Áz naýryz Qytaıda: Uly mereke qalaı toılanady
ASTANA. KAZINFORM – Qazaq halqynyń ejelgi músheldik esebi boıynsha kún men tún teńelgen qasıetti áz Naýryz - eski jyl shyǵyp, jańa jyl kiretin aıtýly, basty mereke. Ejelgi túsinik boıynsha bul kúni qara jerdiń tońy jibip, jer betinde jańa tirshilik bastalady. Naýryz merekesin halqymyz «Ulystyń uly kúni», «Gúl naýryz», «Kóktem toıy» dep te ataǵan. Shyǵystyń biraz halyqtaryna ortaq uly merekeni Qytaıda turatyn qandastarymyz da saltanatty túrde atap ótedi.
Hanbalyqta qaıta túlegen
Qytaıda turatyn qazaqtar tarıhy tereń tól merekemizdi qashanda ardaq tutyp, toı-dýmanǵa bólep, oıyn-saýyqpen, jaqsylyqqa bastar ónegeli ǵuryptarmen qarsy alyp kelgen. Úrimjide jaryq kórgen «Qazaq mádenıetiniń aıdyny» atty monografııalyq eńbekte jazylýynsha, Qytaıdaǵy qazaq halqy dástúrli ulttyq mereke – Naýryzdy QHR qurylǵanǵa deıin de, onan keıin de toılap kelgen. Tipti atyshýly «Mádenı revolıýtsııa» jyldarynda (1966-1976) eskilikke jatqyzylyp, shekteý qoıylsa da, áz Naýryz aýyldyq, otbasylyq deńgeıde jasyryn túrde jalǵasyp otyrǵan.
El saıasaty ońalyp, áleýmettik ómirdiń barlyq salasyna jylymyq ákelgen 1980 jyldary naýryz merekesi ejelgi dalalyqtar Hanbalyq dep ataǵan el astanasy Beıjińde qaıtadan jarııa ári saltanatty túrde toılana bastaıdy.
Osy jaıynda belgili jýrnalıst, aǵa dıktor, kúıshi-dombyrashy, uzaq jyldar boıy Qytaıdyń Ortalyq radıosynyń qazaq redaktsııasynda eńbek etken Qyzyrbek Janasylulyna habarlasqanymyzda, ol kisi sóz tıegin bylaı aǵytty:
– 1982 jyly naýryz aıynyń 20, álde 22 juldyzy, Qytaı astanasy Beıjińdegi Ortalyq ulttar ýnıversıtetiniń qazaq oqytýshylary men stýdentteriniń bastaýymen, Ortalyq aýdarma bıýrosy, Ortalyq radıostantsııasy jáne Ulttar baspasy sekildi bilim, mádenıet oshaqtaryndaǵy qyzmetkerlerdiń qostaýymen Naýryz toıy Ulttar ýnıversıtetiniń kampýsyndaǵy jerasty zaldarynyń birinde alǵash ret atalyp ótti. Men bilgende, merekelik sharany uıymdastyrýǵa osy ýnıversıtettiń oqytýshysy, marqum Zeınesh Ismaıl men ózge ustazdar muryndyq bolǵan edi. Oǵan Beıjińdegi belsendi qazaq jastary bir kisideı at salysyp, merekelik kontsert ázirledik.
Alǵashqy merekelik sharanyń dastarqany jutań, baǵdarlamasy shala bolǵanmen, siresken tońdy buzǵan aıryqsha mánine Q. Janasyluly arnaıy toqtalyp, sózin ári qaraı sabaqtady:
– 1966 jyldan keıin toqyraýǵa tap bolǵan tól merekemizdiń qaıta oralýy edi bul. Keıinirek merekelik shara bıliktiń nazaryna ilinip, qoldaý taba bastady. Memlekettik organdarda basshylyq qyzmette otyrǵan ulttyq azshylyq ókilderi de qatysatyn deńgeıge jetti. Tipti Qytaıdyń Ult isteri jónindegi memlekettik komıtetiniń uıytqy bolýymen toılanǵan sáti de boldy. Merekelik sharany uıymdastyrýǵa ár jyldary Ulttar ýnıversıtetinen Muhametjan Ospanov, Ulttar baspasynan Qalıbek Kenjeuly, Ortalyq radıostantsııasynan Nyǵymetqalı Nuǵymanuly jáne men bas-qasynda bolyp, kontserttik baǵdarlamalar ázirlep, keıde sahnada ónerimizdi ortaǵa salyp júrdik.
