Áıeldiń reprodýktıvti densaýlyǵyn bala kezinen qolǵa alý kerek - dáriger

- Áıel saýlyǵy - urpaq saýlyǵy. Ǵasyrlar buryn analarymyzdyń basym bóligi altyn qursaqty ana bolǵan. Qazir she? Búgingi áıel densaýlyǵyn qalaı baǵalaısyz?

- Sońǵy kezderi bul kúrdeli máselege aınalyp otyr. Nege deısiz ǵoı? Biz máseleni túbirinen qaramaımyz. Áıel densaýlyǵy degendi biz tereńinen túsinýimiz kerek. ıAǵnı, kishkentaı qyz bala da, jasóspirim qyz da, boıjetkenniń de osy máselege qatysy bar. Bul degenimiz, áıeldiń reprodýktıvti densaýlyǵyn bala kezinen qolǵa alý kerek degen sóz. Jynystyq qatynastyń erte bastalýy, az qımyldy ómir salty, durys tamaqtanbaý búgingi kúnniń basty máselesi. Sondyqtan, áıelder aýrýlardyń aldyn alý jáne densaýlyǵyn saqtaý boıynsha sharalary bala kezinen bastaý kerek, sonymen qatar osy máselege jasóspirim jasynda, ıaǵnı jynystyq jetilý kezinde, erekshe nazar aýdarǵan durys. Onymen qoımaı ǵalamtorda búkil aqparattyń qol jetimdiligi de balalardyń psıhologııasyna keri áser berýde. Mine, osyndaı olqylyqtarymyzdyń kesirinen jasandy túsik tastaý, túrli jynystyq ınfektsııalardan keıin, bedeýlik degen sııaqty orny tolmas qatelikke ulasýy óte jıi kezdesip otyr.

- Kóbinese áıelder qandaı problemalarmen keledi? Qandaı aýrýlar beleń alyp barady?

- Aldynda aıtyp ketkenimdeı, qazir áıelder kóbinese bedeýlik máselesimen kóp keledi. Sonymen qatar, jynys joldary arqyly juqtyrylatyn ınfektsııalar soz, hlamıdıoz, merez, trıhomonıaz, genıtaldyq ushyq, aıta berseńiz óte kóp... Bul aýrýlardyń bári sozylmaly túrge aýysyp ketse, adam densaýlyǵyna aıtarlyqtaı kesirin tıgizedi. Bizdiń mentalıtetimiz be, jastar qandaı da bir aýrýdy juqtyrǵan kezde dárigerge qaralýǵa uıalady ne bolmasa qorqady. Ózin-ózi emdeýmen aınalysady, ne bolmasa múlde emdelmeıdi. Solaı jyldar boıy ınfektsııa aǵzada turaqtanyp alady. Keıbiri emdi únemi aıaqsyz qaldyrýynyń saldarynan eshqandaı antıbakterıaldy dári-dármekter kómektespeıtindeı jaǵdaıǵa jetedi. Jynys joly ınfektsııalarynyń kóbisi bala kóterý organdaryn zaqymdaıdy, munyń bári aıtyp ketken bedeýlik, ımpotentsııa, jatyrdan tys júktilik, túsik sııaqty aýrýlardy týyndatady. Qýantatyny, medıtsına qazir bir orynda turǵan joq. Der kezinde tekserilip emdik sharalaryn qabyldasa, aýrýdyń aldyn-alýǵa ábden bolady.

- Adamdar arasynda aýyrmaıtyn jol izdeýge baǵyttaıtyn profılaktıkalyq medıtsına qalyptasyp kele me?

