Qazaqstan nege Eýrazııada úzdik avıatsııalyq hab qura almaı otyr

Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev óz sózinde Qazaqstannyń áli kúnge Eýrazııadaǵy avıatsııalyq hab bola almaı otyrǵanyn óreskel olqylyq degen edi. 

Buǵan deıin Úkimetke avıatsııa, sonyń ishinde júk tasymaldaıtyn avıatsııa salasynda naqty nátıjelerge qol jetkizý úshin tapsyrma berildi. Memleket basshysynyń aıtýynsha, ókinishke qaraı, Úkimet memlekettik júk tasymaldaıtyn áýe kompanııasyn qurýda qatelikter jibergen. Endi bul ispen «Qazaqstan temir joly» kompanııasy aınalysady.

Qandaı ister qolǵa alyndy?

Osy saýaldy «Qazaqstan temir joly» UK AQ-ǵa joldadyq. Kompanııa málimetinshe, qazirgi tańda júk tasymaldaıtyn áýe kompanııasyn qurý jumysy júrgizilip jatyr: 2025 jyldyń 28 qazanynda «KTZ Air Cargo» AQ tirkelgen. Endi áýe flotyn jasaqtaý jáne qyzmetke kirisýge daıyndyq qolǵa alynǵan.

«Qazaqstan temir joly» UK AQ júk tasymaldaıtyn jańa áýe kompanııasyn qurý úshin tájirıbeli strategııalyq seriktester tartýdy josparlap otyr. Joba iske qosylǵan soń, áýe arqyly júk tasymaly jandanady, transporttyq-logıstıkalyq ınfraqurylym damıdy, iri halyqaralyq kompanııalarmen strategııalyq seriktestik ornaıdy jáne álemdik júk aınalymy Qazaqstan arqyly ótedi.

– Bekitilgen jol kartasyna sáıkes, júk tasymaldaıtyn áýe kompanııasyn qurý boıynsha jumystar atqarylyp jatyr. Josparlanǵan nátıjelerge qol jetkizý satylap júrgiziledi. Eń alǵashqy júk tasymalynan bastap, qyzmet kórsetý úlgisin damytý, áýe flotyn keńeıtý, turaqty qyzmet kórsetetin senimdi kompanııaǵa aınalý, áýedegi júk tasymaly naryǵynda berik ornyǵý – ár kezeń josparda naqty belgilengen, – dep jazylǵan kompanııanyń jaýabynda. 

Memlekettiń jáne jeke sektordyń róli týraly

Ulttyq quryltaıda Memleket basshysy tapsyrmany Úkimet oryndaı almasa, jeke sektorǵa berý kerek degen bolatyn. Ulttyq kompanııanyń málimdeýinshe, memlekettik júk tasymaldaıtyn áýe kompanııasyn qurý jobasyn «Qazaqstan temir jolynan» alyp, ózge uıymǵa berý tek tıisti resmı sheshim shyqqan jaǵdaıda ǵana júzege asýy múmkin.

Al halyqaralyq logıstıka salasyndaǵy sarapshylar bul jobany memlekettiń qoldaýynsyz júzege asyrý qıyn ekenin aıtady. Máselen, «Merex Eurasia Kazakhstan» ekspedıtorlyq kompanııasynyń basshysy Edil Kóneev naqty usynystarymen bólisti:

– Memleket janarmaıǵa dotatsııa, salyqqa jeńildik, tómen paıyzben uzaqmerzimdi nesıe berý, bilikti mamandardy tartýǵa kómektesý tárizdi qoldaý kórsetý kerek. Sondaı-aq, ásirese, Almaty men Astana sekildi megapolısterde halyqaralyq standarttarǵa saı áýejaı salý jáne jańǵyrtýǵa aıryqsha mán berý qajet, – deıdi Edil Kóneev. 

Logıstıka salasyndaǵy sarapshy, «Jańa Post» kompanııasynyń dırektory Bolatbek Dálelhanulynyń da bul taqyrypta aıtary bar. Onyń sózinshe, jeke sektorǵa berý arqyly salany damytýǵa bolady. Biraq memleket sýbsıdııa bólý jáne logıstıkalyq arnalar ashý arqyly qoldaý bildirse, joba tez arada jemisin beredi. Onyń aıtýynsha, memleket salǵan qarjysynyń óteýin salyq jáne jańa jumys oryndary túrinde qaıtarady. Al tikeleı sýbsıdııalaý múmkin bolmasa, onda kem degende monopolııany joıyp, kedendik rásimdeýdi jeńildetý mańyzdy.

