áli de jetildire túsetin qandaı tustary bar? Osy sharýamen kún saıyn aınalysatyndyqtan sizge barlyǵy alaqandaǵydaı kórinip turǵan bolsa kerek.

- 25 jyl táýelsizdikte tıimdi sot júıesi qalyptasty. Barar jeri, basar taýy qalmaǵan azamattar sotqa kelip ádildik taýyp jatady. Bul degenimiz isterdiń qaralý sapasyn, sýdıalardyń kásibı deńgeıin kórsetedi. Sýdıa úshin de keregi sol zań ústemdigi men el mártebesi! Kámeletke tolmaǵandardyń isteri jónindegi sottardyń jumysyn áli de jetildiremiz, álemdegi ozyq tájirıbelerdi de qoldanamyz. Mysaly, Ulybrıtanııada kámeletke tolmaǵandarǵa qatysty qylmys jasaǵan eresek adamdardyń isteri jalpy sottarda qaralady. Al Qazaqstanda ıývenaldy sottyń enshisine buıyrǵan. Óıtkeni, biz júginip otyrǵan kontınentaldyq modelde jasóspirimderdiń isterin jalpy sotta qaraýǵa tyıym salynady. Al amerıkandyq model týraly aıtar bolsaq, olarda eń bastysy quqyq buzýshylyqty talqylaý jáne ol úshin jaza taǵaıyndaý kózdelgen. Biraq sottyń tek qylmysqa den qoıýynyń saldarynan túbinde quqyq buzýshylyqtyń qaıtalanatyny belgili.

Bizdiń otandyq ıývenaldy sottardyń qurylýynyń jáne qalyptasýynyń eshkimge uqsamaıtyn óz joly bar. Qazaqstandyq sarapshylar basqalardyń júrgen jolyna kózdi jumyp túse salmaı, barlyq tájirıbelerdi ekshelep, tereń suryptaýdan ótkizdi. Barlyǵy bir kúnde bola qalmaıdy, júıeli jumys júrgizý úshin únemi damı berý kerek, izdene berý kerek. Bul baǵyttaǵy jumystar eshqashan toqtamaq emes. Qazaqta tamasha maqal bar, «Bolǵan jigit boldym demes, boldym dese bolǵany emes» degen. Sol sııaqty bizge de boldym-toldym dep otyrýǵa bolmaıdy.

- DáýrenTúsiphanuly,suhbatyńyzǵa raqmet, jumysyńyzǵa sáttilik tileımiz.