Aımaqtan álemge deıin: Astana men Máskeý jahandyq logıstıkany qalaı ózgertpek

Omby: tarıh pen tanym

Bıylǵy forýmnyń Omby óńirinde ótýiniń ózindik mańyzy bar. Birinshiden, bul aımaqtyń Qazaqstanmen saýda-sattyǵy qarqyndy damyp keledi ári bizdegi úsh oblyspen shektesip jatyr. Qazaqstan Omby oblysynyń syrtqy saýda aınalymynyń 30%-dan astamyn qamtamasyz etedi. Mysaly, bıyl qańtar-sáýir aralyǵynda Omby oblysy men Qazaqstannyń taýar aınalymy 17 paıyzǵa ósip, 136 mln dollardy qurady. Elimiz Ombyǵa shamamen 33 mln dollardyń taýaryn eksporttasa, Ombydan 103 mln dollarlyq ónim jetkizilgen.

Ekinshiden, Ombynyń kólik-logıstıka baǵytynyń áleýeti zor. Qala Ertis pen Om ózenderiniń toǵysynda jatyr. Al Ertis ózenindegi kólik qatynasy men júk tasymalyn Qytaı, Qazaqstan, Reseı birlesip damytýǵa nıetti. Sapar aıasynda Ertis ózeniniń tabanyn tereńdetý, ınfraqurylymyn jaqsartý máselesiniń kóterilýi osy tujyrymnan shyqqan oı. Sarapshylar usynys qoldaý tapsa, ınfraqurylym tolyqtaı jańaryp, júk tasymaly jandanady dep otyr.

QR Prezıdenti janyndaǵy QSZI Eýropalyq jáne amerıkalyq zertteýler bóliminiń bas sarapshysyMarat Ramazanovtyń aıtýynsha, Omby oblysy óńirlermen saýdany belsendi júrgizip keledi.

— Forýmnyń Ombyǵa qaıta oralýy sımvoldyq qana emes, tujyrymdamalyq sıpatqa da ıe. Dál osy jerde 2003 jyly Qazaqstan men Reseı arasyndaǵy zamanaýı óńiraralyq yntymaqtastyqtyń ınstıtýtsıonaldyq negizi qalandy. Ótken jyldar ishinde bul format joǵary saıası deńgeıde qabyldanatyn sheshimderdi is júzinde júzege asyrý quraly retindegi tıimdiligin dáleldedi, — deıdi sarapshy.

Ombymen baılanys tek saýda-ekonomıka sheńberimen shektelmeıdi. Munda eki eldiń rýhanı yntymaqtastyǵy men mádenı baýyrlastyǵy bekemdele túsken. San ǵasyrlyq tarıhı baılanysty aıtpaǵan kúnniń ózinde Uly otan soǵysy jyldaryndaǵy qos halyqtyń bastan keshkeni bir. Osy shaharda maıdanda jaralanǵan qanshama qazaq em alyp, týǵan jerge aman oraldy.

Sondyqtan Memleket basshysy saparyn aldymen Omby gospıtali ǵımaratyn aralaýdan bastady. Munda UOS kezinde jaýyngerler emdelgen, 1945 jyly aýyr jaraqattan keıin Qasym-Jomart Toqaevtyń ákesi — jazýshy ári maıdanger Kemel Toqaev ta osynda em aldy. Prezıdent Omby gospıtali ǵımaratynyń qasbetindegi Kemel Toqaevtyń eskertkish taqtasyna gúl shoǵyn qoıyp, Ekinshi dúnıejúzilik soǵysta qaza tapqan bozdaqtardyń rýhyna taǵzym etti. Bul oqıǵa saparǵa gýmanıtarlyq sıpat berip, búgingi seriktestiktiń tek ekonomıkalyq múddege emes, ortaq tarıhqa baǵyttalǵanyn kórsetti.

