Aıý beınesindegi áshekeı: Almatydaǵy saq qorǵanynda arheologııalyq jumystar qalaı júrgizilip jatyr
ALMATY. KAZINFORM — Almatyda ornalasqan Qaraǵaıly qorymynda saq dáýirine jatatyn jádigerler men adam súıekteri tabyldy. Bul arheologııalyq qazba jumystary qalaı júrgizilip jatqanyn Almaty qalasy mýzeıler birlestiginiń dırektory Lázzat Saǵyndyqova Kazinform tilshisine bergen suhbatynda aıtyp berdi.
— Aıý beınesindegi altyn áshekeı tabylǵan Qaraǵaıly qorymyndaǵy qazba jumystary qashan bastaldy jáne qansha ýaqyt jalǵasyp jatyr?
— Qalada eskertkishter tizimine enbegen, ústine úı salynyp ketken, ne anyqtalmaǵan saq qorǵandary kezdesedi. Máselen, Qaraǵaıly qorymy qazirgi beıit aýmaǵynda ornalasqan. Munda arheologııalyq qazba jumystary qala ákimdiginiń qoldaýymen júrgizilip jatyr. Bul jer buryn Almaty oblysynyń aýmaǵy bolǵan, keıin Naýryzbaı aýdanynyń quramyna endi. Bul eskertkish anyqtalǵannan keıin, zertteý jumystary bir aı buryn bastaldy. Qorǵannyń dıametri — shamamen 25 metr, al bıiktigi 2,5 metrge jýyq. Bizdiń zamanymyzǵa deıingi IV–III ǵasyrlarǵa jatady, ıaǵnı saq dáýiri — erte temir dáýiriniń eskertkishi.
Onyń ishinen birneshe adamnyń súıekteri tabyldy. Zertteýshilerimizdiń aldyn ala boljamy boıynsha tórt eresek adam, úsh balanyń súıegi bolýy múmkin. Sondaı-aq altynnan jasalǵan aıý beınesindegi áshekeı jáne keramıka, qyshtan jasalǵan ydystardyń synyqtary tabylyp otyr.
— Áshekeıler men adam súıekteri qansha metr tereńdikte, qorymnyń qandaı qabatynda tabyldy?
— Saq qorǵandarynyń qurylymy birneshe bólikten turady. Arheolog mamandar zertteý barysynda osy saq dáýiriniń jerleý dástúrine sáıkes qabir ornalasqan qabatyna deıin qazady. Adam súıekteri sol jaqtan tabylyp otyr. Al aıý beınesindegi áshekeı shamamen 4 metr tereńdikte tabyldy. Aldyn ala boljamǵa sáıkes, ol bas kıimniń sándik bólshegi bolǵan.
Tabylǵan zattardyń barlyǵy zertteýge jiberildi. Aldaǵy ýaqytta qyshtan jasalǵan, altynnan jasalǵan buıymdardyń bári mýzeı qoryna ótkiziledi. Zertteý jumystary aıaqtalǵannan keıin olar mýzeı ekspozıtsııasyna qoıylyp, kópshilik nazaryna usynylady.
— Keshe taratylǵan aqparatta bul qorymnyń erte zamanda-aq tonalǵany aıtyldy. Osy oraıda, altyn buıym men keı jádigerler urylardyń kózinen qalaı tys qalǵan? Qalaı saqtalyp qaldy dep boljaýǵa bolady?
— Qorǵan ishinde 3 metrdeı qazylǵan iz bar. Soǵan qarap qorǵannyń tonalǵanyn topshylaýǵa bolady. Biraq tonaýshylar qorǵannyń ishin tolyq qamtymaǵan bolýy kerek. Jalpy arheologııalyq tájirıbede tonaǵan adamdardyń nazarynan tys qalǵan, bolmasa tonaý jolynan bólek ornalasqan jerleý bólikterinde keıbir jádigerlerdiń saqtalyp qalý jaǵdaılary kezdesedi. Zertteý jumystary barysynda osyndaı oljalardy taýyp jatamyz. Bul jaǵdaıdyń ózi arheologııalyq zertteýdiń qanshalyqty mańyzdy ekenin kórsetedi. Bul ǵylym úshin asa qundy derek.
— Almaty mýzeıler birlestigi arheologııalyq zertteýlerge jasaýǵa qashan bet burdy?