Dıktor-kúıshi Beıjińdegi Naýryz toıynyń mereıi asqaqtap, mártebesi kóterilgenin, el aǵalary men ultjandy azamattardyń qoldaýyna ıe bolǵanyn aıtady.
– 1985 jyly bolý kerek, Naýryz toıy Beıjińdegi eń tanymal ǵımarattardyń biri – Ulttar mádenıet saraıynda ótti. Sharaǵa Qytaı Halyqtyq saıası konsýltatıvtik keńesi memlekettik komıteti tóraǵasynyń orynbasary Burhan Shahıdı men Búkilqytaılyq halyq ókilderi jınalysy Turaqty komıteti tóraǵasynyń orynbasary Saıfýddın Azızı aqsaqaldar arnaıy kelip qatysty. Saıfýddın aǵamyz toıǵa shashý retinde daıyndap kelgen óleńin oqyp, qaǵazyn maǵan berdi. Jeke muraǵatymda saqtaýly.
Qaı bir jyly Beıjińde turatyn «qyzyl ásker», qolbasshy, kezinde Mao Tszedýnnyń janynda qyzmet etken Ibrahımuly Qasen generaldyń qoldaýymen naýryz toıyn Beıjińdegi basty sáýlet nysandarynyń biri – Qytaı Halyqtyq-revolıýtsııalyq áskerı murajaıynyń merekelik zalynda ótkizdik. Keıinirek jergilikti án-bı ansamblderi toıymyzǵa shashý retinde arnaıy ártister jiberetin boldy. Jergilikti bıýdjettik mekemelerden sharany uıymdastyrýǵa qarjylyq qoldaý da kórsetilip turdy. Aıtpaqtaıyn, Ortalyq radıostantsııanyń parsy tili qyzmetiniń jýrnalısteri de toıymyzǵa jıi qatysyp, Iran men Iraktaǵy áriptesteri úshin arnaıy reportaj daıyndaıtyn.
Q. Janasyluly Beıjińde naýryz toıynyń 2016 jylǵa deıin saltanatty túrde atalyp kelgenin, keıde merekelik sharaǵa myńdaǵan adam jınalatynyn eske alady.
Aýyldar qalaı toılaıtyn
Eskishe esep boıynsha birdiń aıy týysymen Qytaıdyń qazaqtar jıi qonystanǵan Іle, Býratal jáne Sanjy oblystary men Qumyl aımaǵynda Naýryz toıyna daıyndyq bastalady. Kóktem toıynyń basty nyshany – jeti dámnen (mysaly, «Qazaq mádenıetiniń aıdyny» nusqasy boıynsha bıdaı, tary, qamyr, et, tuz, sút, sý) daıyndalǵan kóje. Naýryzdyń qurmetine arnalǵan basty mázir Qytaıdaǵy qazaqtar arasynda Naýryz kóje, Tileý kóje, Kóp kóje, Bıdaı kóje dep ártúrli atalady.
Qytaıdaǵy qazaq aýyldarynda, sonyń ishinde Іle óńirinde Naýryzdyń qalaı toılanatynyn belgili aqyn, Іle qazaq avtonomııalyq oblysynda túrli deńgeıdegi mádenıet mekemeleri men oblystyq termınkomda jumys atqarǵan Dýman Báziljanuly aıtyp berdi.
– Es bilgeli aýylda sheshelerimiz ázirlegen naýryz kójeniń dámin tatyp óstik. Bizdiń Іle óńirinde naýryz toıy jyl sanaýdyń jańa esebi boıynsha aqpan aıynyń besinshi juldyzynan bastalady. Aýyldaǵy kórshi-qolań ár taq kún saıyn naýryz kóje beredi, bul úrdis aqpan aıy bitkenshe jalǵasady. Ár úı múmkindigine qaraı jeti dám qosylǵan kójeni taıqazanmen qaınatyp, taratady. Ásirese bizdiń jaqta súzbe qurttyń jóni bólek. Bala kúnimizde talaı ezdik. Ony malta dep ataıtyn. Kójege qatylatyn jeti dámniń biri. Aýyl boıynsha kezektesip, úı-úıge qydyryp, kóje ishemiz. Aýyldyń dombyrashylary men óleńshileriniń de kósilip shabatyn tusy osy. Jer jibip, Samarqannyń kók tasy erigen jaımashýaq kúnderde aýyl aqsaqaldary Alladan jaqsylyq tilep, aıdan aman, jyldan esen shyqqanyna shúkirshilik aıtyp, jastarǵa bata beredi. Bastaýdyń kózin ashatynbyz, aýyldarda balýandar kúresi, kókpar sekildi sporttyq sharalar ótetin, - deıdi D. Báziljanuly.
