«Áıeldi bastan» psıhologııasyn ózgerte alamyz ba

Erkekterdi qaıta tárbıeleýdi aýyldan bastaý qajet pe?
Aldymen qazirgi statıstkaǵa kóz júgirtsek, elimizde áıelderge qatysty qylmystardyń sany 90 paıyzǵa deıin ósti. Árbir úshinshi qylmys otbasy - oshaq qasynda bolyp jatady. Osyndaı qylmystardyń saldarynan ótken jyly 36 áıel jáne bir bala qaıtys bolsa, 2 481 áıel men 851 bala zorlyq-zombylyqtyń qurbanyna aınaldy. 742 áıel men kámelettik jasqa tolmaǵan 175 jas óz-ózine qol saldy. Al turmystyq zorlyq-zombylyq áreketteriniń basym bóligi, naqty aıtsaq, 60 paıyzy - ishimdik ishkenniń kesiri. Osylaısha, bizder, er azamattar óz qolymyzben týǵan balalarymyzdy o dúnıege attandyryp jatamyz, psıhologııalyq turǵyda kemtar urpaqtyń taralýyna jol beremiz. Áıelderdiń senimin joǵaltamyz. Sonyń aıaǵy - shaıqalǵan shańyraq, áıelder men erkekter arasyndaǵy básekelestik, ulttyq dástúrdiń buzylýy jáne taǵysyn taǵy. Sol sebepti turmystyq zorlyq-zombylyq problemasyn qazirden bastap sheshý kerek. Áıtpese, sanasy saý urpaqtan aıyrylatynymyz haq.

Qazirgi kezde áıelin uryp, úıdiń astan-kestenin shyǵarǵan buzaqyny tek úsh saǵatqa ǵana qamaýǵa ruqsat bar. Alaıda ol ýaqyttyń ishinde ishimdikke sylqııa toıǵan er adam mastyqtan aıyǵyp ta úlgermeıdi. Al úıge barǵannan keıin aşy sýdan taǵy urttap, óshin áıelinen de, balalarynan da alyp jatady. Sóz joq, keleside úıdiń adamdary quqyq qorǵaýshylarǵa habarlaspaıdy da, sebebi otaǵasynyń úsh saǵattan keıin qaıtyp keletinin jaqsy biledi. Sonyń saldarynan halyqtyń ishki ister organdaryna degen senimi de tómendeıdi. Sol sebepti Bas prokýratýra men Іshki ister mınıstrligi otandyq zańnamany ózgertýge kiristi.

«Bizdiń bir túzetýimiz bar. Ol - ákimshilik qamaýdy 3 saǵattan 24 saǵatqa uzartý. Bul ýaqytta buzaqy esin jınap, ashý-yzasy basylyp, ne istegenine durys baǵa bere alady. Al úsh saǵattyń ishinde ol múmkin emes. Sosyn qorǵaý nusqamasy degen bar. Ony bárimiz bilemiz. Sony buzsa, kóbinese, ishki ister organdary eskertý jasap jatady. Shynyn aıtsaq, sol eskertýdi eshkim mensinbeıdi. Sondyqtan eskertýdiń ornyna on táýlikke ákimshilik qamaý bolsa eken deımiz. Osyndaı túzetýdi biz jaqynda Parlamentke jibermekpiz», - deıdi Bas prokýror Jaqyp Asanov. Alaıda ishki ister mınıstri Qalmuhanbet Qasymov ákimshilik qamaýdy bir táýlikke emes, eki táýlikke deıin uzartý qajet dep sanaıdy. Budan bólek, mınıstr basbuzarlardy óz úılerinen múldem alshaqtatýdy usynyp otyr. Ondaı tájirıbe shetelde keńinen taraǵan.