— Almaty qalasynyń mýzeıler birlestigi arheologııalyq zertteýlerge júıeli túrde 2022 jyldan bastap kiristi. Sol jyly birlestik arheologııalyq zertteýler júrgizýge arnaıy lıtsenzııa aldy. Ol mýzeıdiń ǵylymı zertteý baǵytyndaǵy áleýetin arttyrýǵa múmkindik berdi.
Buǵan birneshe sebep bar. Eń aldymen, Almaty qalasy ejelgi dáýirden adamzat órkenıetiniń mańyzdy ortalyqtarynyń biri bolǵan. Qala mańynda adamzat bizdiń zamanymyzǵa deıingi erte temir dáýiri, saq dáýirinen bastap mekendegen. Oǵan qala mańynda ornalasqan arheologııalyq eskertkishterimiz dálel: úısin, saq jáne basqa da kezenderge jatatyn arheologııalyq eskertkishter óte kóp.
Qazir qalada memlekettik tizimge alynǵan 13 eskertkish ornalasqan. Odan bólek jyl saıyn esepke alynbaǵan, anyqtalmaǵan eskertkishterdi anyqtaý boıynsha ǵylymı zertteý jumystary júrgizilip keledi. Almaty — 1000 jyldyq tarıhy bar qala. Búginde megapolıs bolǵansyn, qurylys jumystary qarqyndy júrgizilip jatyr. Sol sebepti bizdiń maqsatymyz — tarıhı murany zerttep, ony saqtap qalý. Birlestik quramyndaǵy Almaty mýzeıi — qalamyzdyń tarıhyn sonaý erte zamannan búginge deıin baıandaıtyn, tarıhyna qatysty búkil jádigerlerdi saqtaıtyn oryn. Sondyqtan biz Almaty qalasynyń tarıhyn tereńirek zertteýge tyrysamyz. Ol úshin arheologııalyq jumystar bolsyn, qujattarmen jumys bolsyn — barlyq baǵyttaǵy jumysty keńeıtýdi maqsat etip otyrmyz.
— Qazba jumystaryn júrgizetin zertteý tobynda qansha adam jumys isteıdi? Olardyń qatarynda qandaı mamandar bar?
— Jalpy arheologııalyq zertteý — ol birneshe mamannyń birlesken jumysyn talap etetin kúrdeli ǵylymı protsess. Sondyqtan tek arheologtar ǵana jumys istemeıdi, antropologtar, topyraq tanýshylar, restavratorlar, geodezıster jáne zertteý jumystaryn jan-jaqty júrgizýge qajetti mamandar tartylady. Almaty mýzeıinde ǵylymı zertteý bólimi bar. Osy bólimniń mamandary atalǵan jumyspen aınalysady.
Basty maqsat — tek qazba jumystaryn júrgizip, jádigerlerdi tabý ǵana emes, tabylǵan oljalardy tarıhı, mádenı, ǵylymı turǵydan jan-jaqty zertteý.
— Almaty mýzeıler birlestigi osy ýaqytqa deıin qansha arheologııalyq zertteý jumystaryn júrgizdi?
— 2022 jyly Alataý aýdanynyń aýmaǵyndaǵy erte temir dáýirine jatatyn obadan bizdiń zamanymyzǵa deıingi V–II ǵasyrlarǵa tán saq jaýyngeriniń tonalmaǵan jerleý orny tabyldy. Qazba barysynda altynmen bezendirilgen qylyshtyń bólikteri, ań stılinde jasalǵan altyn áshekeıler, kúmis buıymdar men adam súıekteri anyqtaldy. 2024 jyly Alataý aýdanyndaǵy obalardyń birin zertteý kezinde adam súıekteriniń bólikteri, qoladan jasalǵan bekitkish elementter men shegeler tabyldy.
Sonymen qatar «Boraldaı saq qorǵandary» arheologııalyq parkiniń aýmaǵynda Italııa jáne Frantsııa mamandarynyń qatysýymen geofızıkalyq zertteýler júrgizildi. Zamanaýı ǵylymı ádisterdi qoldaný arqyly arheologııalyq eskertkishterdiń jer astyndaǵy qurylymyn zertteldi.
2025 jyly erte temir dáýirine jatatyn obalardyń birinen ejelgi tonaýshylar qazǵan jerasty joly anyqtaldy. Almaty qalasynyń aýmaǵynda ornalasqan arheologııalyq eskertkishterdiń kóbi tonalǵan, tóbesinen qazyp ishindegi barlyq zatty alyp ketken. Jyl saıyn zertteý jumystary júrgiziledi, sol kezde kóbinde qyshtan jasalǵan buıymdardyń synyqtary, adam súıekteri tabylady. Almatyda altyn buıymdardyń tabylýy sırek kezdesedi.