Naýryz tileýine jurtty arnaıy shaqyrmaıdy. Kórshi-kólem birin-biri qulaǵdar etip, kóje beretin úıge jınalyp, óz sybaǵasynan aýyz tıedi. Jasqa tolmaǵan sábıdiń ernine kójeniń juǵynyn jaǵyp, jyl attady dep yrymdap jatady. Naýryz merekesine arnaıy mal soıylmaıdy, óıtkeni el arasynda kóktemde qan aǵyzý jas tóldiń ósýine kesiri tıedi degen yrym bar. Sondaı-aq, naýryz aıynda tuzaq, qaqpan qurýǵa da tyıym salynǵan. Jer jibip, kók shyǵa bastaǵan naýryz aıynda aýyl bolyp aǵash ekken, óıtkeni el ishinde kóktem týǵanda tal ekken kisiniń urpaǵy jas shybyqtaı kókteıdi degen nanym bolǵan. «Qazaq mádenıetiniń aıdyny» boıynsha, Qytaıdaǵy qazaqtar arasynda naýryz toıy kóńil kóteretin oıyn-saýyqsyz ótpegen. Bul qatarda dástúrli án-kúıden bólek, jańyltpash aıtý, jumbaq sheshý, tús jorytý jáne naýryz jyryn aıtý, t.b. bolǵan.
Kontsert – toıdyń kórki
Aýylda, kórshi-qolań ortasynda ótetin naýryz toıy birtindep jergilikti bıliktiń nazaryna ilinip, aýdan, oblys, keıinirek avtonomııalyq regıon deńgeıinde atalyp ótetin boldy. Jergilikti bıliktiń sheshimimen naýryz merekesi 22 naýryz kúnine bekitilip, onyń qurmetine túrli merekelik sharalar ótkizile bastady. Ásirese jalpy halyq asyǵa kútetin merekelik saýyq keshterdiń orny bólek edi.
– 1990 jyldardan keıin naýryz toıy sahnalandyryla bastady. Aýyl, aýdan, aımaq deńgeıinde naýryz toılanyp, saýyq keshter ótkiziletin boldy. 1998 jyly tuńǵysh ret Tekes aýdanynyń naýryz kontsertinde óleń oqydym. Ol kezde aýdandyq ansambldiń kontsertimen qatar jınalǵan kópke kóje taratylatyn. Men bilgende, aýdandyq ákimdikter naýryz toıy men saýyq keshter uıymdastyrýǵa basa mán berip, bıýdjetten arnaıy qarjy bóletin. Tós baılaý degen josyn boıynsha, aýdandaǵy tıisti basqarmalar men mádenıet mekemeleri jyl saıyn kezektesip, naýryz toıyn ótkizýge muryndyq bolatyn, - dep eske alady D. Báziljanuly.
Aqynnyń aıtýynsha, jergilikti merekelik keshter túrli deńgeıdegi aqparat quraldarynda nasıhattalyp, Іle jáne Shyńjań telearnalary arqyly qalyń kópshilikke usynylyp, halyqtyń mádenı qazynasyn tolyqtyrýǵa, ata dástúrin qaıta jańǵyrtýǵa, qysqasy, qazaq ultynyń rýhanı ósýine ólsheýsiz úles qosty.
2005 jyldan keıin oblys ortalyǵy Qulja qalasynda ótken naýryznama keshterinde kontserttik baǵdarlamany ázirleý jumysymen tikeleı aınalysqan Dýmannyń eske alýynsha, bul jyldary naýryz kontserti etnıkalyq qytaıdyń dástúrli Jańa jyly – Kóktem meıramynyń qurmetine arnalǵan merekelik saýyq keshpen deńgeıles, qatar uıymdastyrylyp, oblystaǵy qazaq, uıǵyr, qyrǵyz, tatar halyqtaryna ortaq uly kún retinde aıryqsha toılanǵan.
Aýyl turǵyny: Naýryz túrlenip keledi
2016 jyldan keıin shyǵystaǵy kórshimizde Naýryz merekesi burynǵydaı sán-saltanatpen toılanbaıtyn bolǵan. Ásirese álemdi jaılaǵan pandemııa kesirinen halyqtyq dástúrdiń jyldar boıy ataýsyz qalǵany taǵy ras. Degenmen, 2023 jyldan keıin dástúrli merekeniń qaıta jańǵyryp, jalǵasyn tapqanyna áleýmettik jelini sholyp qaraǵanda kózimiz jetti.
