Azıadanyń dopty hokkeı jarysyna biz tek altyn júlde úshin baramyz – «Aqjaıyq» hokkeıshileri

Tarıhı derek kózderine qaraǵanda, qazirgi dopty hokkeıge uqsas bendı dep atalatyn oıyn on toǵyzynshy ǵasyrdyń birinshi jartysynda Anglııada dúnıege kelip, Batys Eýropa, Skandınavııa elderine tarala bastapty. 1913 jyly Shveıtsarııanyń Davos qalasynda tuńǵysh ret Eýropa chempıonaty uıymdastyrylǵanymen, birinshi jáne ekinshi dúnıejúzilik soǵysqa baılanysty halyqaralyq jarystyń aıaǵyna tusaý salynady. Tek 1957 jyldan álem birinshiligi uıymdastyrylyp keledi. Oraıy kelgende bendı dep te ataı beretin oıyn shaıbaly hokkeıge qaraǵanda, ózgesherek, munda aıdynǵa alty emes, on bir oıynshy shyǵady. ıAǵnı fýtbolǵa kóp týystyǵy bar. Tek oıynshylar konkı «minip», qoldaryna taıaq ustaıdy. Alań aýqymy da, qaqpasy da áldeqaıda úlken. Dóńgelek doptyń dıametri 6 santımetr de, salmaǵy 58-62 gramm. Mine, osy dopty hokkeıshiler sheberlikpen alyp ótip, bir-birine pas berip, qarsylastyń qaqpasyna soǵýy tıis. Aıyp alańynda tártip buzylsa, 12 metrlik aıyp doby belgilenedi. Buryshtama doby da berilip jatady. Keńes dáýirinde kóptegen sportshylar jazda fýtbol qýyp, qysta dopty hokkeıdiń sońyna túsip, eki birinshilikke birdeı qatysyp júrdi. Doptyń hokkeıdiń kógaldaǵy hokkeı degen «baýyry» taǵy bar.

Dopty hokkeı Qazaqstanda ótken ǵasyrdyń jıyrmasynshy jyldarynyń sońyn ala damı bastapty. Ólke sportynyń tarıhynan derekter jınastyryp júretin Kenjebaı Rahımovtyń aıtýynsha, Oralda áýesqoı klýbtar 1929 jyly qurylypty. Kádimgideı muz daıyndalyp, qala birinshiligi ótkizilipti. Bul týraly sol jylǵy aqpanda oblystyq «Krasnyı Ýral» gazetinde (qazirgi «Prıýrale») jazylypty. Sondyqtan muny naqty derek deýge bolady. Sol mezgilde elimizdiń Petropavl, Semeı, Almaty qalalarynda da sporttyń osy túrine den qoıǵandar aıdynǵa shyǵypty. Al sheberler komandasy Oralda 1976 jyly otaý tikti. Bastapqyda «Oral» dep atalyp, keıin ol «Geolog», «Ýralets», «Kazahgaz», «Orda», «Qarashyǵanaq-AGS» bolyp san ret ózgerdi. Aqyry «Aqjaıyq» degen ádemi ataýǵa turaqtap, qazir buǵan kóz de, qulaq ta úırendi.

Bıyl komandanyń qurylǵanyna 35 jyl tolǵaly otyr. Osy ýaqyt ishinde talaı talantty hokkeıshi túlep ushyp, dańqy jer jarǵandar az bolǵan joq. Komanda Reseı chempıonatynyń joǵary lıgasyna shyǵa almasa da (munyń birneshe sebebi bar), talaı ret birinshi toptyń úzdikteri qatarynan kórinip, júldeger atandy. Keńes dáýirinde KSRO birinshiliginiń jeńimpazy, áldeneshe márte júldegeri atanyp, tipti Eýropa chempıondarynyń kýbogine sheıin utyp alǵan Almatynyń «Dınamosy» tarap ketkennen keıin kórshi eldiń chempıonatynda óner kórsetetin jalǵyz qazaqstandyq komanda bolyp qaldy. Jalǵyz shabý qanshama qıyn bolsa da, ózge memlekettiń tóreshilerine deıin keıde qyryn qarasa da, barlyq qıyndyqqa tózip keledi. Ásirese, táýelsizdiktiń alǵashqy jyldary bári toz-toz bolyp ketkende, batysqazaqstandyqtar óz komandasyn saqtap qaldy. Tipti 1998 jyly Oral qalasynda dopty hokkeıden jasóspirimder arasynda álem chempıonaty uıymdastyrylyp, onda jergilikti jetkinshekterden quralǵan Qazaqstan quramasy júldeli úshinshi orynǵa qol jetkizgen edi. Osynyń bári, bile bilsek, bir jaqsylyqqa bastap júr eken.