Saıası ıshara Memleket basshysynyń Vladımır Pýtınge tartý etken syıynan da kórinis tapty. Prezıdent Reseı basshysyna Shoqan Ýálıhanov pen Fedor Dostoevskıı beınelengen kartınany syıǵa tartty. Eki tulǵanyń dostyǵy qazaq-orys mádenı jaqyndyǵynyń jarqyn belgisi retinde belgili. Sol sebepti sarapshylar syılyq gýmanıtarlyq baılanysty nyǵaıtýǵa degen umtylys dep topshylaýda.

Basym baǵyt — kólik-logıstıka

Qazaqstan-Reseı óńiraralyq yntymaqtastyq forýmy 2003 jyldan beri ótip keledi. Bul joly forýmǵa qatysqan qazaqstandyq delegatsııanyń qarasy kóp. Memleket basshysymen birge Ombyǵa ortalyq memlekettik organ basshylary, shekaralas oblystardyń barlyq ákimi, sondaı-aq bıznes qaýymdastyq pen salalyq kompanııa ókilderi ere bardy.

Bıylǵy basqosý «Jahandyq logıstıka ekojúıesin qalyptastyrý: Reseı-Qazaqstan yntymaqtastyǵynyń jańa kókjıegi» taqyrybyna arnalyp otyr. Bul kezdeısoq tańdalǵan baǵyt emes. Qazaqstan men Reseıdiń arasyn álemdegi eń uzyn qurlyq shekarasy — 7,5 myń shaqyrymnan astam aýmaq baılanystyrady. Geografııalyq ornalasýy eki eldi Shyǵys pen Batysty, Soltústik pen Ońtústikti jalǵaıtyn tabıǵı kópirge aınaldyrǵan. Sondyqtan forýmda shekara mańyndaǵy saýdany damytý jaıy kóp aıtylyp, prezıdentterge jańa jobalar kórsetildi.

Basty jańalyq tsıfrlyq platforma bolǵany anyq. Qazaqstan men Reseı taýar aınalymy men ónimniń shyǵarylǵan jerin rastaýǵa múmkindik beretin tsıfrlyq tańbalaý júıesin qoldanysqa engizýi múmkin. Osy maqsatta Smart Cargo biryńǵaı tsıfrlyq platformasy men jasandy ıntellekt kómegimen kólik aǵynyna taldaý júrgizetin AI Jol tsıfrlyq jobasy tanystyryldy. Sonymen qatar keden beketterinjańǵyrtý, temirjol, avıatsııa, avtokólik ınfraqurylymyn damytý usynysyn estidik.

— Qazaqstanda 2026 jyldyń Tsıfrlandyrý jáne jasandy ıntellekt jyly dep jarııalanýy tsıfrlyq logıstıka, elektrondyq qujat aınalymy, zııatkerlik kólik júıeleri, úlken derekterdi taldaý jáne jasandy ıntellekt tehnologııalary salalaryndaǵy ekijaqty yntymaqtastyqty keńeıtedi. Sonyń nátıjesinde tsıfrlyq transformatsııa ekonomıkalyq baǵytyn qamtıtyn negizgi elementke aınalýda, — dep qosty Marat Ramazanov.

Qasym-Jomart Toqaev Qazaqstan men Reseı Eýrazııanyń zamanaýı kólik-logıstıkalyq arhıtektýrasyn qalyptastyrýda jetekshi ról atqarýy kerek degen pikir aıtty. Prezıdent kólik júıesiniń damýyna qatysty naqty kórsetkishterdi de keltirgen. Byltyr Qazaqstan men Reseı arasyndaǵy temirjol arqyly júk tasymalynyń kólemi 92 mıllıon tonnaǵa jetti. Sońǵy bes jylda Qytaı — Qazaqstan — Reseı — Qytaı baǵyty boıynsha konteınerlik tranzıt 8 esege artty. Al avtomobılmen júk tasymaly ósimi qarqynyn saqtap keledi.