Jalpy, búginde Ákimshilik quqyq buzýshylyq kodeksine ǵana emes, Qylmystyq kodekske de ózgerister engizý boıynsha birqatar usynystar bar. Atap aıtqanda, balalardyń kózinshe jasalǵan qylmystar úshin jaýapkershilikti arttyrý josparlanyp otyr. Sebebi ondaı áreketterdiń psıhologııalyq zardaby aýyr. Alaıda qazirgi sanany ózgertpeı, zańmen kóp nárseni ózgertemiz dep taǵy aıta almaımyz. Memlekettik organdar ony da jaqsy túsinedi. «Búginde kóshede jáne taǵy basqa qoǵamdyq jerlerde bolyp jatatyn agressııanyń barlyǵy - otbasyndaǵy jaǵdaıdyń kórinisi. Otbasynda atmosfera durys emes. Otbasynda biz óz balalarymyzdy úlken ómirge daıyndamaımyz. Áke bolýǵa úıretpeımiz. Bizge bárin qaıta tárbıelep shyǵý qajet. Ásirese, er adamdardyń sanasyn ózgertken jón. Zańdardan buryn qazirgi paradıgmany ózgertý kerek», - deıdi Jaqyp Qajmanuly. Depýtattar erkekterdi tárbıeleý sharalaryn qalada ǵana emes, aýylda da keńinen júrgizý qajet dep sanaıdy.
Sanany qalaı ózgertemiz?

Quqyq qorǵaýshy jáne qadaǵalaýshy organdardyń sanany ózgertýge qatysty usynystary da joq emes. Máselen, Bas prokýratýra mektepterde qajetsiz pánderdi alyp tastap, ómirge qajetti bilim - qarapaıym kásip túrlerine úıretetin arnaıy kýrstardy engizýdi usynyp otyr. Sóıtip, jastardy masyldyq psıxologııadan aryltyp, úlken ómirge aldyn ala daıyndaýǵa múmkindik bar. «Árıne, mektepte onsyz da sabaq kóp qoı deısizder. Ol ras. Biraq solardyń kóbisi erteńgi eresek ómirde paıdaly bolady dep aıtý qıyn. Termodınamıka zańyn, Pıfagor teoremasyn jaqsy bilip shyqsa da, balalarymyz zorlyq-zombylyqqa qarsy turý, mamandyq tańdaý, bıznes ashý, alaıaqtardyń aldaýynan saqtaný, ózin jáne jaqyndaryn qaýipten qorǵaýǵa qabiletsiz. Nege sol qajeti joq, keıin umytylyp ketetin pánderdiń ornyna kúndelikti ómirge paıdaly bilim bermeske? Mysaly, Fınlıandııada mektep oqýshysy ózine qajetti pándi tańdaı alady eken. Ol erteń gıd bolatyn bolsa, oǵan tarıx, geografııa men shet tilderin oqytady. Eger dıplomat bolamyn dese, onda sheshendik ónerdi úıretip, saýatty xat jazýdy oqytady. Sóıtip, eresek ómirge daıyndalady. Pavlodar ýnıversıtetinde qyzyq bir tájirıbe bar eken. Bıznesin bastaǵan stýdentterge oqý orny sol bızneske qajetti bilim beredi. Tabysty bolýǵa kómektesedi. Memlekettik standartty buzbaı, kásibine paıdaly pánderdi oqý protsesine qosady. Bul másele mektepterge de qatysty», - deıdi Jaqyp Asanov.

Budan bólek, Bas prokýror úılenemin deýshiler úshin mindetti kýrsty engizý kerek dep sanaıdy. Odan ótpegenderge nekege turýǵa jol joq. Jaqyp Asanovtyń sózine sensek, ondaı tájirıbe Saýd Arabııasynda, Malaızııada, Italııada, Latvııada jáne taǵy basqa damyǵan memleketterde bar.

Judyryq ala júgirgenderdi emdeýge qansha aqsha ketedi?