1982 jyly «Geolog» komandasynyń bapkeri Anatolıı Zemlıanovtan maýsym aldynda syr tartyp, suhbattasyppyz. Sonda «Komandada ne ózgeris bar?» degen dástúrli saýalǵa jattyqtyrýshy oıynshylardyń aty-jónin atapty. Qazir qarap otyrsaq, «Geolog» quramynda qandastarymyz joqtyń qasy bolǵan eken. Tek Almatynyń «Dınamosyna» alynǵan sol kezde on toǵyz jastaǵy Marsel Kıikbaev qana aýyzǵa iligipti.

Bendıdiń «aǵaıyny» - shaıbaly hokkeıden Astana «Barysynyń» shabýylshysy Talǵat Jaılaýov qarsylastar qaqpasyna qaqyrata gol soqqanda, tóbemiz kókke jetip, jalymyz kúdireıip shyǵa keletini sekildi, aldaǵy Azıadada Qazaqstan atynan aıdynda atoı salatyn qazirgi «Aqjaıyq» komandasynyń quramyna qarasaq, kóz toqtap, kóńil súısinedi. Qaqpashy Іlııas Haırekeshev, Eskendir Nuǵmanov, Elaman Álipqalıev, Samat Amanshın, Arystan Qazybaev, Asqar Temirǵalıev, Nurlan Orazǵalıev - jalyndaǵan jas jigitter. Bulardyń bári de - elimiz táýelsizdik alǵan tusta táı-táı basyp júrgender. «Aqjaıyq» dopty hokkeı klýbynyń bas dırektory Nuftolla Túmenovtiń atap ótkenindeı, qazir komandanyń 60-70 paıyzy - ózimizdiń qara kózder. Balalar men jasóspirimder sport mektebinde de qazaq jetkinshekteri az emes. Dopty hokkeıden seksen jyldan astam tarıhy bar Oralda - otbasy-áýletimen osy sport túrin qalaǵandar bar. Sonyń biri - Nuǵmanovtar. Óńirdiń qoǵamdyq-saıası ómirine belsene aralasqan ultjandy azamat, marqum Qaıbosh Nuǵmanovtyń uly Sáken halyqaralyq dárejedegi sport sheberi atandy. Talaı jarysqa qatysyp, keıin ózi de «Aqjaıyqty» jattyqtyrdy. Sol Sákenniń uly Eskendir Nuǵmanov búginde jasy jıyrmadan jańa assa da, álem chempıonaty syndy dodalarǵa qatysyp, maman-synshylardyń kózine túsip úlgerdi. Bul - júırik minip, jelmen jarysqan qazaq balasynyń muzda da qustaı zymyrap, ushqyr oıyn órnegin kórsete alatynynyń bir aıǵaǵy. Bul qysqy sport túrlerinde múldem sırek kórinetin qandastarymyzdyń baby kelisip, baǵy jansa, qaı-qaısysyna da ıkemi bar ekendigin dáleldeıdi. Jıyrma jyl ishinde el namysyn qorǵaıtyn jergilikti jastardyń ósip shyǵýy, túptep kelgende, táýelsizdigimizdiń jemisi. Sonyń biri, 1989 jylǵy Petr Grıbanov «Aqjaıyqtan» komanda kapıtany, tájirıbeli tarlan Vladıslav Novojılov, Eskendir Nuǵmanovpen birge bıylǵy álem chempıonatynda Qazaqstan namysyn qorǵaýǵa shaqyrylyp otyr.

