Áıgili hırýrg Ospanov: Qazaqstanda semizdik máselesi asa qaterli ahýal retinde moıyndalýy tıis

- Oral Bazarbaıuly, ómirińizdi medıtsınaǵa arnaǵan adamsyz. Bul salaǵa qalaı keldińiz?

- 1961 jyly Omby oblysynda qarapaıym otbasynda dúnıege keldim. Ata-anam bes balasyn jastaıynan eńbekke baýlydy, únemi úı sharýasymen aınalysatynbyz. Sondyqtan balalyq shaǵymda ómirimdi medıtsınaǵa arnaımyn dep oılaǵan da joqpyn. Salystyrmaly túrde aıtsaq, feldsherdiń dárigerden nemese medbıkeden qandaı aıyrmashylyǵy bar ekenin de ajyrata almaıtynmyn. Mektepten keıin ásker qataryna shaqyrylyp, sonda Ýkraınadaǵy sanıtarlyq nusqaýshy mektebine kezdeısoq baǵyttaldym. Oqý ornynda áskerı dárigerlerden jarty jyl kýrstan ótip, aımaqtyq gospıtalde áskerı hırýrg Platıtsınmen birge operatsııalarǵa qatystym. Sol kezde bul qyzmet joǵary ıntellektýaldy ekenin ári qajyrly eńbekti qajet etetinin túsinip, hırýrg bolýǵa bel býdym. Áskerı boryshymdy ótegennen keıin Omby medıtsınalyq ınstıtýtynyń emdeý fakýltetine oqýǵa tústim.

- Siz bir jaǵynan ónertapqyshtyqqa da áýessiz. Buny qalaı meńgerdińiz?

- Ekinshi kýrstan bastap hırýrgııalyq úıirmelerge qosymsha baryp, janýarlarǵa ota jasap, aýrýhanalarda assıstent boldym. Medınstıtýtta oqyp júrgen kezde mardymsyz quraldarǵa kóńilim tolmaıtyn, sondyqtan hırýrgtiń jumysyn jeńildetip, operatsııanyń tıimdiligin kóterý úshin quraldardy jetildirý jaıynda jıi oılanatynmyn. Joǵary oqý ornyn támamdaǵan soń úsh jyl boıy Omby oblysynyń shalǵaıdaǵy aýdandyq arýhanasynda qyzmet ettim. Keıinnen bas hırýrgtiń jeke usynysymen bolashaǵy bar maman retinde Omby memlekettik medıtsınalyq akademııasynyń klınıkalyq ordınatýrasyna tústim.

Sol kezde ónertapqysh retinde ózimniń alǵashqy jobamdy jasadym. Onda  ót joly úshin drenajdy tanystyryp, osyǵan birinshi halyqaralyq patentimdi aldym. Bul óz kezeginde ómirimdegi úlken oqıǵa boldy, kafedra men akademııada ǵylymı baǵytta úmit artatyn maman retinde baǵalana bastadym. Sodan beri aǵzalardy jalǵaıtyn ádisterdi jetildirýmen boldym. Hırýrgııada eki úlken problema bar: ulpalardyń ajyraýy men olardyń qosylýy. Aǵzalardyń  fýnktsıonaldyǵy zardap shekpes úshin ózara qosý biliktiligi óte sapalý bolýy shart. 20 jyldan astam ýaqytymdy anastomozdy  (qan tamyrynyń toraby) qurý ádisterin jetildirýge arnadym. Osy oraıda anastomozdy klıpsterdi, quraldardy jáne hırýrgııanyń ózge de salalarynda apparattardy oılap tapqan bolatynmyn.  

- Endi osy oılap tapqan quraldardyń ishinde qaısysymen erekshe maqtan tutasyz?

- Bárinen buryn 2006 jyly patenttelgen endohırýrgııalyq tigý men baılanystyrý ádisimdi maqtan tutamyn. Osy ádisti ózim de jáne júzdegen hırýrgter da kúndelikti paıdalanady, sondyqtan ol men úshin asa baǵaly. Lakaroskopııalyq hırýrgııada ulpalardy qýsyrý asa qıyndyq týdyratyny belgili. Bul ádis basqalaryna qaraǵanda protsesti aıtarlyqtaı jeńildetti jáne sapaly nátıjeni berip keledi.  Sonymen qatar bul baǵytta kóp shyǵyn ketpeıdi, sebebi ózge ádisterge negizinen qymbat ımporttyq tehnıkalyq quraldy paıdalaný qajet bolady.

- Qazaqstanǵa qaı jyly kóship keldińiz?

- Qazaqstanǵa 2004 jyly qonys aýdardym. Ol kezde mende medıtsına ǵylymdarynyń doktory dárejesi bolǵan edi. Astanadaǵy Ulttyq ǵylymı medıtsınalyq ortalyq tarapynan jumysqa shaqyrtý aldym.

