Áıelder nege zorlyq-zombylyqqa shydaıdy: Aqtóbedegi mamandar jaýaby

17 jyldan keıin ajyrasyp kettim — qyzmet alýshy

Aqtóbede týyp-ósip, keıin Atyraýdyń shalǵaı aýylyna turmysqa shyqqan áıel arada 17 jyl ótkende ajyrasý týraly sheshim qabyldady. Oıy — tórt balasy jetim qalmasyn degeni. Ol kelin bolyp túsip, tuńǵyshyn baýyryna alǵan kezden bastap zábir kórdi, ózgeredi dep kútip, shydady. Alaıda jyldar óte kúıeýi balalaryn da uryp-soǵyp, ómirine qaýip tóndire bastady.

— 2008 jyly kúıeýge shyǵyp, ulymdy bosandym. Odan keıin ómirge kelgen qyzymnan epılepsııanyń jeńil túri anyqtaldy. Úshinshi balam da erekshe. Júkti kezde ashqursaq júrip, sodan sábıdiń ishekteri jabysyp qalǵan eken. Atyraýlyq dárigerler alty kúnnen soń ota jasap, aman alyp qaldy. Al kúıeýim — ishimdikke salynǵan adam. 17 jyl birge turdyq, sol ýaqyttyń bárinde únemi iship júrdi. Ólimshi etip sabap tastaıtyn. Nelikten urdy? Eki balam erekshe boldy. Sony menen kórdi. «Durys týmadyń, jyndy qylyp týdyń» dep, olardy alalap, tómendetti. Sol balalardyń kózinshe uryp, qolyna túskenin laqtyrdy. Aıyrmen de túıremek boldy. «Jetimsiń, áke-shesheń joq, barar jeriń qalmady. Qashsań da, kete almaısyń» dep basynatyn, — dedi Aqtóbe qalasy turmystyq zorlyq-zombylyq qurbandaryna arnalǵan ortalyǵynyń qyzmet alýshysy.

Onyń aıtýynsha, ózi jastaıynan anasynan aıyryldy, al ákesi ózge adamǵa úılenip, qaırylmaı ketti. Árkimniń bosaǵasynda júrip boıjetken soń er adamnan pana izdegenimen, súıip qosylǵan jary qamqorlyq tanytpady, jylý bermedi. Únemi ápkesine jylap baryp, pana izdedi. Kóp uzamaı qaıta qosyldy, shydaı berdi. «Uıat bolar» dep júre berdi.

— Kúıeýim jumys istese de, jalaqysyn bermeıtin. Al men jumysqa ketsem balalar úıde qalyp, únemi úreıde otyrdy. Sebebi ishimdik ishedi, sondaı adamdardy úıge jınaıdy. Arty bizdi uryp-soǵady. Aqshasyn qumar oıynǵa da saldy. Otbasyn saqtap qalǵym kelmedi, biraq kúıeýim oǵan kónbedi. «Esik ashyq, basyma bále boldyńdar, kete berińder» dedi. Al men jaıly úı, jaqsy qarym-qatynasty ǵana kútken adammyn. Shydam taýsylǵan sát — soqqydan esimnen tanǵan kez. Qulaq shekeden urǵanda jerge qulaǵanmyn. Úsh-tórt mınýt qozǵalyssyz jatyp, kózimdi ashsam tórt balam úımelep, jylap tur. Erekshe balam qolymnan ustap, «Anashym, tirisiń be?» dep surady. «Anashym, keteıikshi. Sen nege mundaı adamǵa kúıeýge shyǵasyń» degende kıimderimdi jınap, túnde taksımen vokzalǵa keldim. Vokzal ishinde túnep, tańda Aqtóbe qalasyna jolǵa shyqtyq. Munda da naǵashymdy panalaǵanymmen syımaı, dalada qalǵan sátte dúkendegi satýshy jastar polıtsııa shaqyrdy. Polıtsııa meni balalarymmen birge ortalyqqa ákeldi. Mundaǵy ómirim óte jaqsy, alǵysym sheksiz, — dedi ol.

Búginde qyzmet alýshynyń eki balasy kolledjge oqýǵa tústi, bir balasy mektepke ornalasty, al bir balasyna múgedektik rásimdeletin boldy. Ananyń armany — balalaryn jetildirip, qatarǵa qosý.

— Men ólsem, balalarymdy kim asyraıdy dep qoryqtym. Moınyma birneshe ret pyshaq taqady, baýyzdap tastaıtynyn da aıtty. Ashqursaq júrgen kúnderimiz de kóp boldy. Oraza ustap júrgendeı birneshe kún, apta ystyq tamaq ishpedik. Shydamaǵan soń dúkennen qaryzǵa alyp, járdemaqydan tóledim. Aıyna 69 myń teńge aldym. Sony ǵana jumsadyq. Al kıimdi, oqý quraldaryn munaı kompanııasy berdi, mektep te qaıyrymdylyq aktsııasyn jasap turdy. Balalar ystyq tamaqty da mektepte ishti, — dedi ol.

