«Aıaǵymdy kesemiz dedi, keıin janarymnan aıyryldym»: qant dıabetimen 23 jyl kúresken Merýerttiń oqıǵasy

ASTANA. KAZINFORM – Búginde elimizde qant dıabeti dıagnozymen 575 myńnan astam adam esepte tur. Solardyń biri – nebári 13 jasynda-aq osy dertke shaldyqqan Merýert Idrısova. Qant dıabeti keselimen ómir súrip kele jatqan 23 jyl ishinde ol nebir aýyr synaqqa qarsy turǵan. Tipti aıaǵynan aıyrylyp qala jazdap, birneshe kúrdeli operatsııany jasatýǵa májbúr bolady.

Merýert Idrısova
Foto: Merýert Idrısovanyń jeke muraǵatynan

Al tula boıy tuńǵysh sábıin dúnıege ákelgen jyly kórý qabiletinen aıyrylǵanyn aıtady. Kazinform tilshisi Merýertpen sóılesip, onyń 23 jyl boıy qandaı qıyndyqtardy bastan ótkergenin jáne qant dıabetiniń adam densaýlyǵyna qanshalyqty aýyr zardap ákeletinin anyqtaýǵa tyrysyp kórdi.

13 jasta bastalǵan kúres

2003 jyl. Atyraý oblysy. Qaladan 150 shaqyrym shalǵaıda ornalasqan aýyl...

Dál sol jyly 13 jastaǵy Merýerttiń densaýlyǵy syr bere bastaıdy. Áýelde boıyn álsizdik bılep, ishi aýyrady. Qansha sý ishse de, shóli qanbaıdy. Birte-birte jaǵdaıy kúrt nasharlap, tósek tartyp jatyp qalady. Biraq aýyldaǵy dárigerler onyń neden aýyrǵanyn birden anyqtaı almaǵan. Merýerttiń aıtýynsha, sol kezde qanyndaǵy qant mólsheri tekserilmeı, oǵan glıýkoza eritindisi quıylǵan.

– Men sol ýaqytta bir-eki aıdaı aýyryp júrdim. Únemi shóldeımin, sý ishe beremin, ishim aýyrady. Aýylda qanymdy teksermeı, glıýkoza quıa berdi. Budan keıin jaǵdaıym odan beter nasharlady. Keıin aýdanǵa aparyp, taldaý jasatqanda ǵana qant dıabeti ekenin bildik. Sol kezden bastap ınsýlın qabyldaımyn. Bizdiń áýlette buryn mundaı aýrýmen aýyrǵan adam bolǵan joq. Sondyqtan onyń neden paıda bolǵanyn naqty aıta almaımyn, – dep eske alady Merýert.

Osylaısha, mektep jasyndaǵy qyzǵa birinshi tıpti qant dıabeti dıagnozy qoıylady. Bilikti mamandardyń pikirinshe, bul kezde adamnyń ımmýndyq júıesi uıqybezdiń ınsýlın óndiretin jasýshalaryn zaqymdaıdy. Sonyń saldarynan aǵza qandaǵy qant mólsherin ózdiginen retteı almaıdy. Mundaı dıagnoz qoıylǵan adam ómir boıy ınsýlın qabyldaýy qajet eken.

Birinshi tıpti qant dıabeti kóbine balalar men jasóspirimderde anyqtalady. Densaýlyq saqtaý mınıstrliginiń Kazinform agenttigine bergen resmı málimetinshe, 2022 jyly elimizde 1-17 jas aralyǵyndaǵy 5 387 bala qant dıabetimen esepte turǵan. 2023 jyly olardyń sany 5 913-ke, 2024 jyly 6 286-ǵa, al 2025 jyly 6 822-ge jetken. Úsh jyl ishinde kórsetkish 26,6 paıyzǵa ósken.

Biz sózge tartqan Merýert te 13 jasynan bastap kún saıyn ınsýlın qabyldap keledi. Alǵashqy jyldary aýrýdyń bolashaqta qandaı zardap ákeletinin bilmegenin aıtady. Biraq arada on jyl ótkende ol aıaǵynan aıyrylyp qala jazdaıdy.

«Aıaǵymdy kesemiz dedi»: bári kishkentaı jaradan bastalǵan

2013 jyly Merýerttiń aıaǵynda masa shaqqandaı ǵana kishigirim jara paıda bolady. Bastapqyda asa qaýipti kórinbegen jara nebári eki aptanyń ishinde ulǵaıyp, tereńdeı túsken. Jaǵdaıy asqynǵan soń dárigerler aıaǵyn kesý qajet ekenin aıtqan. Biraq Merýert buǵan kelispeı, basqa da emdeý jolyn izdegen.

