Áıelderdiń zamanaýı mańyzdaǵy 10 ónertabysy
ASTANA. KAZINFORM — Halyqaralyq áıelder kúninde Kazinform tilshisi áıelder jasaǵan ónertabystardyń toptamasyn iriktep shyqty. Bul zattardyń kópshiligin kúndelikti ómirimizde jıi paıdalanamyz jáne olarsyz qazirgi álemdi elestetý qıyn.
GPS, Bluetooth, Wi-Fi - Hedı Lamarr
Hedı Lamarr - 1930-1940 jyldary tanymal bolǵan Gollıvýd aktrısasy jáne ónertapqysh retinde belgili. Ol «Ekstaz» fılmindegi rólimen álemge áıgili boldy. Zamandastary ony óz zamanynyń eń ádemi áıelderiniń biri dep sanady. Alaıda, Lamarr óziniń sulýlyǵymen ǵana emes, ınjenerlik talantymen de tanymal boldy. Ekinshi Dúnıejúzilik soǵys kezinde ol kompozıtor Djordj Anteılmen birge qorǵanysy joǵary radıo júıesin jasady. Olardyń ónertabysy «sekirý jıiligi» prıntsıpine negizdelgen: radıo sıgnalyn berý jıiligi únemi ózgertip otyrdy, bul ony anyqtaýdy nemese óshirýdi qıyndatty. Keıinnen tehnologııa kóptegen zamanaýı symsyz baılanys júıeleriniń, sonyń ishinde Bluetooth, Wi-Fi, GPS jáne CDMA úshin negiz boldy.
Abonenttiń nómirin anyqtaý jáne qońyraýdy kútý qondyrǵysy - Shırlı Enn Djekson
Baılanys salasyndaǵy taǵy bir mańyzdy ónertabys doktor Shırlı Enn Djeksonnyń - amerıkalyq fızıktiń jumysymen baılanysty. Onyń 1970-shi jyldardaǵy eńbegi eki telefon qyzmetiniń paıda bolýyna alyp keldi: qońyraý shalýshynyń nómirin anyqtaý júıesi jáne basqa adammen sóılesý kezinde jańa kiris qońyraýdyń kelgeni týraly habarlama. Onyń telekommýnıkatsııa salasyndaǵy jumysy portatıvti faks-modemin, optıkalyq-talshyqty jáne kún batareıalaryn damytýǵa yqpal etti.
Úı qaýipsizdigi júıeleri - Marı Van Brıttan Braýn
1960-shy jyldary AQSh-ta qylmys deńgeıi kúrt ósken kezde, medbıke Marı Braýn ınjener kúıeýi Albertpen birge úıdegi alǵashqy beınebaqylaý júıesin jasady. Qozǵaltqyshpen basqarylatyn kamera esikti baqylaı aldy, al aýladaǵy kórinis úıdiń ishindegi ekranda kórinip turdy. Bul júıe búginde búkil álemdegi úıler men keńseler qoldanatyn zamanaýı qaýipsizdik tehnologııalarynyń prototıpine aınaldy.
Ydys jýǵysh mashına - Djozefına Kokreın
Djozefına Kokreın dáýletti amerıkalyq otbasynda tárbıe aldy. Bul úıde qymbat farfordan jasalǵan ydys-aıaqtardy paıdalaný arqyly keshki astar jıi bolatyn. Kúndelikti qonaq kútýden keıin ydysty jýý kezinde tabaqtar jıi zaqymdanatyn. Sodan keıin Djozefına bul protsesti avtomattandyrý jaǵyn oılastyra bastady.
Ol ydys jýǵysh mashınanyń jobasyn jasady: mystan qurastyrylǵan qondyrǵynyń ishinde arnaıy ydys-aıaq sebetteri boldy, al qysymmen kelgen sý ydystardy tazartyp otyrdy. Bul prıntsıp zamanaýı ydys jýǵysh mashınalardyń negizi boldy.
Kofe súzgisi - Melıtta Bents
Kofe untaǵy únemi shyny-aıaqtyń túbinde shógip qalýynan ydysty tazartý qıyn bolǵandyqtan, Melıtta Bents bul jaǵdaıdy túzetýge sheshim qabyldady. Ol ulynyń boıaý sińirgish qaǵazy men dápterin alyp, ony kofe súzgisi retinde paıdalandy. Osylaısha qaǵaz kofe súzgisi paıda boldy. Keıinirek Bents óziniń ónertabysyna patent aldy jáne onyń ıdeıasy búkil álemge tez tarap ketti.