Turmystyq zorlyq-zombylyq qurbandaryna arnalǵan ortalyqty panalaıtyn áıelder kóbeıdi

2018 jyly ashylǵan ortalyq alǵashynda 20 adamǵa shaqtaldy. 2022 jyly 50 oryn bolyp keńeıdi. 8 jyl ishinde ortalyq 1 450 ana men balany qabyldady. Munda quqyqtyq, áleýmettik, psıhologııalyq jáne medıtsınalyq kómek kórsetiledi. Ortalyqta turatyn alty aıdyń ishinde balalar balabaqsha, mektepke ornalastyrylady, áıelder jumys isteıdi. Erekshe balalarǵa medıtsınalyq kómek kórsetiledi.

— Ortalyqta tórt medbıke bar. Ana men balanyń densaýlyǵyn qarap, em qajet bolsa, aýrýhanalarǵa tasymaldaıdy. Áleýmettik sala qyzmetkerleri balabaqsha, mektepke ornalastyrý qyzmetin atqarady. Ortalyqtyń qyzmet alýshylary bes mezgil tamaqtanady. Eriktiler de kelip, kıim-keshek ákelip beredi. Bul — bizdiń ishki jumysymyz. Sonymen birge olardyń kúıeýin de ishke shaqyryp, psıhologpen sóılesýge keńes beremiz. Kóbi kelmeıdi, «men psıhologpen sóılesetindeı „psıh“ emespin» dep aıtady. Al kelip, sóılesip, otbasyna qosylǵandar qaıta ajyraspady. Bir aıta keterligi, zań kúsheıdi, biraq fakt azaımady. Tipti sany arta bastady. Byltyr 141 ana men bala tústi, al bıyl jeti aıda 175 adamǵa jetti. Onyń ishinde 51-i — áıel, 124-i — bala. Nege? Áıelder ashyq aıtýdy, kómek suraýdy tańdady. Biz emhanalardaǵy medbıkelerge, mektepterdegi áleýmettik pedagogke de aıtyp, jınalys ótkizdik. Qandaı da bir uryp-soǵý deregi bolsa, áıelderdiń panalaıtyn ortalyǵy bar ekenin jetkizýdi suradyq. Bazarǵa da baramyz, aýdan, aýyldy da aralaımyz. Iá, áıel men balaǵa qamqor bolamyz. Qazir aýdandardan da kelip jatyr. Olar tek kúıeýinen emes, enesinen, qaıyn ápkesinen zábir kórgen. Mundaı da jaǵdaı kóbeıdi, — dedi Aqtóbe qalasy turmystyq zorlyq-zombylyq qurbandaryna arnalǵan ortalyǵynyń basshysy Raısa Baılıeva.

Turmystyq, otbasylyq janjal kóbine neden týyndaıdy? Mamandardyń aıtýynsha, oonyń biri — erli-zaıyptylardyń ata-anasymen birge turýy. Mysaly, er adam jalǵyz anasyn tastap, bólek turǵysy kelmeıdi. Biraq bul jaǵdaıda anasynyń qandaı qatelik jibergenin, al áıeliniń nege narazy ekenin túsinýge tyryspaıdy.

Otbasynda bir-birimen ashyq sóılesý de joq. Sóılese qalsa, máseleni sabyrmen talqylaýdyń ornyna, áńgime urys-keriske ulasady.

— Ata men áje, ata-ana aqylshy bolýy kerek. Olar aıtaqtap otyrmaı, sabyrǵa shaqyryp, tárbıeleýi tıis. Birden bólek shyǵaryp jiberse de jas otbasy ishindegi ahýaldy qalt jibermegeni durys dep bilemin. Jumys berýshiler, kásipkerler jumysshylaryn qur tabys ákeler adam dep qaramaýy kerek. Olar ár jumysshysynyń otbasy jaıly bilip, kerek kezde hálin surap, áńgimeleskeni durys. Kadrlyq jumys degenimiz — osy. Qajet bolsa, úıine de bar, aralas. Tipti neke qımas buryn arnaıy ortalyqta tálim-tárbıe alsa da bolady. Otbasy ınstıtýty bálkim osydan bastalýy kerek shyǵar. Sebebi qazir jumysbasty ata-analar tárbıege mán bermeı, balany erkine jiberip qoıdy, — dedi Raısa Baılıeva.