- Bul baǵytta jasalyp jatqan sharalar az emes. Sonyń bir mysaly, 36 qalalyq emhanasynyń bazasynda ashylǵan Jastar ortalyǵy. Ol jerde dárigerler, psıhologtar, gınekologtar, áleýmettik jumyskerler qyzmet etedi. Ortalyqtyń basty maqsaty, jastarǵa kez-kelgen ýaqytta psıhologııalyq ne dárigerlik kómek kórsetý. Munyń bári anaonımdi túrde júrgiziledi. Ortalyqqa tipti kiretin esikti de bólek salǵan. ıÝNISEF jáne Halyqaralyq uıymdardyń kómegimen ashylǵan bul ortalyq qıyn máselelerge tap bolǵa jasóspirimderdi anyqtap olarǵa der kezinde kómektesýmen aınalysyp keledi. Kez-kelgen otbasynda mundaı jaǵdaıdy qabyldaı bermeıdi. Qazirgi tańda sýıtsıdtiń kóbeıýiniń birden-bir sebebi de sol.

- Qazir kúrdeli onkologııalyq aýrýlardyń ahýaly qandaı? Dıagnostıka jaqsaryp kele me?

- Onkologııalyq aýrýlardyń taralý kórsetkishiniń artýy kóbinese demografııalyq qartaıýǵa, kóptegen elderdiń turǵyndary arasynda qart kisilerdiń sanynyń ósýine baılanysty. Jas mólsheri - qaterli isiktiń damý qaýpiniń mańyzdy faktorlarynyń biri. Buǵan qosa, aýrýdy dıagnostıkalaý ádisteri damyp kele jatyr, olar rakty tıimdi túrde anyqtaýǵa kómektesedi, sol sebepti osy aýrýdyń anyqtalý faktileri artyp jatyr.

Qaýiptiń jekelegen faktorlary onkologııalyq aýrýlardyń naqty formalarymen baılanysty. Mysaly, az qozǵalý, alkogoldi mólshersiz paıdalaný kolorektaldi raktyń damý qaýpin arttyrady. Al, shylym shegý men aýanyń lastanýy ókpeniń qaterli isigine ákelýi múmkin. Ǵalymdardyń pikirinshe, aýrýdy azaıtýǵa ákimshilik sharalar, onyń ishinde temeki ónimderin satýdy shekteý jáne durys tamaqtaný týraly aqparatty taratý tárizdi sharalar kómektesedi.

- Júktilikke daıyndyq qalaı júzege asady? Áıelder arasynda dárigerdiń bergen dárýmenderin qabyldamaı, halyqtyq medıtsınamen emdeletinder kóp. Olarǵa qandaı keńes beresiz?

- Salaýatty ómir saltynyń negizderi: úılesimdi tamaqtaný, belsendi ómir súrý, qalypty uıqy, psıhıkalyq densaýlyq. Tipten mundaı jaǵdaı bolsa da, árkim óz densaýlyǵyna kóńil bóle bermeıdi. Kópshilik jaǵdaı ábden nasharlaǵanda ǵana oılana bastaıdy... Degenmen, munyń aldyn alýǵa, keminde uzaq jyldarǵa keıinge shegindirýge múmkindik bar ǵoı.

Densaýlyqty saqtaý uzaq ta sapaly ómir súrýge kómektesedi! Tereńge úńiler bolsaq, aldyn alý emdeýden de áldeqaıda tıimdirek (medıtsınanyń tek belgilerdi basyp, asqynǵan jaǵdaılardy jeńildete alatyny belgili), sonymen birge kóptegen elderde arzan! Óz tamaqtaný daǵdyńdy qaıta qarap, durys tamaqtanýǵa kóshý qıyn ba?... Aptasyna birneshe márte dene shynyqtyrýmen aınalysý (úıde 15 mınýt jattyǵý jasaý), ózińmen jumys istep, jaman ádetterden arylý (nemese azaıtý) kúrdeli me?... Barlyq organdar men júıelerdiń durys jumys isteýi úşin aǵzany dárýmendermen baıytý qıyn ba?... Bastapqyda qıyn bolyp kóringenimen, keıin sizge óte jeńil bolady. Dostar, óz densaýlyǵyńyzdy kútýge, demek sapaly ómirge alǵashqy qadamdy búgin jasańyz! Siz bul tańdaýdy jasaı alasyz, búginde muny júzege asyrýǵa kómektesetin kóptegen yńǵaıly ári qoljetimdi zattar bar.

- Suhbatyńyzǵa rahmet.