Dopty hokkeıden Qazaqstan quramasy taıaýda, dálirek aıtqanda, 23-30 qańtarda Qazan qalasynda ótetin álem birinshiliginde baq synaıdy. Qazaqstannyń eńbek sińirgen jattyqtyrýshysy Alekseı Nıkıshov el quramasynyń bas bapkeri mindetin atqaratyn bolsa, 63 jasqa tolǵan taǵy bir belgili hokkeıshi Aleksandr Ionkın aǵa jattyqtyrýshy bolmaq. Ionkın demekshi, bul hokkeıshi-bapkerdiń de alǵashqy qadamy osy Oraldan bastalǵan. Іnisi, marqum Anatolıı «Qaırattyń» mergen shabýylshylarynyń biri bolsa, Aleksandr úlesin dopty hokkeıden aldy. Almatynyń «Dınamosy» sapynda jasyndaı jarqyldap, KSRO quramasyna kirdi. Elimiz táýelsizdik alǵannan keıin bapkerlikke den qoıyp, Qazaqstan quramasyn eki márte álem birinshiliginiń qola júldegeri atandyrdy. Álem chempıonatynda komandalyq oıyn túrinen qazaqstandyqtar tek osy dopty hokkeıden ǵana júldege qol jetkizdi.

Jalpy, dopty hokkeıdiń jalǵyz «jazyǵy» - onyń olımpıadalyq oıyn túrine jatpaıtyndyǵy. Sóıtip ol kóbinese shaıbaly hokkeıdiń kóleńkesinde qalyp, ógeı balanyń kúıin keshetindeı kórinedi. El tórinde bolatyn Azııa oıyndarynda dopty hokkeı dodasy alǵash ret uıymdastyrylyp otyr. Bul jóninen, bálkim, Qazaqstan dopty hokkeı úshin tarıhtyń jańa betin ashar. Bolashaqta bul sport túri qysqy olımpıada oıyndaryna da jol tartýy ábden múmkin. Azııa oıyndary ótetin memleketter keıde tek sol elge tán, óziniń ǵana oń jambasyna keletin, kópshilik bile bermeıtin sport túrin baǵdarlamaǵa ebin taýyp, engizip jatady. Bul jaǵynan alǵanda, dopty hokkeı toıǵa barǵandaı. Olımpıadalyq oıyn túrine aınalý úshin sol sport túri barynsha keń taralyp, kóp elde qanat jaıýy kerek. Jyl saıynǵy álem chempıonatynda (oǵan «A» men «B» toptaryna bólinip, on eki komandaǵa deıin qatysyp júr) altyn júlde úshin jan aıamaı tartysyp jatatyn Reseı men Shvetsııany bylaı qoıǵanda, dopty hokkeıi qatty damyp kele jatqan Fınlıandııa, Norvegııalarǵa AQSh, sońǵy kezde Azııa elderi qosyldy. Reseılikter 2014 jylǵy Sochı olımpıadasy kezinde dopty hokkeıden álem chempıonatyn da qosa ótkizip, bul sport túrin búkil álem nazaryna usynbaqshy. Qazaqstan quramasynyń komanda bastyǵy, halyqaralyq dárejedegi sport sheberi, Oral hokkeıi maıtalmandarynyń biri Marat Mańǵýbaevtyń málimdeýinshe, bıylǵy Qazandaǵy álem chempıonatynda on jyl boıy Qazaqstan quramasy sapynda oınap júrgenderdiń deni jasy kelgendikten, sońǵy ret synǵa túsedi. Budan keıin eldiń bas quramasy tolyqtaı derlik jańaryp, jas oıynshylar alynady. Al Azııa oıyndarynda dopty hokkeı jarysy Almatydaǵy «Medeý» muz aıdynynda 2-6 aqpan aralyǵynda ótpekshi. Oǵan Qazaqstannan basqa Qyrǵyzstan, Mońǵolııa, Tájikstan elderiniń komandalary qatysady delinip otyr. Munda el namysyn oraldyq hokkeıshiler ǵana qorǵaıdy. Tek Nıjnıı Novgorodtyń «Startynda» oınap júrgen batysqazaqstandyq Raýan Isalıev qana qosylady.