Sol úshin UǴMO basshysy Abaı Baıgenjın men burynǵy densaýlyq saqtaý mınıstri Jaqsylyq Dosqalıevke árdaıym rızashylyǵymdy aıtyp kelemin. Atalǵan kezeńde biz elimizde laparoskopııalyq operatsııalardy engizip jatqan bolatynbyz.

- Oral Bazarbaıuly, otandyq medıtsınanyń deńgeıine qandaı baǵa berer edińiz?

- Sońǵy 10 jylda Qazaqstanda medıtsına qarqyndy túrde damydy, eń ozyq, aldyńǵy qatarly jabdyqtar satyp alyndy, qazirgi zamanǵy medıtsınalyq ortalyqtar boı kóterdi, sondaı-aq eń bastysy - medıtsınada shynymen kásibı mamandar paıda boldy. Ózderińiz bilesizder, olar sheteldegi bedeldi klınıkalarda taǵylymdamadan ótip, qazirgi kezde sheberlikteri boıynsha ózindik mektepterin qurýda.

Elimizde jasalatyn operatsııalardyń kóbisi batystyq klınıkalardan esh kem emes. Ókinishke qaraı, sizderdiń áriptesterińiz osy jaıynda az jazyp júr. Eger de halyq medıtsınaǵa óz ýaǵynda júginse, em-dom jasaýda jaqsy nátıjeler bolady. Sondyqtan da adamdar bizge tek ómirin qutqarý úshin ǵana emes, sonymen qatar ómir sapasyn jaqsartýǵa keledi. 

Buryndary medıtsına men hırýrgııanyń deńgeıi tómen bolǵandyqtan, naýqastar operatsııaǵa uryp-soǵý jazasyna apara jatqandaı kúıde bolatyn. Al qazir barsha damyǵan elde operatsııaǵa jeńil ári úırenshikti jaǵdaıda barady.

- Sizdiń mamandanǵan baǵytyńyzǵa toqtalyp óteıik. Barıatrııa degendi qarapaıym tilmen qalaı túsinemiz?

- Barıatrııa bizdiń el úshin hırýrgııa salasynda jańa baǵyt bolyp tabylady. Men barıatrııalyq jáne metabolıkalyq hırýrgııa salasyndaǵy operatsııalarǵa mamandanǵanmyn. Eger de qarapaıym tilmen aıtatyn bolsaq, ol patologııalyq semizdikti jáne ekinshi tıpti qant dıabetin, sondaı-aq artyq salmaqqa baılanysty týyndaǵan problemalardy hırýrgııalyq jolmen emdeýdi bildiredi. Barıatrııalyq ádistemege toqtalsaq, bul turǵyda artyq salmaq boıynsha laparoskopııalyq hırýrgııany aıtyp turmyn. Operatsııa barysynda asqazannyń kólemi aıtarlyqtaı kishireıtiledi. Operatsııada tesý tásili jasalady jáne aǵzadan eshqandaı da músheni kesip almaımyz. Adamǵa az zaqym keltiretin osy operatsııa nátıjesinde tamaqqa tez toıatyn sezimi qamtamasyz etiledi. Ota jasalǵan kúni naýqas aıaǵyna turyp, sýdy emin-erkin ishe alady, al úshinshi nemese tórtinshi kúni klınıkadan úıine jiberiledi.

- Osyndaı operatsııalar elimizde qanshalyqty qajet bolyp otyr?

- Semizdik - ol aýrýdyń bir túri, ony Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymy da moıyndap otyr. Osy oraıda aýrýlardyń halyqaralyq jiktemesinde onyń bólek shıfry bar. Semizdik belgisi bar bir myń naýqasqa shaqqanda 1 operatsııa jasalýy tıis. Qazaqstanda jylyna shamamen 4 myń barıatrııalyq operatsııa jasalady. Atap aıtqanda, Eýropanyń keıbir elderinde ózindik erekshelikteri bar, mysaly Shvetsııada bizben salystyrǵanda halyq sany eki ese az bolsa da, jylyna 8 myń barıatrıalyq operatsııa jasalady.

Qazirgi kezde Qazaqstanda kóp adamdar, onyń ishinde jastar da artyq salmaq problemasymen ushyrasyp otyr. Resmı málimetterge qaraǵanda, halyqtyń tórtten birinde semizdik belgileri bar, taǵy tórtten bir bóligi artyq salmaq qosyp alǵan. Bul shyn máninde problema bolyp tabylady, sebebi osynyń saldarynan júrek, býyn, bedeýlik, ekinshi tıptegi qant dıabeti, baýyr jáne basqa da aýrýlar týyndaı bastaıdy. Eger de adamdar artyq salmaq máselesin sheshse, atalǵan dertterdiń barlyǵyn emdeýge bolady. Bizdiń tájirıbege súıensek, bul problema keı kezderde psıhologııalyq, dárilik jáne dıetologııalyq emdeýmen sheshilmeı jatady.