Ortalyq basshysynyń aıtýynsha, munda kóbine ishimdikke áýes otbasylardan kelip túsedi. Tek er adam emes, áıelder de araqqa áýestenip alǵan. Sıntetıkalyq eskirtki de tutynady jáne kóbi kópbalaly. Mektep bitirgen soń múlde mamandyq meńgermegen, jumysy turaqsyz. Sonymen birge aýqatty, bilimdi otbasynyń áıelderi de túsedi. Olar kóbine sóz kótermeıdi, bir-birin tyńdamaıdy. Árqaısysy óz «menin» jeńe almaǵan. Arasynda ajyrasýdy emes, ortaq múddeni tańdaǵany da bar. Byltyr ortalyqqa kelgen 46 áıeldiń 17-i otbasyn saqtap qalýǵa sheshim qabyldady. Al basy jarylyp, tisi synyp, gıps salyp, qınalǵan áıel artyna qaırylmaıdy. Olar jumys istep, balasyn ózi asyraıdy. Ortalyq eriktiler kómegimen tórt otbasyna baspana alyp bergen.

— Áıelder shaǵym jazady, sotqa barǵanda keshirim beredi. Úıine oralǵan soń baıaǵy qalpyna qaıta túsip, ortalyqqa oralady. Buǵan ekeýiniń de eti úırenip ketken. Olar ǵana emes, áke-sheshesi de, ata-ájesi de sondaı bolǵan keıbiriniń. Ásirese, saıajaı aýmaǵynda turatyndar arasynda jıi kezdesedi. Naqty sheshim qabyldamasa, biz de eshteńe isteı almaımyz. Ortalyqqa kelse, kómektesemiz, — dedi ortalyq basshysy.

Zań ózgerdi, biraq uryp-soǵatyndar azaımady

2024 jyly elimizde Ákimshilik quqyqbuzýshylyq týraly kodekske ózgertýler men tolyqtyrýlar engizildi. Beınebaqylaý jazbasy, kýágerlerdiń aıǵaǵy men polıtsııanyń oqıǵa ornyna baryp, mán-jaıdy óz kózimen kórgeni mańyzdy ról atqarady. Ar-ojdanyna tıip, kemsitse ákimshilik is. Al ursa, jaraqat alsa — qylmystyq is.

— Otbasynda daý-janjal birinshi ret tirkelse, bir aıǵa qorǵaý nusqamasy shyǵarylady. Aptasyna bir ret otbasyna baryp, túsindirý jumystaryn júrgizemiz, arnaıy esepke alamyz. Qorǵaý nusqamasyn saqtamasa, QR Ákimshilik quqyqbuzýshylyq týraly kodekstiń 461-baby jáne 73-baby 2-bóligi boıynsha jaýapqa tartylady. Taǵy da qońyraý tússe, ozbyr er adamǵa úsh, alty aı nemese bir jylǵa erekshe talap beriledi. Bul kezde ana men balanyń qaýipsizdigi eskeriledi. Al áıeldi urý Qylmystyq kodekstiń «Densaýlyqqa qasaqana jeńil zııan keltirý», «Uryp-soǵý» baptary boıynsha da saralanady. Jeńil jazasy qomaqty aıyppul, aýyr jazasy — bas bostandyǵynan aıyrý, — dedi Aqtóbe oblystyq polıtsııa departamenti qoǵamdyq qaýipsizdik basqarma otbasylyq turmystyq zorlyq-zombylyqqa qarsy kúres bóliminiń ınspektory Áıgerim Kórpeshova.

Onyń aıtýynsha, kóbine ishikdikke áýes er adamdar judyryq ala júgiredi. Ekinshi orynda áleýmettik jaǵdaıy tómen, tabysy az, jumyssyz otbasynda janjal kezdesedi. Úshinshisi — qyzǵanysh. Er adamdar demalys kúnderi jáne keshkilik ýaqytta daý-janjal shyǵarady.

— Áıelder nege keshirim beredi? Olar kúıeýine táýeldi, barar jeri, aqshasy joq. «Uıat bolady» dep te júredi. Al qazir bul problema ashyq aıtylady. Eger er adam ishimdikke salynsa, polıtsııa májbúrli túrde emdeýge jibere alady. Aqtóbe oblysynda byltyr 137, bıyl 121 qylmystyq is tirkeldi. Sonymen birge 3 myńnan astam ákimshilik hattama toltyryldy, — dedi Áıgerim Kórpeshova.

Nege er adam áıelin urady?