Áleýet bar, hab joq

Qazaqstannyń tranzıttik áleýeti zor bolǵanymen, áýe arqyly júk tasymalynyń eýrazııalyq ortalyǵyna aınala almaı otyr. Elimiz básekelesterge nege ilese almaı otyrǵany jáne qandaı ózgeris qajet ekeni jóninde sala mamandary pikirin aıtyp berdi.

Bolatbek Dálelhanuly negizgi tórt sebepti atap ótti.

Birinshiden, memlekettik sýbsıdııanyń joqtyǵy. Turaqty transporttyq arna qurý úshin bastapqyda memlekettiń qoldaýy kerek ekeni halyqaralyq tájirıbede dáleldengen. Mamannyń sózinshe, tasymaldaý baǵasyn sýbsıdııa esebinen tómendetip, básekege qabilettilikti arttyrýǵa bolady.

Sondaı-aq, ol avıatsııa júk tasymaldaýda júk kólikterimen básekelese alýy úshin eskerilýi tıis taǵy bir jaıtty atady: áýe reısteri bararda da, qaıtarda da, ıaǵnı qos baǵytta da júkke tolyp kelýi úshin eksportty da retteý qajet.

– Áýe tasymaly negizinen júktemeniń tepe-teńdigine baılanysty. Mysaly, ushaq Qytaıdan toltyryp júk tıep alyp kelip, al keri qaıtarda bos qaıtty delik. Mundaı jaǵdaıda ushaqtyń bos ushqan reısin óteý úshin áýelgi jetkizý aqysy eki eselenedi, – dep túsindirdi sarapshy.

Bolatbek Dálelhanulynyń pikirinshe, úshinshi sebep – elektrondyq saýda salasyndaǵy kedergiler. Qazaqstanda sheteldik platformalarǵa suranys joǵary. Onlaın tapsyrystar kóleminiń aýqymdylyǵy sonsha – kúnine keminde bir ushaq júk qabyldaýǵa bolady. Biraq mundaı taýarlardyń kedendik rásimdelýi tym kúrdeli. Qazir ulttyq operator qyzmetin «Qazposhta» atqaryp otyr. Spıkerdiń sózine júginsek, bul naryq jeke jetkizý kompanııalaryna da ashylsa, onda jedel jetkizý qyzmeti qarqyndy damıtyn edi.

Budan bólek ol Qytaıdan júk ákelgende kedendik rásimdeý jeńil, al Qytaıǵa júk aparǵanda kedendik rásimdeý anaǵurlym qıyn bolatynyn atap ótti.

Bolatbek Dálelhanuly osy tórt másele sheshilse, Qazaqstan Eýrazııadaǵy avıatsııalyq torapqa aınalatynyna senim bildirdi.

Al Edil Kóneev máseleniń túp-tamyryn tehnıkalyq jáne kadrlyq turǵyda artta qalýdan kóredi.

– Birqatar qalanyń áýejaılarynda halyqaralyq deńgeıdegi ınfraqurylym joq. Tranzıttik júkterdi suryptaý úshin sońǵy úlgidegi tehnologııalar men qurylǵylar joq. Joǵary klastaǵy mamandardyń jetispeýshiligi de baıqalady. Jalpy, avıatsııalyq logıstıka salasynda halyqaralyq ınvestıtsııa tartý úshin jaıly, yńǵaıly jaǵdaı joq, – deıdi maman.

Sonymen birge, ol kúnine óte aýqymdy kólemdegi júkti qabyldap, jóneltetin Dýbaı áýejaıyn mysalǵa keltirdi. Olar ózderi aıaqqa turyp ketkenshe, Eýropa men AQSh-tan bilikti mamandardy shaqyrypty.

Sondaı-aq Edil Kóneev Geıdar Álıev atyndaǵy áýejaıdyń da tájirıbesine toqtaldy. Búginde ol – Kaspıı teńizi aımaǵyndaǵy damyǵan júk tasymaly haby.