Ásirese ishki Qytaıdaǵy Shanhaı, Beıjiń, Nantszın sekildi iri qalalarda bilim alyp, túrli kásippen aınalysyp júrgen qazaq jastarynyń Naýryzdy túrli basqosýmen, shaǵyn merekelik sharalar men tárbıelik máni bar qaıyrymdylyq aktsııalaryn uıymdastyrýmen atap ótetini baıqalady.
Aýdan, aýyldarda da merekelik sharalar qaıta jańǵyryp, jandanǵan. Naýryz kóp jerde Qytaıdaǵy barsha halyqqa ortaq mereke, birligi jarasqan kópultty memlekettegi ár alýan etnostyq toptyń enshiles dástúri retinde kún men túnniń kóktemgi teńelýin bildiretin chýnfen amalymen qatar toılanady. Biz habarlasqan Qytaı azamattarynyń biri (aty-jónin aıtpaýdy surady – red.) sońǵy jyldary áz Naýryzdyń túrlenip, jańaryp kele jatqanyn aıtty.
– Aýylda, aýdan ortalyǵyndaǵy saıabaqta merekelik sharalar, jármeńkeler ótedi. Barymyzdy kıip, baqanymyzdy taıanyp sol toıǵa asyǵamyz. Taıqazanmen kóp kóje taratylady. Aýyl ónerpazdary án-kúıden shashý shashyp, aqyndar óleńmen aıtysady. Kókpar, kúres bolady. Qyzyqty, buqaralyq sport sharalary ótedi. Qazir bul merekeni toılaýǵa aýylymyzdaǵy túrli ult ókilderi birdeı at salysady. Naýryz toıy ejelgi dástúrdiń jaı ǵana jańǵyryǵy emes, jańa ómirdiń jarshysyna, partııanyń jaqsy saıasatynyń nasıhatshysyna aınalyp úlgerdi, - deıdi ol.
Aıtsa aıtqandaı, sońǵy jyldardaǵy basty jańalyqtyń biri jergilikti qytaı, mońǵol, dúngen halyqtarynyń ókilderi de Naýryzdy qazaq, uıǵyrlarmen qatar toılaı bastaǵan. Mysaly, Doýın (qytaılyq TikTok) platformasynda úıden-úıge qydyryp, tileý kójeni jarysa iship, jeti dámnen ázirlengen kıeli taǵamnyń adam aǵzasyna paıdasyn maıyn tamyza baıandap otyrǵan qytaı azamattaryn kezdestirýge bolady.
Qysqasy, zaman qaı qyryna alsa da qasıetti qundylyqtarynan qol úzbegen, bas tartpaǵan qarııa halyqpen birge naýryz merekesi de jańaryp, jasaı beretini daýsyz. Jazbamyzdyń sońyn aqyn Dýman Báziljanulynyń áńgime ústinde «jas kúnimde jazǵanym edi» dep tebirene oqyǵan jyr joldarymen túıindegimiz keldi.
Naýryz – Jyl basy nar-aıdyn,
Aqpeıil anasy ár aıdyń.
Jahandy jibitken araıdyń,
Júzine qaraımyn.
Basym da aınaldy baqyttan,
Asylǵa balaımyn jaqut tań.
Taǵynan taıdy qys-patysha,
Taıaq jep ýaqyttan.
Naýryz qalada, aýylda,
Naýryz dalamda, taýymda.
Tańdaıda áli bar tatqan dám,
Sonaý bir balalyq shaǵymda.
Sher tókpeı aıtsam men muńymdy,
Ertekteı estiler burynǵy.
Kesesin kóterip tóbege,
Kójege batyryp muryndy_
Sypyra ishýshi ek úı qalmaı,
Bir tulyp ishińe syıǵandaı.
Úlkender aıtatyn áńgime,
Pa, shirkin kúı qandaı!?
Qasıeti daryǵan naýryzym,
Ósıeti ulaǵat, jarlyq-ún.
Tabıǵat tegine tartqan-aý,
Qazaqy taǵdyrym.
Aq malta qurtym bar urtymda,
Aq tańǵa asylǵan rýhym da.
Alystap, qaryshtap ketsem de,
Árdaıym bastaıtyn jurtyma –
Merekem, berekem, Naýryz!