— Qala aýmaǵynda tabylǵan bul jádigerler men buıymdardy turǵyndar búginde qalalyq mýzeılerden tamashalaı ala ma?
— Barlyq qazba jumystary nátıjesinde tabylǵan jádigerler mindetti túrde mýzeı qoryna tapsyrylady. Ol mindetti talap, zań boıynsha bekitilgen. Qazba jumystary qaı óńirde jasalsa, tabylǵan zattar sol óńirdiń mýzeıine tapsyrylady.
2014 jyly qazba jumystary barysynda Alataý aýdanynda barys beınesindegi altynnan jasalǵan jádiger tabylǵan. Odan keıin samuryq beınesindegi jádiger anyqtaldy. Olar qazir Almaty mýzeıiniń ekspozıtsııasynda tur. 2022 jyly tabylǵan saq jaýyngeriniń bilezigi, qanjary jáne basqa da zattary — Almaty mýzeıiniń qorynda saqtalǵan. Qala turǵyndary men qonaqtary kelip tamashalaı alady.
— Jádiger tabylǵan sátten bastap, mýzeıde kópshilik nazaryna usynylǵan deıin qandaı zertteý satylarynan ótedi?
— Árıne, qazba jumystary barysynda buıym tabylsa, ony birden mýzeıge qoıa salmaımyz. Óıtkeni ol birneshe ǵylymı zertteý jumystarynyń kezeńinen ótý kerek. Máselen, konservatsııalyq kezeń bar, restavratsııa da qajet bolýy múmkin. Olardy tazalaıdy, antropolog mamandar zertteıdi. Buıymnyń materıaly, jasalý tehnologııasy anyqtalady, kórkemdik erekshelikteri, merzimi jáne tarıhı, mádenı mańyzy zertteledi. Ózge jádigerlermen salystyrmaly túrde ǵylymı taldaýlar jasalynady. Talapqa sáıkes qujattardyń bári toltyrylady. Keıin mýzeıdiń qoryna alynady.
Endi aıý beınesindegi altyn áshekeıge osyndaı keshendi túrde zertteý qajet. Sebebi buǵan deıin tek Almatyda emes, Qazaqstan aýmaǵynda mundaı beınedegi saq dáýirine jatatyn altyn áshekeı kezdespegen.
— Qaraǵaıly qorymynan keıin kelesi zertteý nysany qandaı? Arheologııalyq jumystar júrgiziletin aýmaq qalaı tabylady?
— Qalada zerttelmegen, anyqtalmaǵan qorǵandar men qorymdar bar. Biz olardy shetinen taýyp, birtindep zertteýge tyrysyp jatyrmyz. Ol úshin arnaıy ruqsat alý kerek, Mádenıet jáne aqparat mınıstrliginiń josparyna engizilýi kerek. Arheologııalyq qazba jumystaryn júrgizýdiń arnaıy tártibi bar. Odan bólek kóptegen kelisim alynady.
Mysaly, zertteletin oryn jekemenshik jerde bolýy múmkin, bolmasa Qaraǵaıly sekildi beıittiń aýmaǵynda ornalasýy múmkin.
Sondaı-aq biz birinshi kezekte apatty jaǵdaıda turǵan eskertkishterdi zertteýge tyrysamyz. Sebebi olardyń joıylyp ketý qaýpi óte joǵary. Qazir Almatyda qurylys jumystary qarqyndy júrgizilir jatyr. Sol sebepti joıylyp ketýi múmkin arheologııalyq eskertkishterge basymdyq beriledi.
Almaty qalasynyń ertedegi tarıhyn zerttep, ony jańa arheologııalyq derektermen tolyqtyrsaq deımiz. Tarıhı murany saqtaý, zertteý, jan-jaqty zerdeleý, ǵylymı aınalymǵa engizýdi maqsat tutamyz. Jalpy bul mýzeı degenimiz — ol tarıhı jady. Keleshek urpaqtyń osy týǵan jerdiń tarıhyna degen qyzyǵýshylyǵyn arttyrý, qurmetin qalyptastyrý, otansúıgishtik sezimin oıatý maqsatynda jumys isteıdi.
— Mazmundy suhbatyńyz úshin alǵys bildiremiz!
Eske salaıyq, buǵan deıán Almatyda saq dáýirine jatatyn aıý beınesindegi áshekeı tabylǵanyn jazdyq.
