Ajary aıshyqtalǵan Arys

Qazaq eli tarıhymenózektes Arys óńirindegi Qojatoǵaı aýyldyq okrýgi aýmaǵynda tas dáýiriniń eskertkishteri tabylyp, alǵashqy adamdardyń ómir súrgeni málim boldy. Aqdala jáne Der¬mene aýyldyq okrýgterindegi kómbe qor¬ǵandar b.z. deıingi ІV jáne III ǵa¬syrǵa jatady. Bizdiń dáýirimizdiń ІІ-VІІ ǵasyrynda ondaǵan qalashyqtar men qalalar boı kóteripti. Solardyń biri - ári biregeıi Baıyrqum (Baıyrkent) qalashyǵy.
Arys qalasy tarıhynyń jańa kezeńi óńirge temir jol kelýimen tyǵyz baı¬lanysty. Birinshi Arys vokzaly 1904 jyly paıdalanýǵa berildi. Alǵashqy parovoz qalamyzǵa sol jyldyń 15 qańtarynda kelgen eken. Sóıtip, Orynbor-Tashkent aralyǵynda poı¬yz¬dar qatynaı bastaıdy. Al Arys- Shymkent aralyǵynda temir jol qatynasy 1915 jyldyń qyrkúıeginde ashyldy. Elýinshi jyldarda temir jol torabynda teplovoz jáne vagon depo¬lary, stansa, jol jáne belgi berý dıstantsııalary boldy. 1956 jyly shpal¬ǵa maı sińirý zaýyty paıdalanýǵa berildi. Júk túsirý, tıeý pýnkti, muz zaýyty, elektrmen jabdyqtaý bó¬lim¬shesi jumys isteıtin. Qala turǵyndaryna sýmen qamtamasyz etý mekemesi, temir jol jáne qalalyq aýrýhana qyzmet jasaıtyn. Eki qazaq jáne eki orys mektebi bar edi. Degenmen, halyqty sapaly aýyzsýmen, elektr jaryǵymen qamtamasyz etý, joldardy asfalttaý, kóriktendirý-kógaldandyrý, jolaý¬shy¬lar tasymaldaý, áleýmettik salanyń ma¬terıaldyq bazasyn nyǵaıtý úlken problema edi. Sý kolonkasy qalanyń ár jerinde ǵana edi. Turǵyndar kezekke turyp, aqsha tólep, ápkishpen sý tasıtyn. Elektr jaryǵy kóp úılerde joq bo¬latyn. Qalalyq elektr júıesi kásiporny ol kezde qurylmaǵan. Jaryqty qoly jetkender temir jol elektr stansasynan alatyn. Ol, tipten je¬timsiz edi. Jolaýshylar tasymaldaý avtoká¬siporny bolmaǵan. Birinshi Arys vok¬zaly men ekinshi Arys vokzaly araly¬ǵynda esek arbamen qatynaıtyn. Qa¬la¬da, negizinen, jataǵan úıler bo¬la¬tyn. Qalamyzdyń tarıhyndaǵy eń ne¬gizgi oqıǵanyń biri - 1956 jyly 31 shildede Qazaq KSR Joǵary keńesi pre¬zı¬dıýmynyń Jarlyǵymen Arys po-selkesi aýdandyq baǵynystaǵy qala atandy. Atalǵan Jarlyqqa sol kezde elimizdiń Joǵary keńesiniń tóraǵasy, Qazaqstannyń jerin bólshekteýge qarsy basyn tikken, ulttyń birtýar azamaty Jumabek Táshenov qol qoıǵan eken. «El degende emirengen, jurt de-gende tebirengen» asyl azamat Juma¬bek Táshenovtiń esimin máńgi este qal¬dyrý maqsatynda qalanyń Dermene aýylyndaǵy orta mektepke onyń aty berildi. Prezıdent N.Nazar¬baev ta temirjolshylar qalasynda bolyp, ara¬lap kórdi.