– Bul qant dıabetiniń saldary óte aýyr. Saýsaǵyńdy sál kesip alsań da jazylýy ońaı emes. Osydan 13 jyl buryn aıaǵyma jara shyqty. Basynda masa shaqqandaı ǵana boldy. Aınaldyrǵan eki aptanyń ishinde aıaǵym oıylyp ketti. Sóıtip, aıaǵym shirı bastady. Memlekettik aýrýhanadaǵy dárigerler aıaǵymdy kesemiz dedi. Al men oǵan kelispedim. Jeke klınıkaǵa baryp emdeldim. Áıteýir jazylyp shyqtym ǵoı. Alty aı boıy tósek tartyp jattym, júre almadym. Keıin baldaqpen, odan soń taıaqpen júre bastadym. Aıaǵymdy saqtap qalǵan dárigerlerge kópten-kóp raqmet!, – deıdi ol.

Merýerttiń aıtýynsha, búginde sol kúnderden aıaǵyndaǵy jaranyń izi ǵana qalǵan.

Mamandardyń túsindirýinshe, qandaǵy qant mólsheriniń uzaq ýaqyt joǵary bolýy aıaqtaǵy qan aınalymyn buzyp, júıke talshyqtaryn zaqymdaıdy. Sonyń saldarynan adam jaraqatty birden baıqamaýy múmkin.

– Qandaǵy qant mólsheriniń uzaq ýaqyt joǵary bolýy qan tamyrlary men júıke talshyqtaryn zaqymdaıdy. Dıabettik taban sındromy degen bar, ol júıke talshyqtarynyń zaqymdanýy men qan aınalymynyń buzylýy saldarynan damıdy. Sonyń saldarynan tabandaǵy kishkentaı jaralardyń ózi jazylmaı, ınfektsııa túsip, oıyq jaraǵa, gangrenaǵa, tipti ampýtatsııaǵa ákelýi múmkin, - dep túsindirdi medıtsına ǵylymdarynyń kandıdaty, endokrınolog Gúlnár Temirǵalıeva.

Qazaqstanda mundaı asqynýdyń saldarynan jyl saıyn júzdegen adamǵa ampýtatsııa jasalady. Salıdat Qaıyrbekova atyndaǵy Ulttyq densaýlyq saqtaýdy damytý ortalyǵynyń dereginshe, 2022 jyly qant dıabetine baılanysty 980 adamǵa aıaq ampýtatsııasy jasalǵan. Al 2023 jyldyń alǵashqy 11 aıynda 955 jaǵdaı tirkelgen. Densaýlyq saqtaý mınıstrliginiń málimetine súıensek, sońǵy jyldary qant dıabetimen aýyratyn naýqastar arasyndaǵy aıaq ampýtatsııasynyń salystyrmaly kórsetkishi tómendegen. 2021 jyly bul kórsetkish 0,28 paıyz bolsa, 2024 jyly 0,24 paıyzdy quraǵan.

Merýert aıaǵyn saqtap qalǵanymen, densaýlyǵyna qatysty qıyndyq munymen aıaqtalǵan joq. Kelesi jyldyń sońynda ol taǵy bir aýyr syrqatqa tap bolypty.

Alty aı boıy dıagnozy qoıylmaǵan dert

2014 jyldyń sońynda Merýerttiń dene qyzýy kóterilip, uzaq ýaqyt boıy temperatýrasy túspeı qoıǵan. Jaǵdaıy nasharlap, tamaq ishe almaı, ábden álsiregen. Dárigerlerge birneshe ret qaralǵanymen, qyzýdyń naqty sebebi anyqtalmaǵan. Aqyry Almatyǵa baryp, arnaýly tekserýden ótkennen keıin ǵana ókpesiniń zaqymdanyp, týberkýlez bolǵany anyqtalǵan.

– Alty aı boıy dene qyzýym 40 gradýsqa deıin kóterilip, tósek tartyp jattym. Tamaq ishe almadym. Dárigerler uzaq ýaqyt dıagnoz qoıa almady. Keıin Almatyǵa baryp, ókpemnen suıyqtyq alǵan soń ǵana týberkýlez ekenin anyqtady. Taǵy alty aı dári iship, emdeldim. Endi jazyldym degende, ókpemniń bir bóligin alyp tastaý kerek ekenin aıtty, – deıdi Merýert.

2016 jyly onyń sol jaq ókpesiniń bir bóligi alyndy. Operatsııadan keıin de em jalǵasqan. Merýerttiń aıtýynsha, narkozdy aýyr kótergendikten, bir aı boıy durys tamaqtana almapty. Keıin dárigerler taǵaıyndaǵan em úshin kúnine 20 tabletkaǵa deıin dári ishken.