Qasym-Jomart Toqaevtyń aıtýynsha, kórsetkishter eki eldiń birlesken kólik ınfraqurylymynyń áleýeti joǵary ekenin dáleldeıdi ári Eýrazııadaǵy tranzıttik baǵyttardy keńeıtýge múmkindik beredi.

Saıasattanýshy Taısııa Marmontovanyń paıymdaýynsha, búginde logıstıka Qazaqstan-Reseı yntymaqtastyǵynyń negizgi faktorynyń birine aınalǵan.

— Kólik dálizderi — ónerkásiptik kooperatsııanyń, energetıkalyq baılanystardyń jáne saýda qatynasynyń ózegi. Áńgime dástúrli yntymaqtastyq baǵyttaryn almastyrý týraly emes, olardyń ári qaraı damýyna negiz bolatyn ınfraqurylymdyq irgetas qalyptastyrý jóninde bolyp otyr, — deıdi sarapshy.

Bul pikirdi saıasattanýshy Edýard Poletaev qoldaýda. Onyń aıtýynsha, logıstıka taqyrybynyń aldyńǵy qatarǵa shyǵýy zańdy qubylys, óıtkeni eki memlekettiń uzaq merzimdi strategııalyq múddesi ortaq.

— Qazaqstan úshin logıstıka — Azııa men Eýropa naryqtaryna shyǵýdyń, jahandyq jetkizý tizbekterine qosylýdyń jáne ınvestıtsııa tartýdyń mańyzdy quraly. Al Reseı úshin saýda baǵyttaryn qaıta baǵdarlaý men jańa kólik dálizderin damytýdyń negizgi tetikteriniń biri sanalady, — deıdi spıker.

Júk tasymalynyń jańa kezeńi: júrgizýshisiz júk kólikteri shyǵady

Kólik-logıstıka salasynyń tsıfrlyq transformatsııasynyń úzdik mysaly — júrgizýshisiz júk tasymaly. Osydan birneshe jyl buryn ǵana ǵylymı fantastıkaǵa balanǵan tehnologııa búginde naqty jobaǵa aınaldy. Bıyl sáýir aıynda Qazaqstan-Reseı júrgizýshisiz kólik júıeleri men tsıfrlyq tehnologııalar salasyndaǵy yntymaqtastyq týraly memorandýmǵa qol qoıdy. Qazirdiń ózinde uzyndyǵy 2818 shaqyrym bolatyn Astana — Petropavl — Máskeý baǵyty boıynsha júrgizýshisiz júk kólikteriniń pılottyq reısin iske qosýǵa daıyndyq júrip jatyr. Bul joba Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq keńistigindegi alǵashqy halyqaralyq júrgizýshisiz kólik dálizi bolmaq.

Bastamanyń ereksheligi tek avtonomdy basqarý tehnologııasynda emes. Joba aıasynda elektrondyq qujat aınalymyn engizý, memlekettik shekaradan avtomattandyrylǵan túrde ótý, kólik qozǵalysyn JI arqyly baqylaý jáne júk tasymalyn retteýdiń biryńǵaı tsıfrlyq standarttaryn qalyptastyrý kózdelgen.

Eger joba sátti júzege assa, júrgizýshisiz tasymal halyqaralyq júk jetkizý júıesin túbegeıli ózgertýi múmkin. Jańa joba júk jetkizý merzimin qysqaryp, logıstıkalyq shyǵyndy azaıtýǵa, shekaradan ótý rásimi men tranzıttik dálizdiń básekege qabilettin jetildirýge kómek beredi.

Saıasattanýshy Taır Nyǵmanovtyń pikirinshe, kólik dálizderin damytý kezinde balama baǵyttardy umytpaǵan jón.

— Balama baǵyttar neǵurlym kóp bolsa, bıznes úshin soǵurlym tıimdi. Bir marshrýt arzanyraq bolýy múmkin, endi biri senimdirek bolady. Eń bastysy — naryq qatysýshylarynyń tańdaý múmkindigi bolýy tıis, — deıdi sarapshy.