Zamanaýı jórgekter - Marıon Donovan
Keıbir áıelder óziniń kásibi boıynsha emes, shuǵyl qajettilikten ónertapqysh bolady. Bul rette amerıkalyq Marıon Donovannyń ónertabysyn atap ótken jón. Únemi dymqyl jórgekterden sharshaǵan ol, sábılerge kútim jasaýdyń yńǵaıly sheshimin tapty. Birde Donovan dýsh perdesin sheship alyp, bul materıaldan tósekti ylǵaldan qorǵaıtyn jáne sý ótkizbeıtin jórgek qaptamasyn jasady. Keıinirek ol sý ótkizbeıtin osy materıaldyń ishine sý sińirgish qaǵazdy salyp, óziniń ıdeıasyn tolyq júzege asyrdy. Bul ónertabys zamanaýı ári bir ret qoldanylatyn jaıalyqtardyń paıda bolýynyń mańyzdy sheshimine aınaldy.
Avtokólik terezesin tazalaǵysh jabdyqtar - Merı Anderson
Búginde tereze súrtkishter kez kelgen kóliktiń mańyzdy jabdyǵy sanalady. Mundaı tıptegi alǵashqy qurylǵyny Merı Anderson oılap tapty. Tramvaımen júrý kezinde ol júrgizýshiler terezelerdi ashyp, áınekti jańbyr men qardan qolmen tazalap jatqanyn baıqady.
Úıge oralǵannan keıin Merı tıisti qurylǵyny oılap tapty: metall tutqaǵa rezeńke şetkany ornatyp, ony kóliktiń ishinen qolmen basqarý múmkindigin jasady. Mundaı mehanızm júrgizýshige terezeni qaýipsiz tazartýǵa múmkindik berdi. Onyń ónertabysy zamanaýı shyny súrtkishterdiń prototıpine aınaldy jáne birtindep avtomobılderge mindetti túrde ornatyla bastady.
Baǵdarlamalyq jasaqtama - Greıs Hopper
AQSh flotynyń kommodory Greıs Hopper alǵashqy kompılıatorlardyń birin, ıaǵnı aýyzsha nusqaýlardy kompıýter túsinetin tsıfrlyq kodqa aýdaratyn baǵdarlamany jasady. Bul baǵdarlamalaýdy edáýir jedeldetip, mashınalarmen jumys isteý tásilin ózgertti.
Ekinshi Dúnıejúzilik soǵys kezinde Greıs Harvard Mark I kompıýterin jasaý byǵytynda jumys istedi. Jetistigi men batyldyǵynyń arqasynda ol IT áleminde eleýli oryn alǵan alǵashqy áıelderdiń biri boldy.
Kóz kataraktasynan tazartatyn lazerlik apparat - Patrısııa Bat
Patrısııa Bat - oftalmolog jáne lazerlik tehnologııany zertteýshi, ol óz jumysyn soqyrlyqpen kúresýge arnady. Ol lazerlik tehnologııany qoldana otyryp, kataraktadan zardap shekken kózdiń bóligin tazartýǵa múmkindik beretin qurylǵy jasady. Bul ádis kataraktadan emdeýdi dálirek jáne tıimdi etti, sondyqtan búginde búkil álem boıynsha oftalmologııada qoldanylady. Osy oraıda mıllıondaǵan adamǵa kórý qabiletin qalpyna keltirýge áser etti.
Kevlar - oq ótpeıtin materıal - Stefanıı Kvolek
Amerıkalyq hımık Stefanıı Kvolek kevlardy oılap tapty. Bul materıal bolattan kúshti jáne jeńil. Onyń ónertabysy myńdaǵan polıtsııa, órt sóndirýshiler men áskerı qyzmetkerlerdiń ómirin saqtap qaldy. Óıtkeni onyń ónertabysy qazirgi zamanǵa oq ótkizbeıtin jıletterdi shyǵarýǵa negiz boldy.
Osyǵan deıin elimizde patent alýǵa ótinish bergen ónertapqyshtar sany 4,4% óskeni týraly jazdyq.