– Dárilerdi ishkennen keıin ornymnan turýǵa shamam kelmeıtin. Tamaqqa qaraı almaı, jatyp qalatyn edim. Ol ýaqyt men úshin óte aýyr boldy. Aıaǵymnyń jarasynan keıin endi ókpeme operatsııa jasaldy. Bir aýrýdan aıyqpaı jatyp, ekinshisi bastaldy, – deıdi ol.

Merýerttiń densaýlyǵy kelesi jyldary da syr bergen. 2017 jyly sol jaq sút bezine, al 2018 jyly ekinshi sút bezine operatsııa jasalǵan. Ol basynan ótken syrqatynyń barlyǵyn qant dıabetimen baılanystyrady. Rasynda, mamandardyń aıtýynsha, qandaǵy qant mólsheri uzaq ýaqyt joǵary bolsa, aǵzanyń ınfektsııalarǵa qarsy turý qabileti tómendep, keıbir aýrýlardyń aýyr ótý qaýpi artady. Mundaı jaǵdaıda jaranyń jazylýy qıyndap, juqpaly aýrýlardan saýyǵý da uzaqqa sozylýy múmkin.

Birneshe jyldyń ishinde aýyr em men operatsııalardy bastan ótkergen Merýert úshin kúndelikti ómirdiń ózi úzdiksiz kúreske aınaldy. Soǵan qaramastan, ol otbasyn quryp, ana atanýdan úmitin úzbegen.

Ana atanǵan shaqtaǵy aýyr synaq

2021 jyly Merýert turmysqa shyǵyp, kóp uzamaı júkti ekenin biledi. Biraq júktilik kezeńi densaýlyǵyna baılanysty óte aýyr ótken. Búıreginiń jumysy nasharlap, dene qyzýy jıi kóterilgen. Onyń ústine kóziniń kórý qabileti de tómendeı bastaǵan. Merýerttiń aıtýynsha, kóz aldyna qara daqtar paıda bolyp, keıin dárigerler kózdiń tor qabyǵy ajyraǵanyn anyqtaǵan.

Ol júktiliginiń jeti aıǵa jýyq ýaqytyn aýrýhanada ótkizgen. Aqyry dárigerler 34-aptada kesar tiligin jasap, qyzyn dúnıege ákeledi. Al Merýert bosanǵannan keıin birneshe kún jansaqtaý bóliminde jatqan.

– Astanadaǵy Ana men bala ortalyǵynda bosandym. Dárigerler sol kezde «Sen batyr anasyń. Mundaı dıagnozben, osyndaı jaǵdaıda deni saý bala dúnıege ákeldiń!» dep aıtty. «Myqtylyǵyńa, shydamdylyǵyńa tańǵalamyz» dedi. Shynymen de, ol kezde jaǵdaıym óte aýyr boldy. Biraq qyzymdy aman-esen dúnıege ákeldim. Sol úshin de Jaratqanǵa razymyn! - deıdi Merýert.

Ana ataný qýanyshymen qatar onyń ómirine taǵy bir aýyr synaq keldi. Júktilik kezinde bastalǵan kóz aýrýy asqynyp, eki kózine de operatsııa jasalǵan. Biraq kórý qabiletin tolyq qalpyna keltirý múmkin bolǵan joq.

– Qazir sol jaq kózim múldem kórmeıdi. Oń jaq kózim 10-15 paıyz ǵana kóredi. Qandaǵy qant mólsheri birde kóterilip, birde túsip, kózimniń qan tamyrlary zaqymdandy. Kózimniń tor qabyǵy ajyrady. Eki ret operatsııa jasattym, biraq kórý qabiletim burynǵy qalpyna kelgen joq, – deıdi ol.

Endokrınolog Gúlnár Temirǵalıevanyń aıtýynsha, qant dıabeti kózdiń tor qabyǵyndaǵy qan tamyrlaryn da zaqymdaıdy.

– Sonyń saldarynan dıabettik retınopatııa damyp, kórý qabileti birtindep nasharlaıdy. Aýrý asqynǵan jaǵdaıda adam janarynan múldem aıyrylýy múmkin, – deıdi maman.

Bir kezderi aıaǵyn saqtap qalý úshin kúresken Merýert endi qalǵan kórý qabiletin joǵaltpaýǵa tyrysyp júr.