Al saıasattanýshy Taısııa Marmontovanyń sózinshe, Transkaspıı halyqaralyq kólik baǵytyn, Reseıdiń «Soltústik — Ońtústik» kólik dálizin jáne basqa da halyqaralyq baǵytty bir-birine básekeles joba retinde kórmeý qajet. Kerisinshe, biryńǵaı eýrazııalyq kólik júıesi retinde qarastyrǵan durys.

— Kólik baǵyttary arasynda joǵary báseke bar dep aıtpas edim. Kerisinshe, ártúrli kólik dálizderi bir-birin tolyqtyryp keledi. Eýrazııa keńistiginde biryńǵaı kólik tizbegi retinde jumys isteıtin kólik jelisi qalyptasýda, — dep túsindirdi spıker.

Shekara mańy shet qalmaıdy

Qazaqstan men Reseı shekarasy mańynda shamamen 30 mıllıon adam turady. Bul aýmaqta kórshi elderdiń naryǵyna baǵyttalǵan myńdaǵan kásiporyn jumys isteıdi. Sondyqtan forýmda shekara mańyn jetildirý jaıy qaraldy.

Memleket basshysy shekara mańyndaǵy óńirlerde «500+» shartty ataýymen áýe qatynasyn damytýdyń birlesken baǵdarlamasyn ázirleýdi usyndy. Astana men Reseıdiń Qazaqstanmen shekaralas ári halyq sany 500 myńnan asatyn qalalary arasynda tikeleı áýe reısterin kezeń-kezeńimen ashý kózdelip otyr. Prezıdenttiń pikirinshe, bastama týrızm men kásipkerlik salalaryn órkendetýge serpin beredi. Sebebi Qazaqstanǵa demalýǵa keletin týrısterdiń sany jaǵynan Reseı qazir birinshi orynda tur.

— Búginde Pavlodar men Novosibirdiń, Petropavl men Ombynyń, Qostanaı men Chelıabiniń arasyndaǵy naqty áriptestik bar. Dál osy óńirlik deńgeıde turǵyndar men bıznes arasyndaǵy baılanys ornaıdy, — deıdi Taır Nyǵmanov.

Saıasattanýshynyń pikirinshe, buryn kóptegen másele tek ortalyq memlekettik organdar arqyly sheshilse, búginde oblystar men aımaqtar iskerlik, ınvestıtsııalyq, ekonomıkalyq baılanystardy tikeleı damytý múmkindigine ıe.

Ertis nesimen mańyzdy?

Eki el Ertis ózeniniń tabanyn tereńdetip, ınfraqurylymyn jetildirýdi oıǵa alýda. Saıasattanýshy Taısııa Marmontova Ertis ózeni bolashaqta Eýrazııadaǵy jańa logıstıkalyq júıeniń mańyzdy býynyna aınalady dep boljady.

— Ertistiń basty artyqshylyǵy bar. Ózen qurlyq jáne sý kóligi baǵyttaryn ózara baılanystyryp, keń aýqymdy tasymal júıesine shyǵýǵa múmkindik berdi, — deıdi sarapshy.

Degenmen jobanyń keleshegine qatysty mamandardyń pikiri birkelki emes. Saıasattanýshy Edýard Poletaev qazirgi ekonomıkanyń júk tasymalyna qoıatyn talap ótken ǵasyrmen salystyrǵanda túbegeıli ózgergenin atap ótti.

— Keńes dáýirinde Ertis arqyly jylyna 17 mıllıon tonnaǵa deıin júk tasymaldanatyn. Qazir temirjol men avtomobıl kóliginiń múmkindigi aıtarlyqtaı artty. Onyń ústine ózenniń taıazdanýy, keme qatynasynyń maýsymdyq sıpaty bul baǵyttyń áleýetin shekteıdi, — dep boljady ol.

