Sýdy qaıta paıdalaný júıesin engizý: Avtojýý oryndary jańa talapqa daıyn ba
ASTANA. KAZINFORM – Elimizde sý tapshylyǵy eń ózekti máselelerdiń birine aınalyp otyr. Sondyqtan da jańa Sý kodeksinde kásiporyndardy kezeń-kezeńimen sýdy qaıta paıdalanatyn júıege kóshirý qarastyrylǵan. Sonyń ishinde avtojýý keshenderi aldyńǵy shepte tur. Bul bıznes jańa talapty oryndaýǵa daıyn ba? Onyń quny qansha jáne memleket qandaı qoldaý kórsetedi? Kazinform tilshisi kásipkerlerdiń daıyndyǵy men máseleniń mán jaıyn zerdelep kórdi.
Klımattyń ózgerýi, halyq sanynyń ósýi jáne transshekaralyq ózenderge táýeldilik sý resýrstaryn tıimdi paıdalanýdy ózekti máselege aınaldyrdy. Osyǵan baılanysty 2023 jyly elimizde Sý resýrstary jáne ırrıgatsııa mınıstrligi qurylyp, saladaǵy memlekettik saıasat jańa baǵytqa bet burdy. Keıin jańa Sý kodeksi qabyldanyp, onda sý únemdeý tehnologııalaryn keńinen engizýge basymdyq berildi.
Jańa talaptarǵa sáıkes sýdy kóp tutynatyn kásiporyndar kezeń-kezeńimen aınalymdy jáne qaıta paıdalanylatyn sýmen jabdyqtaý júıeslerine kóshýi tıis. Bul mindet óndiristik kásiporyndarmen qatar avtojýý keshenderine, hımııalyq tazalaý oryndaryna, kir jýý qyzmetterine jáne monsha keshenderine de qatysty.
Memlekettiń esebinshe, mundaı júıeler aýyz sý tutynýyn edáýir azaıtyp, sý resýrstaryn utymdy paıdalanýǵa múmkindik beredi. Alaıda kásipkerler bul talapty oryndaý úshin qomaqty ınvestıtsııa qajet ekenin aıtyp otyr.
Ótpeli kezeń jeti jylǵa sozylady
– Sý resýrstary jáne ırrıgatsııa mınıstrliginiń málimetinshe, jańa talap birden engizilmeıdi. Kásipkerlerge jalpy jeti jyldyq ótpeli kezeń berilgen. Alǵashqy eki jyl ishinde kóshý jospary ázirlenedi, al kelesi bes jylda kásiporyndar ony tolyq iske asyrýǵa tıis, – deıdi Sý resýrstaryn retteý, paıdalaný jáne qorǵaý komıtetiniń basqarma basshysy Erlan jumabaev.
Sondaı-aq sý berý uıymdary tehnıkalyq shart bergen kezde nysannyń aınalymdy nemese qaıta paıdalanylatyn sýmen jabdyqtaý júıesimen jabdyqtalýyn eskeretin bolady.
Elimizdegi jaǵdaı qandaı?
Qazaqstan sý resýrstary boıynsha transshekaralyq ózenderge táýeldi memleketterdiń biri. Eldegi 8 sý basseıniniń 7-eýi transshekaralyq, ıaǵnı olardyń sý qory kórshi memleketterdiń aýmaǵynda qalyptasady.
– Qazirgi sý tutyný kólemi saqtalsa jáne klımattyq ózgerister jalǵasa berse, 2040 jylǵa qaraı Qazaqstanda sý tapshylyǵy 12-15 mlrd tekshe metrge deıin jetýi múmkin, – delingen vedomstvonyń resmı jaýabynda.