Azııada Qazaqstannyń shoqtyǵy bıik, eshkimge ese jiberýi múmkin emes. Degenmen Azıadadan keıin de ómir bar. Sondyqtan erteń ókinip, san soqpas úshin elde dopty hokkeıdi damytý baǵytynda qolǵa alar sharýalar jetkilikti. Eń aldymen Astananyń «Barysy» sekildi dopty hokkeıden Reseı chempıonatynyń joǵary lıgasynda óner kórsetetin azýly komanda qajet. Bul - bir. Ekinshiden, óneboıy «kisideginiń kiltin» izdegenshe, Qazaqstan aımaqtarynda osy sport túrin damytyp, óz birinshiligimizdi ótkizýdi qolǵa alý kerek. Úshinshiden, mamandar jıi qozǵap júrgenindeı, jasandy muz aıdyny bolmaıynsha, qanshama ozyq shyqqanmen, «Aqjaıyqty» Reseı dopty hokkeı federatsııasy joǵary topqa qabyldamaıdy. «Aqjaıyq» oınaıtyn «Jastyq» stadıonynda jasandy muz aıdyny bolsa, hokkeıshiler maýsym aldynda basqa jaqqa barmaı-aq daıyndalyp, sheberligi óse túser edi. Qazirgi kezde joǵary toptaǵy reseılik komandanyń namysyn jyrtyp júrgen Raýan Isalıev, Denıs Maksımenko, Leonıd Bedarev syndy oraldyq hokkeıshiler qaıtyp oralar edi. Sonda qatyrǵan muz kún jylynǵanda erip ketip, oıynshylardyń jigeri qum bolmas edi. Naq sonyń saldarynan birinshilik kestesine sáıkes belgilengen matchtardyń ótpeı qalǵan kezderi de boldy. Qara jerde nemese shylqyǵan sýda qyzyl dop qýýdyń qıyndyǵyn basynan keshkender biledi. Tipti sonyń kesirinen oıynshylar tegis jerde jaraqat alyp, qatardan shyǵyp qalyp jatady. Eger jasandy muz aıdyny bolsa, hokkeıshilerge qazan aıynan bastap muzda jattyǵýǵa múmkindik týar edi. Qala halqy, ásirese, jastar ózge jaqqa bet burmaı, muz aıdynynda serýendeýge aǵylyp keler edi. Bul erteńgi bolashaǵymyz úshin qajet, deıdi mamandar. Áıtpese «Aqjaıyq» klýbyna oblys ákimi Baqtyqoja Іzmuhambetovtiń qoldaýymen, reseılikter tilimen aıtqanda, oblystyq týrızm, dene shynyqtyrý jáne sport basqarmasynyń bastyǵy Músilim Ońdaǵanovtyń kúsh salýymen barynsha jaǵdaı jasalýda. Muny komandanyń basshy-bapkerleri qadap aıtyp otyr.

Sonymen, Azııa oıyndarynda dopty hokkeı sheberleriniń aldynda bir ǵana maqsat tur. Ol - altyn medal alyp, Qazaqstannyń kók baıraǵyn jelbiretý.

Qazaqstan quramasynyń jáne «Aqjaıyq» komandasynyń bas bapkeri Alekseı Nıkıshovtiń nyqtaǵanyndaı, el quramasynyń jattyqtyrýshylary Eskendir Nuǵmanov, qaqpashy Іlııas Haırekeshev, Petr Grıbanov syndy jastardyń qadamyna úmittene kóz tigedi. Elaman Álipqalıev, Samat Amanshın, Arystan Qazybaevtar jáne bar. Olar Azıadada Nıkolaı Shavaldın sekildi tisqaqqan hokkeıshilermen birge synǵa túsedi. «Árıne, stadıonymyzda jasandy muz aıdyny bolsa, komandamyz budan da jaqsy óner kórseter edi. Shyny kerek, Shvetsııa, Reseı syndy memleketterde mundaı aıdyndar kóptegen qalalarda bar. Elimizdiń batys qaqpasy sanalatyn, Reseıdiń bes birdeı aımaǵymen shektesetin Batys Qazaqstan úshin mundaı muz aıdynynyń mańyzy zor. Esepke salyp qaraǵanda, qarjysy da asa kóp emes. 1,5 mln. eýrodaı bolar. «Aqjaıyq» fýtbol klýbynyń stadıonyna jasandy kókóraı tóseldi ǵoı. Sondaı ıgilikke bizdiń de qolymyz jetse degen tilek bul», deıdi ol.

Dopty hokkeıden Qazaqstan quramasynyń múshesi Eskendir Nuǵmanov óz arman-ańsaryn bylaısha bildirdi: «Álem chempıonatynda, odan keıin ile-shala Azııa oıyndarynda el namysyn qorǵaý úlken jaýapkershilik júkteıdi. Kezinde ákelerimiz Qazaqstan atynan mundaı dodalarǵa bara almady. Al bizdiń aldymyzdan Táýelsizdiktiń arqasynda dańǵyl jol ashylyp otyr. Múmkindik mol, tek paıdalana bil. Bul - zor maqtanysh, basqa qonǵan baq emes pe!»