Psıholog Gúlnur Bısekova jiktep berdi:

• Bılik pen baqylaýǵa umtylý. Er adam áıeldiń kimmen sóılesetinin, qaıda baratynyn, ne kıetinin baqylaýǵa tyrysýy múmkin.
• Qyzǵanysh pen ıemdenýshilik. «Sen menikisiń» degen túsinik mahabbat emes, baqylaýdyń belgisi bolýy múmkin.
• Agressııany basqarýdyń tómen deńgeıi. Adam ashýlanǵanda sózben ǵana jetkizýdi nemese únsiz qalýdy bilmeıdi.
• Bala kezden kórip, bilgeni. Zorlyqty óz otbasynda kórgen adam ony qarym-qatynastyń qalypty úlgisi retinde qabyldaýy yqtımal.
• Tómen emotsıonaldy saýat. Keıbir er adamdar qorqynysh, renish, qyzǵanysh nemese dármensizdik sııaqty sezimderdi tanýdyń ornyna olardy agressııa arqyly kórsetedi.
• Jaýapkershilikti basqaǵa aýdarý. «Sen óziń jetkizdiń», «sen ashýlandyrdyń», «sen tyńdamadyń» degen sózder — zorlyqty aqtaýdyń formasy. Qandaı jaǵdaı bolsa da, jaýapkershilik zorlyq jasaǵan adamnyń ózinde.

Er adam áıelin urǵan kezde óltirip qoıýy múmkin ekenin oılaı ma? Psıhologtan muny da surap kórdik.

— Affekt — naqty psıhologııalyq kúı, al onyń bar-joǵyn tek mamandar tıisti baǵalaý arqyly anyqtaıdy. Eń mańyzdysy — alǵashqy fızıkalyq zorlyqtyń ózin «bir ret boldy, endi qaıtalanbaıdy» dep qabyldamaý kerek. Zorlyqtyń qaıtalaný qaýpi bar jáne onyń saldary keıde óte aýyr bolýy múmkin. Sondyqtan áıeldiń qaýipsizdigi birinshi orynda turýy kerek, — dedi ol.

Spıkerdiń sózinshe, áıel jyldar boıy tózgenimen, bir kúni shydamnyń shegi bolady. Zorlyq-zombylyq, qorlyq, dármensizdik, úmittiń úzilýi… Adam ózin joǵaltady, jalǵyz sezinedi. «Eshteńeni ózgerte almaımyn», «meni eshkim túsinbeıdi», «budan shyǵatyn jol joq» degen oı sanaǵa seńip qalady. Dál osy kezde adamnyń keıingi is-áreketin boljaý qıyn.

— Eń mańyzdysy — qaýiptiń alǵashqy belgilerin baıqaý kerek. Adamnyń ómirden túńilýi, ózin qajetsiz sezinýi, qatty tuıyqtalýy nemese úmitsizdik týraly aıtýy sııaqty ózgeristerge beı-jaı qaramaǵan durys. Eger adam ózine zııan keltirip, ómir súrgisi kelmeıtini týraly aıtsa, ony «nazar aýdartý úshin aıtyp otyr» dep qabyldaýǵa bolmaıdy. Mundaı jaǵdaıda jalǵyz qaldyrmaı, senimdi eresek adamǵa jáne kásibı psıhologııalyq nemese medıtsınalyq kómekke júginý qajet. Qaýip shuǵyl bolsa, jergilikti jedel kómek qyzmetine júgingen durys, — dedi psıholog.

Endigi sóz — tárbıe. 

— Uldarǵa sezimdi jasyrýdy emes, ony durys bildirýdi úıretý kerek. Ashýlanýǵa bolady, biraq agressııa kórsetýge bolmaıdy. Qyzǵanýǵa bolady, biraq basqa adamdy baqylaýǵa bolmaıdy. Renjýge bolady, biraq qorlaýǵa jáne kúsh qoldanýǵa bolmaıdy. Al qyzdarǵa «qansha qıyn bolsa da shyda» dep emes, «seniń qaýipsizdigiń, qadir-qasıetiń jáne shekarań mańyzdy» degen túsinik berilýi qajet. Otbasyndaǵy zorlyq-zombylyq tek erli-zaıyptynyń jeke máselesi emes. Bul — adamnyń qaýipsizdigine, psıhologııalyq densaýlyǵyna jáne tutas otbasynyń ómirine áser etetin áleýmettik másele. Ony kórip, bilip otyrǵan balalar úshin psıhologııalyq turǵydan aýyr. Áıeldiń zorlyqqa shydaýy onyń álsiz ekenin bildirmeıdi. Kóp jaǵdaıda ol — qorqynysh, qarjylyq táýeldilik, balalar úshin alańdaý, áleýmettik qysym, jaqyndarynyń qoldaýynyń bolmaýy nemese «ol ózgeredi» degen úmit. Sondyqtan qoǵam áıelge «nege ketip qalmadyń» dep aıtpaı, «qaýipsiz ketýge qandaı jaǵdaı jasaldy» degen suraq qoıýy kerek, — dedi psıholog Gúlnur Bısekova.

Aıta keteıik, Bas múftı Naýryzbaı qajy Taǵanuly áleýmettik jelide áıelderge jasalatyn turmystyq zorlyq-zombylyqqa qatysty pikir bildirdi. Er-azamattardy amanatqa qııanat jasamaı, áıelge qorǵan bolýǵa shaqyrdy.