Shyny kerek, búginde «ózinen álsiz áıeli men balasyna qol kótergen adamdy erkek dep aıtýǵa bolmaıdy» degen áńgimlerdi jıi estıtinimiz ras. Ol sózdiń de shyndyǵy bar. Al ondaı áreketke barýdyń sebebi nede? Álsizdik pe? Joq, álde uıada kórgen tárbıeniń nátıjesi me? Bas prokýrordyń aıtýynsha, áıeli men balasyna judyryq ala júgiretin erkekter ózderiniń naýqas ekenderin túsinbeıdi. Ondaı buzaqylardy emdeý kerek. Ókinishke qaraı, turmystyq zorlyq-zombylyqtyń aldyn alýǵa arnalǵan qazirgi zańnamada jábir kórgen adamnyń quqyqtaryn qorǵaý sharalary qarastyrylǵan, alaıda sol jábirdi kórsetken adammen tıisti jumysty júrgizý tetikteri joq. Osy oraıda Jaqyp Asanov qazirgi medıtsınalyq aıyqtyrǵyshtardyń ornyna psıxologııalyq kómek berý ortalyqtaryn ashýdy usynyp otyr. «Shyn máninde, agressor degen ol - aýrý adam. Árıne, ol ózi sony moıyndamaıdy. Onyń tili joq, áńgimeni durys júrgize almaıdy. Ol eshkimdi kóndire almaıdy, sendire almaıdy. Sosyn «tili joq» bolǵasyn yzylansa, judyryǵyn ala júgiredi. Sondyqtan ondaı adamdardy biz emdeýimiz kerek. Taǵy aıtaıyn, olar ózderiniń aýrý ekenderin bilmeıdi. Moldovada úsh jyldan beri agressorlarǵa arnalǵan ortalyq jumys isteýde. Onda buzaqy ne óz erkimen, ne sot arqyly emdeledi. Bizge de sondaı psıxokorrektsııalyq qyzmet kerek. Oǵan qarajat joq deımiz. Biraq túk paıdasy joq medıtsınalyq aıyqtyrǵyshtarǵa jyl saıyn 5 mılııard teńge bólip otyramyz. Odan da Moldova sııaqty psıxologııalyq ortalyqtardy qursaq, durys bolar edi», - deıdi ol.
Іshki ister mınıstri Qalmuxanbet Qasymov medıtsınalyq aıyqtyrǵyshtardy psıxologııalyq qyzmet kórsetý ortalyqtaryna aınaldyrýǵa qarsy emes. «Biz ol usynysty tolyǵymen qoldaımyz. Densaýlyq saqtaý mınıstrligi men Bas prokýratýramen ony keńinen talqylap shyqtyq. Shynymen de, qazirgi kezde ol jerde adamdy tek ýaqytsha oqshaýlap, toksıkologııalyq jaǵdaıdan aıyqtyrý jumystary ǵana atqarylady. Árıne, psıxologııalyq kómek te kerek», - dedi Qasymov Astanadaǵy turmystyq zorlyq-zombylyq máselelerine arnalǵan jıynda.

Jalpy, búginde osy problemany sheshýge qatysty usynystar barshylyq. Tipti, otbasy, jastar men bala quqyqtaryn qorǵaý boıynsha bólek bir memlekettik organdy qurý bastamasy da bar. Degenmen, turmystyq zorlyq-zombylyq máselesiniń birden sheshilmeıtini belgili. Sodan bolar, búginde depýtattar zardap shekkenderdiń sanatyna jatatyn keıbir azamattarǵa ótemaqy tóleý máselesin qarap jatyr. Osyǵan baılanysty arnaıy zań jobasy da daıarlandy. Oǵan sáıkes, kez kelgen zań buzýshylyq úshin belgili bir somada tólemaqy jasalady. Ol aqsha Qarjy mınıstrliginiń arnaıy esep-shotynda jınalady. Eki jyldan keıin atalǵan esep-shottan turmystyq zorlyq-zombylyqtan zardap shekkenderge birjolǵy ótemaqy berý kózdelgen.