Qazaqstanda júk tasymaldaıtyn áýe kompanııasyn qurý endi ǵana qolǵa alynyp jatqanda, Ázerbaıjan bul salany áldeqashan jolǵa qoıǵan. Onda «SilkWayWest» kompanııasy jumys isteıdi jáne jahandyq júk tasymaldaýshylarǵa jaqsy jaǵdaı, tıimdi júıe qalyptasqan. Almaty áýejaıy Ortalyq Azııadaǵy óńdeletin júk qabyldaýda eń úlken hab bolsa da, halyqaralyq deńgeıdi qamtý jaǵynan Baký áýejaıymen básekelese almaıdy.

Al Bolatbek Dálelhanuly Qazaqstan áýejaılarynyń áleýeti orasan deıdi.

- Alaıda Almatydan bólek, Qaraǵandy jáne t.b. óńirlerde áýe turaqtary bos tur. Áýe arqyly júk tasymalyn jandandyrý úshin ımport jáne eksport qujattaryn rásimdeýdi jeńildetip, ashyq ári qarapaıym erejeler engizý kerek, – deıdi ol.

Munaıly elde áýe bıletteri nege qymbat?

Avıaotynnyń tym qymbat bolýy áýe arqyly júk tasymalyna tusaý salyp otyr. Ulttyq quryltaıda bul másele de Prezıdenttiń nazarynan tys qalǵan joq. Memleket basshysy munaı óndiretin el bola tura, Qazaqstanda ushaq janarmaıynyń baǵasy munaı óndirmeıtin elderdegi baǵamen shamalas ekenin synaǵan bolatyn.

QR Kólik mınıstri Nurlan Saýranbaev Prezıdent synynan keıin avıaotynnyń baǵasyn tómendetýdiń mehanızmderi iske qosylǵanyn málimdedi:

· «QazMunaıGaz-Aero» kompanııasy janarmaıdy iri kólemde satyp alýǵa múmkindik aldy, ıaǵnı sol arqyly ózindik qunyn túsirýge bolady;

· Memleket ımportty QQS-tan bosatty;

· Áýejaılar endi ushaqqa janarmaı quıǵany úshin áýe kompanııalarynan lıtsenzııalyq tólemaqy men ınfraqurylymdyq tólemderdi almaıdy.

Qabyldanǵan sharalardyń nátıjesinde elimizde avıaotynnyń baǵasy 2026 jyldyń alǵashqy toqsanynda tonnasyna 980 dollardan 890 dollarǵa deıin tómendemek.

Sarapshylar da Qazaqstanda avıaotynnyń tym qymbattyǵy – salany keri tartyp otyrǵan basty sebepterdiń biri deıdi. Edil Kóneevtiń kózqarasynsha, elimizde ushaq janarmaıynyń quny Eýropadaǵydan aıtarlyqtaı joǵary. Sonyń saldarynan otandyq áýe arqyly júk tasymaldaý salasy básekege qabiletsiz bolyp otyr.

Al Bolatbek Dálelhanuly munymen kelispeıdi. Onyń sózinshe, kerosınniń ózindik quny avıatsııa qarqyndy damyp jatqan barlyq jerde – Ystanbulda da, Ázerbaıjanda da shamalas.

- Bul jerde másele memlekettiń ınfraqurylymdy qalaı quryp, baǵany qalaı belgilep, salany qanshalyqty qoldap otyrǵanyna baılanysty, – deıdi maman.

Alaıda qorytyndy tujyrym boıynsha sarapshylardyń pikiri ortaq: másele suranysta emes, júıede. Qazaqstanda salany memlekettik qoldaý, jedel ári ashyq kedendik rásimdeý jáne zamanaýı ınfraqurylymnyń ózara úılesimi jetispeıdi. Bular bolmasa, QTJ janynan áýe kompanııasyn qurý da memleketti avıatsııalyq logıstıkanyń álemdik kóshbasshylary qataryna qosa almaıdy.

Esińizge salaıyq, buǵan deıin avıaotynnyń baǵasyn negizsiz kótergen áýejaılarǵa aıyppul salynǵany jóninde habarlaǵan edik.

Alpamys Faızolla