«Kóziń kórip, aıaq-qolyń saý bolýdyń ózi – úlken baqyt»

Qazir Merýert kún saıyn tórt ret ınsýlın qabyldaıdy. Qan qysymyn retteıtin dáriler ishedi, búıregine baılanysty emin de jalǵastyryp júr. Aıtýynsha, sońǵy ýaqytta qandaǵy kreatının mólsheri joǵarylaǵan. Birneshe kúrdeli operatsııa men kórý qabiletiniń tómendeýi onyń kúndelikti ómirine áser etken.

– Qant dıabeti adamdy birden jyǵa salyp, qulatpaıdy. Birtindep densaýlyǵyńdy ala beredi. Qazir búıregimniń jumysy nasharlap, kreatının mólsheri ósip jatyr. Qan qysymym da joǵarylaıdy. Soǵan dári ishemin. Kúnine tórt ret ınsýlın salamyn. Bul aýrýmen ómir súrýge bolady, biraq ózińdi kútýiń kerek. Aıtýǵa aýyz barmaǵanymen, nesin jasyraıyn, osy dertpen 23 jyldan beri kúresip kelemin, – deıdi Merýert.

Onyń basynan ótken jaǵdaı qant dıabetiniń uzaq merzimdi asqynýy qanshalyqty aýyr bolýy múmkin ekenin ańǵartady. Degenmen mamandar mundaı asqyný barlyq naýqasta birdeı kezdespeıtinin aıtady. Aýrýdyń deńgeıi onyń túrine, emniń ýaqytyly júrgizilýine, qandaǵy qant mólsheriniń baqylanýyna jáne basqa da jaǵdaılarǵa baılanysty.

Densaýlyq saqtaý mınıstrliginiń málimetinshe, 2026 jylǵy 1 qazandaǵy derekke sáıkes, Qazaqstanda qant dıabetimen aýyratyn 575 499 adam esepte tur. Onyń 30 987-sinde birinshi tıpti, 544 512-sinde ekinshi tıpti qant dıabeti anyqtalǵan. Birinshi tıpti dıabet negizinen balalar men jasóspirimderde kezdesse, ekinshi tıpti dıabet kóbine 40-75 jas aralyǵyndaǵy azamattarda anyqtalady.

Elimizde aýrýdy erte anyqtaýǵa baǵyttalǵan tekserý de júrgizilip jatyr. Mınıstrliktiń málimetinshe, 2026 jyldyń alǵashqy toǵyz aıynda qant dıabetin anyqtaýǵa arnalǵan skrınıngtik tekserýmen qamtý 84,2 paıyzǵa jetken. Osy kezeńde 33 192 adamnan aýrý anyqtalyp, olardyń 30 652-si dınamıkalyq baqylaýǵa alynǵan. Al 2025 jyly skrınıng nátıjesinde 22 690 adamnan qant dıabeti anyqtalǵan.

Qant dıabetimen aýyratyn azamattardy dári-dármekpen jáne medıtsınalyq buıymdarmen qamtamasyz etý kórsetkishi de artqan. 2022 jyly ambýlatorııalyq dári-dármekpen qamtamasyz etý aıasynda 382 579 adam dárilik zattar men medıtsınalyq buıym alǵan. 2025 jyly olardyń sany 461 815-ke jetken. Osylaısha, tórt jyl ishinde kórsetkish 79 236 adamǵa nemese 20,7 paıyzǵa ósken.

Merýert osy jyldar ishinde densaýlyqtyń qadirin burynǵydan da tereń túsingenin aıtady. Birneshe ret tósek tartyp jatyp, qaıta aıaqqa turǵan, kúrdeli operatsııalardy bastan ótkergen ol qazir ómirdegi eń úlken baılyq adamnyń densaýlyǵy ekenin jıi oılaıtyn bolǵan.

– Adam keıde aqsham jetpeıdi, nesıem bar dep ýaıymdaıdy. Biraq onyń bári – ýaqytsha nárse. Aqsha keledi, ketedi. Al densaýlyqty qaıtara almaısyń. Kóziń kórip tur ma, aıaq-qolyń saý, júrip tur ma, demek sen – baqyttysyń, baısyń. Men muny óz basymnan ótkizgennen keıin aıtyp otyrmyn. Densaýlyqtyń qadirin aýyrǵan adam jaqsy túsinedi, – deıdi ol.

Merýert úshin búginde eń mańyzdysy – qyzynyń qasynda bolyp, onyń ósip-jetilgenin kórý. Densaýlyǵyna baılanysty qıyndyqtar áli de jalǵasyp jatqanymen, ol aldaǵy ómirinen úmitin úzgen emes.

– Áli alda qyzymdy ósirýim kerek, qyzyǵyn kórýim kerek, - dep áńgimesin aıaqtady bizge suhbat bergen Merýert Idrısova.