Soǵan qaramastan, mamandar ózen ınfraqurylymyna ınvestıtsııa tartý kólik baǵytyn ártaraptandyrýǵa óńirler arasyndaǵy baılanysty nyǵaıtýǵa qosymsha demeý bolatynyn joqqa shyǵarmady.

Kásiporyndar qatary kóbeıdi

Bıyl birinshi toqsanda Reseıden Qazaqstanǵa kelgen ınvestıtsııa kólemi 45 paıyzǵa artty. Alǵashqy bes aıdyń qorytyndysy boıynsha kórsetkish 773 mıllıon dollardy quraǵan-dy. Búginde Qazaqstanda reseılik kapıtaldyń qatysýymen qurylǵan 20 myńnan astam kásiporyn tabysty jumys istep jatyr. Sonymen qatar qazaqstandyq bıznestiń Reseıdegi ustanymy da nyǵaıyp keledi. Bizdiń Reseı ekonomıkasyna salǵan ınvestıtsııamyzdyń jalpy kólemi 9 mıllıard dollardy eńserdi.

Shyn máninde, eki eldiń ekonomıkalyq baılanysy Ortalyq Eýrazııadaǵy eń iri ónerkásiptik seriktestiktiń biri sanalady. Qostanaıda KamLitKZ zaýyty, Saran qalasynda Tengri Tyres shına óndirisi jumys istep tur. Oǵan qosa aýyl sharýashylyǵy tehnıkasyn shyǵaratyn kásiporyndar, hımııa ónerkásibi men qurylys ındýstrııasyndaǵy birlesken jobalar bar. Sondyqtan Reseı Prezıdenti Vladımır Pýtın Qazaqstan men Reseı arasyndaǵy qarym-qatynasty «sóz júzinde emes, is júzinde strategııalyq sıpatqa ıe» dep baǵalady.

Sarapshylardyń pikirinshe, dál osy ónerkásiptik kooperatsııa, kólik jáne logıstıkalyq ınfraqurylymdy jańǵyrtý qos memlekettiń ekonomıkalyq áriptestiginiń qozǵaýshy kúshine aınalady.

Saıası ustanym hám bolashaq baǵdar

Jalpy Ombydaǵy kelissóz jemisti ótti. Memleket kóshbasshylarynyń júzdesýinde geosaıası ahýal, energetıka, bilim berý, tsıfrlandyrý máseleleri boıynsha ótkir pikirler men aýqymdy jobalardy estidik. Qasym-Jomart Toqaev Vladımır Pýtınge Omby tórinde qonaqjaılyq tanytqany úshin alǵys aıtyp, HHІІ óńiraralyq yntymaqtastyq forýmy aıasyndaǵy jan-jaqty dıalogty jalǵastyratynyn jetkizdi.

— Reseı ekonomıkamyzǵa ınvestıtsııa salatyn elderdiń arasynda kósh bastap tur. Investıtsııa kólemi shamamen 30 mıllıard dollarǵa jetti. Birlesken kúsh-jigerdiń arqasynda jalpy quny 53 mıllıard dollar bolatyn 177 perspektıvti ónerkásip jobasynyń tizimi jasaqtaldy. Onyń 122-si iske asyryldy. Qazirgi kúrdeli geosaıası jaǵdaıdy eskersek, bul — kóńil qýantatyn jetistik, — dedi Prezıdent.

Qasym-Jomart Toqaev energetıka salasyndaǵy jobalardyń iske asyrylý barysyna kóńili tolatynyn ańǵartty. «Rosatom» bastaǵan halyqaralyq konsortsıýmnyń Qazaqstandaǵy alǵashqy atom elektr stantsııasyn salý jobasyna erekshe toqtaldy.

— Maǵan Balqash kóli mańynda nysan ornyn daıyndaý jumystary aıaqtalýǵa jaqyndaǵanyn baıandady. Bul joba Qazaqstan aýmaǵynda energııanyń jańa túrin óndirýge ǵana qatysty emes. Ol sonymen qatar memleketterimizdiń, eń bastysy, halyqtarymyzdyń jáne óskeleń urpaqtyń arasynda altyn kópir bolady. Óıtkeni biz Reseı kómegimen tehnıkalyq kadrlardy, keıin atom ındýstrııasy sııaqty asa kúrdeli salada jumys isteıtin jergilikti qazaq mamandaryn daıarlaǵymyz keledi, — Qasym-Jomart Toqaev.