Búginde respýblıkada jyl saıyn shamamen 25 mlrd tekshe metr sý paıdalanylady. Onyń basym bóligi aýyl sharýashylyǵyna tıesili bolǵanymen, óndiris oryndary men qyzmet kórsetý salasynda da sý tutyný kólemi jyldan-jylǵa artyp keledi. Osyǵan baılanysty memleket sý resýrstaryn tıimdi paıdalaný, sýdy qaıta súzgiden ótkizý jáne aınalymdy sýmen jabdyqtaý júıelerin kezeń-kezeńimen engizýdi qolǵa aldy.
Resmı statıstıkaǵa súıensek, ázirge sala jańa talapqa tolyq daıyn deýge kelmeıdi. Qazaqstandaǵy 2602 avtojýý kesheniniń nebári 389-y nemese shamamen 15%-y ǵana aınalymdy sýmen jabdyqtaý júıesin paıdalanyp otyr.
Qaı óńirler alda keledi?
Aınalymdy sýmen jabdyqtaý júıesin paıdalanatyn avtojýý oryndarynyń eń kóbi Almaty qalasynda, Atyraý oblysynda jáne Astanada tirkelgen.
«Atameken» ulttyq kásipkerler palatasynyń málimetine sáıkes:
- Almaty qalasynda – 183;
- Atyraý oblysynda – 88;
- Astanada – 50 avtojýý orny aınalymdy sý júıesin paıdalanady.
Ózge óńirlerde bul baǵyttaǵy jumys baıaý júrip jatyr. Sondyqtan mınıstrlik jergilikti ákimdiktermen birlesip túsindirý jumystaryn jalǵastyryp keledi.
Astanada talap qalaı oryndalyp jatyr?
«Astana sý arnasynyń» málimetinshe, elordada búginde shamamen 320 avtojýý orny jumys isteıdi. Olardyń 40 paıyzy aınalymdy sýmen jabdyqtaý júıesin engizse, qalǵan 60 paıyzyna mundaı júıeni engizý jóninde habarlama berilgen.
Kásiporyn mamandarynyń aıtýynsha, qalǵan avtojýý oryndary 2027 jyldyń sáýirine deıin kóshý josparyn ázirleýge tıis. Al 2030 jyldyń sáýirine deıin aınalymdy tazartý júıesin tolyq ornatý talap etiledi. Jańadan ashylatyn avtojýý turaqtary aınalymdy sý júıesine kóshý josparyn birden usynýy qajet.
Sonymen qatar bir kólikti jýý kezinde avtojýý keshenderi ondaǵan, keı jaǵdaıda júz lıtrden astam sý paıdalanady. Al aınalymdy júıe paıdalanylǵan sýdy arnaıy súzgiler arqyly tazartyp, qaıta qoldanýǵa múmkindik beredi.
«Astana sý arnasynyń» esebinshe, mundaı tehnologııa sýdy 70-80 paıyzǵa deıin únemdeıdi.
Bızneske qandaı aýyrtpalyq túsedi?
Ulttyq kásipkerler palatasy bul talaptyń ekologııalyq jaǵynan tıimdi ekenin aıtady. Alaıda kásipkerlerdiń daıyndyq deńgeıi ártúrli.
Óıtkeni mundaı júıeni engizý úshin:
- arnaıy jabdyq satyp alý;
- montaj júrgizý;
- tazartý júıesin salý;
- keıin oǵan tehnıkalyq qyzmet kórsetý qajet.
Sonymen qatar jabdyqtyń baǵasy da birkelki emes. Mınıstrlik onyń quny avtojýý kesheniniń kólemine, ónimdiligine, tazartý deńgeıine, avtomattandyrý júıesine baılanysty ózgeretinin habarlady.
Qazaqstan naryǵynda otandyq óndirýshilermen qatar Qytaı, Túrkııa, Reseı jáne basqa memleketterdiń jabdyqtary usynylǵan.
Máselen Astanada bes jyldan beri avtojýý kásibimen aınalysyp kele jatqan ózine-ózi qyzmet kórsetý avtojýý kesheniniń ıesi Arman Qaırollauly aınalymdy sý júıesin engizý ıdeıasyn qoldaǵanymen, qazirgi talaptardy oryndaý kásipkerler úshin ońaı bolmaı turǵanyn aıtady.