Árıne, tabys qarapaıym jumys¬shylardyń, ınjener-tehnık qyz¬met¬kerlerdiń mańdaı teriniń, eren eń¬bek¬teriniń arqasynda keldi. Kásiporyn men mekeme jáne qala basshylarynyń zor uıymdastyrýshylyq jumysynyń nátıjesi edi. Ár kezde qalamyzdy bas¬qaryp, eleýli uıymdastyrýshylyq jumystaryn júrgizgen, turǵyndar al¬ǵysyna bólenip, esterinde qalǵan abzal azamattardy atap ótken jón. Olardyń arasynda qalamyzdyń alǵashqy «meri» Qahar Ibragımov, Eshtaı Sherimov, Edýard Muhamedov qalalyq partııa ko¬mıtetiniń birinshi hatshylary Vsevolod Troıan, Mıhaıl Anışenko, hatshy, so¬syn tuńǵysh ákim bolǵan Qýanysh Aıta¬hanov, Serik Táýkebaev taǵy basqalar.
Qalamyzdyń ataǵyn asqaqtatýǵa res¬pýblıkaǵa tanymal ul-qyzdary eleýli úles qosty. Keńes Odaǵynyń batyrlary Beısen Ontaev, Sadyq Ismaılov, Ivan Jýrba, Bergen Isa-hanov, Naǵı Ilııasov, Erejepbaı Mol¬dabaevtardy, Eńbek Erleri Syrlybek Baıjanov, Kóbjan Muhamedjanov, Áýeshan Salyqbaev, Boranbek Shúkir¬bekov, Ábdýáli Balǵymbekovterdi, qo¬ǵam jáne memleket qaıratkerleri Tó¬legen Tájibaev, Abylaı Tileýberdın, aqyn jazýshylar Sadyqbek Adambekov, Dýlat Isabekov, Námet Súleımenov, Ótebaı Turmanjanov, Qosjan Músi¬repov, Beken Ábdirazaqov, Amanhan Álimuly, ǵalymdar Beısenbaı Ken¬jebaev, Murat Jurynov, Ábdimusa Qýatbekov, Pazylhan Musabekov jáne ǵalym, iri kásipker, demeýshi Dinmu¬hammed Ydyrysov, ánshiler Nurjamal Úsenbaeva, Aqjol Meıirbekov, kom¬po¬zıtor Erjan Serikbaevtardy atap ót¬ken jón. Osy arada aıtý lázim, qala ákim¬diginiń tikeleı bastamasymen jáne uıymdastyrýymen qalamyzdyń 60 jyl¬dyǵyna arnalǵan tarıhı-tanym¬dyq, entsıklopedııalyq jáne fotoshe¬jirelik kitaptardy Ermek Baltashuly men Ábdimálik Aǵybaı daıyndady.
Táýelsizdiktiń 25 jyldyǵyn jáne qalanyń 60 jyldyǵyn laıyqty ta¬bystarmen qarsy alý úshin Seıit Myr¬zaquly bastaǵan qala ákimdigi úlken uıymdastyrý jumystaryn 2015 jyly bastady. Bir jarym jyl ishinde sha¬harymyz áleýmettik-ekonomıkalyq sa¬lada damyp, áleýeti artyp, kórkeıip, ajarlanyp, adam tanymastaı ózgerdi. Qurylys, ınfraqurylymdy damytý qarqyndy júrgizilýde. Osy ýaqyt ishin¬de «Kásipkerlerge qyzmet kórsetý or¬ta¬lyǵy» salyndy. Aqdala, Dermene men Qojatoǵaıda kanaldar jóndeldi. In¬dýstrııalandyrý-ınnovatsııalyq damý baǵdarlamasy aıasynda «Qazyna-Jer-LTD» taýarly sút fermasyn iske qosty. KAZ GREEN TEK SOLAR JShS kún sáýlesin paıdalanatyn quny 11 mlrd teńgelik zaýyt salýdy qolǵa aldy. Alda taǵy da 4 joba iske asyrylmaqshy.