Saıasattanýshy Taır Nyǵmanovtyń pikirinshe, aldaǵy jyldary mundaı jobalardyń róli arta túspek.

— Áńgime tek jańa energetıkalyq qýat kózderin iske qosý týraly emes. Mundaı jobalar myńdaǵan jańa jumys ornyn quryp, otandyq shıkizat, ónimge suranysty arttyrady jáne uzaq merzimdi ekonomıkalyq tıimdilik beredi, — deıdi sarapshy.

Sonymen qatar gaz tasymaldaý ınfraqurylymyn damytý jumystary da jalǵasyp keledi. Bul baǵytta Reseı — Qazaqstan — Ózbekstan gaz baǵytyna erekshe mán berilýde. Sarapshylar jobany óńirlik energetıkalyq ıntegratsııanyń eń tıimdi baǵytynyń biri dep baǵalady. Demek, qubyr jelileri energııa tasymaldaý quraly ǵana emes, Ortalyq Azııa memleketteriniń ekonomıkasyn baılanystyratyn mańyzdy logıstıkalyq arterııaǵa aınalyp keledi.

Aıta keterligi, Qazaqstan men Reseı halyqaralyq arena men óńirlik uıymdar aıasynda belsendi kezeńge aıaq basty. Bıyl Reseı UQShU-ǵa, al Qazaqstan — EAEO-ǵa tóraǵalyq etedi. Osy oraıda Qazaqstan geosaıası oqıǵalarǵa qatysty kózqarasyn shegendeı tústi. Mysaly, Qasym-Jomart Toqaev Vladımır Pýtınmen kezdesýde Reseı men Ýkraına arasyndaǵy qaqtyǵysty beıbit jolmen retteýge ustanymyn jetkizgen bolatyn.

— Bilýimshe, siz Alıaskadaǵy Ankorıdjde ótken kezdesýde dıplomatııalyq turǵydan barynsha ıkemdilik tanyttyńyz. Osy oraıda óz pikirimdi bildirgim keledi. Óıtkeni maǵan da ótinishter aıtylady. Menińshe, qaqtyǵysty ýaqytsha toqtatyp, 2.0. Ystanbul formýlasyna oralǵan durys.Sodan keıin alpaýyt elderdiń, sonyń ishinde Reseıdiń kepildigi arqyly kópten kútken beıbitshilikke qadam basýǵa bolady, — Qasym-Jomart Toqaev.

Kelissózde bilim berý isi ataýsyz qalmady. Qazaqstan Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń Ombydaǵy fılıalyn ashý bastamasyna joǵary baǵa berse, Reseı tarapy memlekettik bilim grantynyń tıimdiligin atady.

— Qazaqstannyń myńdaǵan azamaty reseılik joǵary oqý oryndarynda bilim alyp júr. Ombyda Qazaqstannyń memlekettik ýnıversıtetiniń fılıaly ashylǵanyn atap ótkim keledi. Reseılik stýdentterge 100 memlekettik stıpendııa usynylǵany úshin alǵys aıtamyz. Olar aqysyz negizde bilim alyp jatyr, — dedi Reseı basshysy Vladımır Pýtın.

Sonymen, Ombyda oıly áńgimeler aıtyldy. Energetıka, kólik-logıstıka, ǵarysh, aýyl sharýashylyǵy salalaryndaǵy birlesken jobalardy bolashaǵyn bildik. Qazaqstan men Reseı arasyndaǵy ekonomıkalyq jospary da el nazarynda boldy. Bastysy, qos eldiń ekonomıkany qoldaý sharasy jalǵasyn tappaq.