Onyń sózinshe, aınalymdy sý júıesine kóshý týraly habarlamany shamamen úsh jyl buryn alǵan. Alaıda ony engizý tek súzgi qurylǵysyn ornatýmen shektelmeıdi.
– Aldymen paıdalanylǵan sýdy jınaıtyn arnaıy basseın salý kerek. Mamandardyń aıtýynsha, onyń kólemi keminde 5×5×1,5, ıaǵnı 37.5 tekshe metr bolýy tıis. Sý sol jerde jınalyp, keıin ǵana tazartý júıesine jiberiledi. Sonda eń úlken shyǵyn súzgi qurylǵysyna emes, ınfraqurylymdy qaıta jasaýǵa ketetin bolyp tur, – deıdi ol.
Kásipkerdiń aıtýynsha, búginde mundaı tazartý qondyrǵysynyń ózi shamamen 1,9 mln teńge turady. Biraq bul somaǵa qurylys-montaj jumystary kirmeıdi.
Onyń aıtýynsha, qazirgi tańda Qazaqstanda mundaı jabdyqty jetkizetin kompanııalar kóp emes. Naryqta negizinen Qytaıda óndirilgen qondyrǵylar usynylady.
Sonymen qatar kásipker tazartylǵan sýdyń sapasyna qatysty da kúmán baryn aıtady.
– Mamandardyń aıtýynsha, sýdyń tolyq kólemin qaıta paıdalaný múmkin emes. Belgili bir bóligi ǵana qajetti deńgeıde tazarady. Eger sýdan ıis shyǵyp tursa nemese sapasy tómen bolsa, klıentterdiń senimi azaıady, – deıdi Arman Qaırollauly.
Soǵan qaramastan memlekettik organdar aınalymdy sýmen jabdyqtaý júıesin engizý uzaq merzimde sý resýrstaryn únemdeýge múmkindik beredi dep esepteıdi.
Al avtojýý kásibine arnalǵan arnaıy memlekettik sýbsıdııa nemese jeńildetilgen nesıe qazirgi tańda qarastyrylmaǵan. Alaıda «Atameken» UKP mundaı talaptardy engizý kezeń-kezeńimen júrgizilip, kásipkerlerge beıimdelý ýaqyty berilýge tıis dep esepteıdi.
Olar sondaı-aq sýdy únemdeý tehnologııalaryn engizetin bızneske ekonomıkalyq yntalandyrý tetikterin qarastyrý oryndy bolatynyn aıtady.
Halyqaralyq tájirıbe ne deıdi?
Jańa Sý kodeksin ázirleý kezinde mınıstrlik Eýropalyq odaq elderiniń, Sıngapýrdyń, Izraıldiń jáne sý tapshylyǵy joǵary basqa memleketterdiń tájirıbesin zerttegen.
Bul elderde óndiristik sýdy qaıta paıdalaný tájirıbesi burynnan qalyptasqan.
Qazaqstan da osy baǵytqa kezeń-kezeńimen kóshýdi josparlap otyr.
Avtojýý oryndaryn aınalymdy sýmen jabdyqtaý júıesine kóshirý búgingi tańda tek ekologııalyq bastama ǵana emes, bolashaqtaǵy sý qaýipsizdigin qamtamasyz etýge baǵyttalǵan qadam retinde qarastyrylady.
Mınıstrlik jeti jyldyq ótpeli kezeń kásipkerlerdiń jańa talaptarǵa beıimdelýine jetkilikti ýaqyt dep esepteıdi. Alaıda qazirgi kórsetkishter, kásipkerlerdiń pikiri jáne memlekettik qoldaýdyń bolmaýy sala bul ózgeriske tolyq daıyn dep aıtýǵa áli erte ekenin kórsetedi.