Ókinishke qaraı, qarapaıym adamdarmen qatar, keıbir dárigerlerdiń ózderi semizdiktiń ýshyqqan dárejesinde fıtnestiń ózi qaýipti ekenin túsinbeı jatady. Al barıatrıalyq operatsııalar qazirgi hırýrgııanyń joǵary deńgeıin eskere otyryp, qaýipsiz ári tıimdi sheshim bolyp otyr.

- Bundaı operatsııalardy halyqtyń qaltasy kótere me?

- Semizdik dıagnozynan kóbisi qomaqty tabysqa kenelip jatyr. ıAǵnı medıtsınanyń osy salasyn bızneske aınaldyryp alǵan. Negizinen keıbiri ony qýlyq-sumdyq bıznesi retinde kóredi, onyń ishinde hırýrgııalyq baǵyt ta enip otyr. Osy oraıda tıimdiligi tómen jáne qysqa merzimdegi operatsııalardy usynatyn jaǵdaılar bar.

Shyn máninde túrli kommertsııalyq uıymdar «ǵajaıyp» dárilerdi, kokteılderdi, preparattar keshenin usyna otyryp, klıenttiń densaýlyǵyna qatty alańdap jatqan joq. Ózderińiz jıi estip júrgen shyǵarsyzdar, bundaı uıymdar tanymal adamdar men tanymal telebaǵdarlamalardyń atyn zańsyz paıdalanyp, atalǵan preparattar tez arada nátıje beretinin jarnamalaýmen bolady.

Men bizdiń azamattardy semizdik problemasymen resmı medıtsınada qyzmet etip júrgen, ıaǵnı  IFSO-da tirkelgen mamandardyń kómegine júginýge shaqyramyn.

Júzdegen qazaqstandyqtar jıǵan-tergen aqshasyn sheteldegi barıatrıalyq operatsııalarǵa tóleıdi, alaıda elimizge kerisinshe sheteldikter kelip, semizdik dertimen operatsııalar jasatyp jatyr. Óıtkeni bizde osyndaı operatsııalardyń baǵasy aıtarlyqtaı tómen.

- Eger de semizdik aýqymdy problemaǵa aınalyp kele jatsa, onda bul problemaǵa memlekettik deńgeıde mán bergen durys bolar? Osy baǵytta tıisti sharalar atqarylyp jatyr ma?

- Qazaqstanda semizdik problemasy densaýlyq pen ómirge asa qater týdyratyn ahýal retinde moıyndalýy tıis. Jaqynda Densaýlyq saqtaý mınıstri Eljan Birtanovpen kezdesýde boldym. Biz atalǵan másele boıynsha endokrınolog, kardıolog, terapevt dárigerlermen dóńgelek ústelder ótkizýge ýaǵdalastyq. Osy oraıda medıtsınalyq tekserýler nátıjesi boıynsha bundaı operatsııalar qajet  jaǵdaıda aqysyz jasatý sheshimderine qol jetkizbekpiz. ıAǵnı  jaqyn arada osyndaı operatsııalar tegin jasalady dep oılaımyz.

Meniń oıymsha, salaýatty ómir salty baǵytynda tıimdi nasıhat jumystary kerek bolyp tur. Durys tamaqtaný erejesine balabaqshadan bastap úıretý kerek, sonymen qatar dıetologııa boıynsha mektepte de eń qajetti qarapaıym bilimdi bergen jón.

- Sizdiń pedagogıkalyq qyzmetińizge toqtalyp óteıik. Qazirgi kezde tárbıelep júrgen izbasarlaryńyz bar ma? 

- 20 jyldan astam ýaqyt pedagogıkalyq eńbek ótilim bar. «Astana medıtsına ýnıversıteti» AQ-da endohırýrgııa kafedrasynyń meńgerýshisi qyzmetindemin. Qazaqstanda birinshi bolyp endohırýrgııa kafdrasyn quryp, 2012 jyly ony basqarýǵa shaqyrǵany úshin ýnıversıtet rektory Májıt Shaıdarovqa rızashylyǵymdy bildiremin. Biz júzdegen dárigerdi jańa baǵyttar boıynsha daıarladyq. Meniń jetekshiligimmen 12 dáriger kandıdattyq jáne doktorlyq dıssertatsııa qorǵady. Qazirgi kezde úsh doktorant pen eki magıstranqa jetekshilik etýdemin.

- Medıtsına qyzmetkerleriniń tól merekesine oraı áriptesterińizge, shákirtterińizge qandaı tilek aıtar edińiz?

- Áriptesterime myqty densaýlyq, syılastyq pen eńbekteriniń laıyqty baǵalanýyn tileımin. Qazaqstannyń dárigerlerinde óz isimen aınalysýǵa barlyq múmkindikter bolǵanyn qalaımyn. Sebebi kún kóris yryzdyǵyn ýaıymdap júrgen maman óz qyzmetine berilip istemeıtini anyq. Atap aıtqanda, dárigerler quraldar men jabdyqtardyń tapshylyǵyn sezinbeı, ózderin súıikti isine, ıaǵnı naýqastardy emdeýge arnasyn.

- Áńgimeńizge rahmet!