Táýelsizdik jyldarynda alǵash ret 2 kópqabatty turǵyn úı paıdalanýǵa berilip, 150 otbasy páterli boldy. Qala¬myz tarıhynda tuńǵysh ret 6 mektepti salý qolǵa alyndy. Onyń ekeýi paıda¬lanýǵa berilse, tórteýiniń qurylysy aıaqtalyp, jańa oqý jylynda shákirt¬terdi qabyldaýǵa daıyn. Sonyń arqa¬synda qala aýmaǵynda 3 aýysymmen oqytatyn jáne apatty jaǵdaıdaǵy mektepter problemasy tolyq sheshildi. Qala men aýyldarda 6 balabaqsha ashy¬lyp, jalpy olarmen balalardy qamtý 82 paıyzǵa jetti. 11 mektep, 1 balabaq¬sha jáne 1 aýyldyq ambýlatorııa kúr¬deli jóndeýden ótkizildi. Qalalyq Má¬denıet úıi jańǵyrtylyp, 2 aýyldyq klýby kúr¬deli jóndeldi. Sport kesheni sa¬ly¬nyp, paıdalanýǵa berildi. 2 angar¬lyq jáne 2 jazǵy sport alańshalary iske qosyldy. Taǵy da 9 balalar alańsha¬lary abattandyrylyp, 13 sport alań¬shalary salynýda. Jeńis, Batyrlar, Jastar, Ortalyq saıabaqtary jań¬ǵyrtyldy. Jeńis saıabaǵynda Uly Otan soǵysyna qatysqan 10533 arystyq jaýyngerlerdiń aty-jónderi mramor taqtaǵa qashalyp jazyldy. Aýmaǵy 12 gektarlyq saıabaqtyń qurylysy aıaqtalyp, el ıgiligine paıdalanýǵa be¬rildi. 2 kópqabatty turǵyn úılerdiń kóshe jaǵyna skver salynyp, abat-tan¬dyryldy. Temir jol ústindegi aspa kó¬pirden áskerı garnızon jáne shyǵys pen batys baǵyttaǵy joldary qıy¬ly¬syndaǵy turǵyn úılerdiń trassa ja¬ǵyna jabyndyqtar qoıylyp, pannolar ornatyldy. Kóshelerge arkalar qoıy¬lýda. Qala men eldi mekender merekege saı kórkem bezendirildi. Qala ákimdigi aldynda Máńgilik el saıabaǵy jasa¬lynyp, eskertkish qoıylady. Іrgeles jatqan jer abattandyrylyp, qalanyń «Qurmetti azamattar» alleıasy saly¬nady.
Qala men aýyl turǵyndaryn sý jáne jaryqpen qamtamasyz etýdi jaqsartý jumystary júrgizilýde. Kópqabatty tur¬ǵyn úılerdiń kanalızatsııasyn jón¬deý jumystary qolǵa alynýda. Kóshe joldaryn jóndeý de júrgizilýde. Barlyǵy qala men aýyldarda byltyr 25 kóshe ortasha jóndeýden ótkizildi. Qazirgi zamanaýı talaptarǵa saı 5 kóshe keńeıtilip, sýaǵarlar men ekijaqty jaryqtar qoıylyp, jaıaý júrginshiler úshin aıaqjoldar tóselip jáne túngi jaryqtar ornatyldy. Qalada alǵash ret 8 kóshe qıylystaryna baǵdarsham, 60 beınebaqylaý kameralary qoıyldy. Qazir qala men eldi mekenderde 33 kó¬sheni jóndeý qolǵa alynýda. Jaryq ba¬ǵanalary men jelileri aýysty¬ry¬lýda. Qabylsaı ótkeli qurylysy aıaq¬taldy. Oblystyq mańyzy bar Qoja¬toǵaı-Sarykól avtojoly eki kópiri¬men jóndeý aıaqtalyp keledi. Aqdala-Sháýil¬¬dir joly da bitýge taıaý. Shym¬kent-Arys trassasy boıyndaǵy ózen ústinen óte¬tin 2 kópirdi jóndeý bas¬taldy. Táýelsiz¬digimizdiń 25 jyldyǵy qarsańynda aýyl¬darda ortalyq kóshe¬lerge kún sáý-lesinen energııa alatyn jaryqtar qoıylyp, trotýarlar saly¬nady.
Barsha qazaqstandyqtarmen birge biz úshin de eń mańyzdysy Táýel¬siz¬digimizdiń 25 jyldyq mereıtoıy bol¬maq. Osy jyldarda respýblıkamyz ult Kóshbasshysy, Elbasymyz Nur-sul¬tan Nazarbaevtyń kemeńger basshy¬lyǵymen búkil álemge tanylyp, BUU qaýipsizdik keńesiniń turaqty emes múshe¬ligine saılanyp, alpaýyt elder sanasatyn elge aınalyp otyr. Qazaq¬stannyń shırek ǵasyrlyq merekesin qalamyzdyń 60 jyldyǵymen qatar laıyqty qarsy alý árqaısysymyzdyń patrıottyq mindetimiz.

Orazhan SEIDEShULY,
Arys qalasynyń qurmetti azamaty